از دست «فرمون» هم کاری برنمیاد!

سعید قاسمی: فیلم «نقش نگار» به کارگردانی علی عطشانی با هیاهوی بسیار طرفداران ناصر ملک‌مطیعی مبنی بر بازگشت دوباره‌اش به سینما و حاشیه‌های همیشگی فیلمسازی چون عطشانی در حال اکران است و این در حالی است که مانند همه آثار سطحی و پیش پا افتاده این کارگردان که با جار و جنجال رسانه‌ای مانند نام بردن از جورج کلونی و بسیاری از ستاره‌های سینمای جهان در لیست خود پیش از ساخت هر فیلمی جهت بازارگرمی اعلام می‌شود، تازه‌ترین ساخته عطشانی با وجود در اختیارگیری «فرمون‌خان!» هم به جایی نرسید و در همان ریل فیلمفارسی همیشگی حرکت کرد.  «نقش نگار» فیلمی است در ژانر اجتماعی که با توجه به ظواهر امر، قرار است زندگی بورژوازی و سنت‌گرایی را به نقد بکشد اما نه کارگردان استطاعت بیان چنین مضمونی را دارد و نه فیلمنامه توان نزدیک شدن به این درونمایه را دارد و در این شرایط ماحصل کار یکی از ارتجاعی‌ترین فیلم‌ها به فیلمفارسی‌های قبل از انقلاب می‌شود.  «نقش نگار» عطشانی مانند کارهای دیگرش فقط ادعا دارد و مانند برخی دیگر از آثار سینمای ایران حرفی می‌زند که از دهانش بزرگ‌تر است. نتیجه این می‌شود که حتی حرفی که قصد دارد در درام به مخاطب القا کند، در خود اثر خنثی می‌شود.  داستان زمانی آغاز می‌شود که یک خانواده طبقه بورژوا قرار است میزبان مراسم خواستگاری دختری پرورشگاهی به نام «نگار» باشند که قیم او نیز بوده‌اند. فرزاد خواستگار نگار که خانواده‌ای سنتی دارد سعی بر این دارد که گذشته نگار را از خانواده خود پنهان کند. با هماهنگی با آقای رستمی (پسیانی) قرار می‌شود نگار چند روز قبل از خواستگاری در خانه آنها زندگی کند و به عبارتی نقش دختر واقعی رستمی را بازی کند. با ورود نگار به خانه رستمی، سفر او که قرار است به خودآگاهی فکری او بینجامد آغاز می‌شود. به عبارتی نگار از گذشته خود در برابر خانواده سنتی و متعصب فرزاد، رو به خانواده‌ای متمول می‌آورد. در این بین نگار توسط هومن (رادان) فرزند رستمی که احتمالا شخصیت آرمانی فیلمساز است همراهی می‌شود. هومن در نقش شخصیتی فرزانه یا مرشد برای نگار حاضر می‌شود اما به قدری رابطه بین او و نگار ضعیف و بی‌منطق تعریف می‌شود که از لحظه ورود او به خانه تا انتهای فیلم، به هیچ‌وجه تاثیری روی نگار نمی‌گذارد. این رابطه سطحی از همان آغاز آشنایی هومن و نگار شروع شود و تا پایان داستان سایه بر فیلم می‌اندازد. کافی است سکانس معرفی هومن و مواجهه او با نگار را بررسی کنیم. هنگامی که نگار با هومن مواجه می‌شود، میزانسن و دکوپاژ به قدری ضعیف هستند که به نظر می‌رسد یک شخصیت فرعی و بی‌اهمیت با قهرمان آشنا می‌شود. در ادامه فیلمساز به معرفی عموی فرزاد (ملک مطیعی) دست می‌زند که عملا شخصیت مهمی در فیلم نیست و تنها در جهت فروش فیلم گنجانده شده است. او با همراهی موزیک و دود رها شده بین درختان با حرکت اسلوموشن به پیش‌زمینه می‌آید. اما در ادامه او پس از ادای چند دیالوگ شعارزده بی‌مصرف در داستان رها می‌شود.  پرداخت ضعیف شخصیت‌ها و عدم ارائه تعریف مناسب بین روابط آنها منجر به محتوازدگی فیلم و متظاهرانه بودن آن شده است. فیلمساز تفکرات سرمایه‌داری و پدرسالارانه رستمی را نمی‌تواند ترسیم کند. همانطور که اصلا تعریفی از نقطه مقابل این موضوع که خانواده فرزاد هستند ارائه نمی‌دهد. هر چه را مخاطب باید ببیند از زبان شخصیت‌ها می‌شنود، به همین دلیل با فیلمی حراف و پردیالوگ روبه‌رو است. اگر نیمی از دیالوگ‌ها حذف شود به فیلم هیچ آسیبی وارد نمی‌شود. اگربنا بر این است یک قشر یا گروهی را مورد نقد قرار داد، ابتدا باید تصویر درست و کاملی از آن ارائه داد و سپس به نقد پرداخت و این نیاز به نویسنده و کارگردانی با دانش و خلاق دارد و کار هر کسی نیست. تصویری که فیلمساز از یک خانواده مرفه با منش پدرسالاری ترسیم می‌کند به هیچ‌وجه کامل نیست. سوالات بسیاری در ذهن مخاطب به وجود می‌آید که پاسخی ندارند. آقای رستمی که بسیار بدبین و شکاک است که تنها بودن او و نگار در اتاق را برنمی‌تابد، چطور پسرش آن طرف دنیا درس می‌خواند؟ چطور قیومیت یک دختر را برعهده گرفته است وقتی به راحتی به او افترا می‌زند؟ مخاطب که نه نشانی از نوع دوستی رستمی می‌بیند و نه نشانی از ریاکاری او، چگونه داستان و شخصیت رستمی را باور کند؟ شخصیتی که به سطحی‌ترین شکل ممکن پرداخت شده است. همین مشکل در شخصیت فرزاد و خانواده‌اش به چشم می‌خورد. مخاطب چیزی از کنش‌های فرزاد و خانواده سنتگرای او نمی‌بیند به جز چند پلان از حساسیت او در قبال رفتار‌های نگار با هومن که اتفاقا به هیچ‌وجه موثر واقع نمی‌شود. در این صورت مخاطب چگونه با نگار همزاد‌پنداری کند؟ اینطور که از ظواهر امر پیداست فیلمساز نه طبقه بورژوا و پدرسالاری را می‌شناسد، نه حتی شناختی ابتدایی از سنت و سنتگرایی دارد. حال می‌ماند شخصیت هومن که یک شبه‌روشنفکر البته بیشتر میان‌مایه است. به قول خودش به همسرش دروغ گفته و پشیمان است. حالا که از همسر آلمانی خود جدا شده یک جور دیگر او را دوست دارد. اصلا این به چه معناست؟ او از دستور پدر سرپیچی کرده و به جای مهندسی، محیط‌زیست خوانده است. این سرپیچی به معنای طغیان او علیه پدرسالاری است. پس چرا پدرش را مقصر شکست‌هایش می‌داند و می‌گوید چون می‌خواسته شبیه پدر شود به این روز افتاده است؟ سوالات مبهم بسیاری در فیلم «نقش نگار» وجود دارد مانند اینکه در طول داستان چه فعل و انفعالی رخ می‌دهد که هومن، نگار را در مقام خواهر خود می‌بیند که با آن میزانسن و فیگور ارتجاعی آن را بیان می‌کند؟ مخاطب که چیزی از این رابطه و بسط آن ندیده است، چگونه چنین رابطه‌ای را باور کند؟ واکنش‌های نگار در شرایط مختلف تقریبا منفعلانه است.  از چند دیالوگ بی‌مصرف رد و بدل شده بین نگار و هومن، یا درست کردن یک غذای لذیذ که کارگردان با استفاده از یک نمای اینسرت از گوجه‌های خرد شده به آن تاکید می‌کند؟ نکته جالب توجه این است که فیلمساز آنقدر که به دستپخت نگار اهمیت می‌دهد، به پیدا شدن گردنبند گم شده همسر رستمی در چمدان نگار، هیچ اهمیتی نمی‌دهد. در این حال اگر پروسه خودآگاهی نگار را باور کنیم، دوباره با پایان فیلم به مشکل برمی‌خوریم. گریختن نگار در مراسم خواستگاری در صورتی که اصلا حرفی نزده نه‌تنها به معنای استقلال فکری او نیست بلکه یک حرکت غیراخلاقی محسوب می‌شود. به چند سکانس قبل بازگردیم جایی که هومن به نگار می‌گوید: خوشحالم از اینکه وایسادی و حرفت رو زدی. (در صورتی که اصلا نگار حرف مهمی نزده بود و این توهم هومن بود.) پس در این صورت نگار باید حرف بزند اما او به جای این کار می‌گریزد.
فیلم «نقش نگار» از منظر تکنیک‌های سبکی هم همانند متن دچار شکست می‌شود. از قاب‌بندی‌ها و ترکیب‌بندی گرفته تا بازی بازیگران بویژه بهرام رادان. در مجموع نقش نگار به هیچ وجه در حد و اندازه چیزی که خود ادعا دارد، نیست و از ناامیدکننده‌ترین فیلم‌های سال است.