محمد صابری: بخش نخست گفت‌وگو با سیدرضا خطیبی روز شنبه منتشر شد که بیشتر به کیفیت ورود خطیبی به سینما و نیز نخستین تجربه‌اش در سینمای ایران (در شهر خبری نیست؛ هست!) اختصاص یافت. بخش دوم و پایانی این گفت‌وگو با موضوع فیلم «حریم» و نیز نگاه خطیبی به کلیت سینمای ایران در ادامه می‌آید.
در فیلم «حریم» برخی اتفاقات رخ می‌دهد که در انتها آنگونه که باید، منطق روایی پیدا نمی‌کند، مثل اختلال در آنتن‌دهی وسایل ارتباطی در حومه روستا یا حضور ناگهانی فردی با موی پریشان. فکر می‌کنم اینها صرفا به بهانه ایجاد فضای ترس و دلهره در فیلم گنجانده شده بود.
فقط برای ترس هم نبود. ببینید هم مخاطب و هم فرخ‌نژاد در ابتدای فیلم در مسیری قرار می‌گیرند که در انتها متوجه شوند «محبی» از اهالی روستاست. برای این ورود و درک باید کم‌کم زمینه‌چینی می‌شد. این زمینه‌چینی از سوی اهالی روستا به شکل این نمادها، نشانه‌ها و موقعیت‌های هراسناک نمود پیدا می‌کند. مثلا اینکه در بخشی از فیلم ناگهان پیرمرد از اتاق خواب محبی ظاهر می‌شود، یک نشانه است؛ هم برای مخاطب و هم برای خود او تا متوجه شوند احتمالا در آخر اتفاقی می‌افتد.
این درست، اما مثلا سکانس مواجهه با آن فرد پریشان‌مو در آینه دستشویی منزل محبی، کاملا کلیشه‌ای و رو اجرا شده و گویی صرفا بناست مخاطب بترسد، چرا که این کاراکتر غریب و ترسناک در انتهای فیلم رازگشایی هم نمی‌شود.
محبی در طول مسیر تحقیقاتش بارها مسیرش را تغییر می‌دهد و در هر بار تفسیر ما المان یا نمادی از این فضای هراسناک را می‌بینیم، پس می‌توان گفت این شخص هم حضورش در راستای هدایت محبی به نقطه‌ای است که باید. این صرفا یک زمینه‌سازی است.
اما قبول کنید در برخی مقاطع از جمله همان سکانس آینه دستشویی، بشدت تمایل داشتید مخاطب را بترسانید و چندان در بند روایت نبودید!
(با خنده) خب، بالاخره مخاطب هم باید می‌ترسید اما نه صرفا از ظاهر و اجرای بصری بلکه دلهره پیدا می‌کند که نکند محبی کشته شود و خب این عاملی پیش‌برنده برای داستان است. اگر این ترس نبود مخاطب درباره سرانجام محبی خیالش راحت می‌شد و این تعلیق کار را از بین می‌برد.
در انتهای فیلم باتوجه به اوج گرفتن خشونت اهالی روستا در قتل فراحمان، پیوستن «محبی» با کاراکتری کاملا سمپات در طول فیلم به آنها کمی برای مخاطب آزاردهنده است. فکر نمی‌کنید در کنار لزوم ایجاد وحشت و دلهره، برای مخاطب ایرانی که آشنایی با سینمای هارور و اسلشر ندارد، در خشونت اهالی روستا اغراق کرده‌اید؟
ما در کل فیلم هیچ خشونت مستقیمی از سوی اهالی روستا نمی‌بینیم. تنها یک نفر در میان آنها وجود دارد که در تیتراژ هم می‌بینیم از غار خارج می‌شود و عملا این کشتار تا انتهای فیلم برعهده همین یک شخص است نه کل اهالی. تازه این فرد هم طبق قانون عمل می‌کند؛ قانونی که می‌گوید داخل غار نشوید. خب وقتی هزار نفر هزار بار می‌گویند نرو داخل، خب نرو دیگه! پس اهالی روستا خشونتی ندارند، فقط یک نفر هست که او هم قانون را اجرا می‌کند.
یکی از نکات بسیار جالب توجه و ممتاز در حریم فیلمبرداری و قاب‌بندی‌های بسیار خوب، آن است. در این‌باره بفرمایید این کیفیت چقدر ماحصل دکوپاژ خاص شما و چقدر حاصل نظرات و پیشنهادات آقای احمدی در جایگاه مدیر فیلمبرداری بود؟
راستش من اعتقادم بر این است که نقش کارگردان صرفا جمع کردن نفرات متخصص و خوب در یک گروه است؛ چیزی که من فکر می‌کنم یکی از استعدادهای من است تا افراد با استعداد را گرد خودم جمع کنم. دکوپاژها از همان ابتدا براساس قواعدی که برای ژانر لازم بود، کامل آماده شده بود اما هنگام کار هیچگاه بقیه را ملزم به اجرای قطعی آن نکردم. با فیلمبردار هر شب روی هر دکوپاژ بحث می‌کردم و به یک نظر مشترک می‌رسیدیم. اگر این اتفاق رخ نمی‌داد کار به هم می‌ریخت. همین رابطه با دیگر عوامل هم بود، مثلا غار را من طور دیگری می‌دیدم اما با مشورت طراح صحنه به این فرمت و طراحی رسیدیم که حتی توریست‌هایی که حین فیلمبرداری به آنجا می‌آمدند واقعا فکر می‌کردند یک غار واقعی آنجاست! در مجموع به نظرم موفقیت کارگردان این است که نظرات بقیه را هم بشنود و اگر صحیح بود، اجرا کند؛ این هم بسیار سخت است.
پس کلا کارگردان دموکراتی هستید؟
اصلا کار کارگردان همین است؛ اینکه ایده دیگران را استفاده و به نام خودش ثبت کند!!(باخنده)
به‌عنوان آخرین بحث می‌خواستم بدانم بعد از دو سال حضور در فضای سینمای ایران و باتوجه به تجربه کار در سینمای خارج از کشور، فضای کلی سینمای ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا این تعبیر که سینمای ایران مرده است را می‌پذیرید؟
ببینید از نظر تکنیک امری کاملا واضح و طبیعی است که ما امکانات کمتری نسبت به سینمای جهان داریم. البته اگر هم بخواهیم از آن امکانات بهره‌مند شویم باید توانایی ارائه و فروش فیلم در خارج از مرزها را هم داشته باشیم؛ چرا که برای این امر باید پول از خارج وارد شود، در غیر این صورت گردش مالی در درون باعث به وجود آمدن یک جریان نمی‌شود. پس نخستین مساله این است که بتوانیم فیلم‌هایی بسازیم که پتانسیل ارائه در سطح جهانی را هم داشته باشند. پس من فکر می‌کنم برخلاف اینکه می‌گویند«سینمای ایران مرده است» سینمای ایران تازه باید متولد شود، الان زمانی است که هر کاری در این سینما می‌توان کرد تا به یک سینمای زنده رسید؛ تازه اول راه است. اما یک ایرادی در این بین وجود دارد و آن هم این است که تماشاگرانمان عادت کرده‌اند که در هر ژانری، فیلم زماني خوب است که معضلی سیاسی یا اجتماعی را مطرح کند. این نگاه باید اصلاح شود. کمی باید از این نگاه فاصله بگیریم که صرفا مشکلات را تصویر کنیم. این باید باشد اما تمام سینما، این نيست. فیلم می‌تواند صرفا داستانی را برای مخاطبش طرح کند، ساعتی او را سرگرم کند و بعد هم راضی رها کند. لزومی ندارد حتما پیام و شعار مستقیمی به خود او بدهیم. من فکر می‌کنم باید به این سمت حرکت کنیم و معتقدم امروز برای کار کردن در بسیاری از ژانرها فضا داریم و سینمای ایران نه‌تنها نمرده است، بلکه ابتدای زایش آن است.
یعنی زمینه هست اما حرکت شکل نگرفته است؟
بله. ببینید مثلا در زمینه حضورهای جشنواره‌ای، ما توفیق‌های بسیاری را داریم. از فیلم کیارستمی تا فیلم مجیدی در جشنواره‌های مختلف حضور درخشانی داشته‌اند و این یعنی ما فیلم‌های خوب در سطح جشنواره‌ای داریم. باید برویم سراغ چیزهایی که نداریم. اگر همه بخواهیم به سمت تولید فیلم‌هایی شبیه این آثار برویم نفرات را تکرار کرده‌ایم. کیارستمی، مجیدی و... هرکدام تنها یک نفر هستند و اگر دیگران هم بخواهند شبیه آنها بسازند اتفاقی نمی‌افتد و جریانی شکل نمی‌گیرد. مثل همین ژانر وحشت که در همه جای دنیا مورد توجه است، اما ما کمتر به سراغ آن رفته‌ایم. این را به این سبب نمی‌گویم که مثلا من برای جریان‌سازی آماده‌ام اما این ژانرها هنوز جای کار دارند. اگر من فیلم وحشت می‌سازم و سراغ معضلات اجتماعی نمی‌روم دلیل این نیست که کارگردان خوبی نیستم؛ چرا که معتقدم کسی که باید انگشت روی مسائل اجتماعی بگذارد، می‌گذارد و لزومی ندارد من هم به آن سمت بروم؛ مثل کارهای مجیدی.«بچه‌های آسمان» یک مساله کاملا اجتماعی را مطرح می‌کرد که به حق تا مرز نامزدی اسکار هم رفت. حال چه لزومی دارد من بخواهم جای مجیدی را بگیرم. گفت‌وگو با سیدرضا خطیبی کارگردان «حریم»
چه لزومی دارد من جای مجیدی را بگیرم
محمد صابری: بخش نخست گفت‌وگو با سیدرضا خطیبی روز شنبه منتشر شد که بیشتر به کیفیت ورود خطیبی به سینما و نیز نخستین تجربه‌اش در سینمای ایران (در شهر خبری نیست؛ هست!) اختصاص یافت. بخش دوم و پایانی این گفت‌وگو با موضوع فیلم «حریم» و نیز نگاه خطیبی به کلیت سینمای ایران در ادامه می‌آید.
در فیلم «حریم» برخی اتفاقات رخ می‌دهد که در انتها آنگونه که باید، منطق روایی پیدا نمی‌کند، مثل اختلال در آنتن‌دهی وسایل ارتباطی در حومه روستا یا حضور ناگهانی فردی با موی پریشان. فکر می‌کنم اینها صرفا به بهانه ایجاد فضای ترس و دلهره در فیلم گنجانده شده بود.
فقط برای ترس هم نبود. ببینید هم مخاطب و هم فرخ‌نژاد در ابتدای فیلم در مسیری قرار می‌گیرند که در انتها متوجه شوند «محبی» از اهالی روستاست. برای این ورود و درک باید کم‌کم زمینه‌چینی می‌شد. این زمینه‌چینی از سوی اهالی روستا به شکل این نمادها، نشانه‌ها و موقعیت‌های هراسناک نمود پیدا می‌کند. مثلا اینکه در بخشی از فیلم ناگهان پیرمرد از اتاق خواب محبی ظاهر می‌شود، یک نشانه است؛ هم برای مخاطب و هم برای خود او تا متوجه شوند احتمالا در آخر اتفاقی می‌افتد.
این درست، اما مثلا سکانس مواجهه با آن فرد پریشان‌مو در آینه دستشویی منزل محبی، کاملا کلیشه‌ای و رو اجرا شده و گویی صرفا بناست مخاطب بترسد، چرا که این کاراکتر غریب و ترسناک در انتهای فیلم رازگشایی هم نمی‌شود.
محبی در طول مسیر تحقیقاتش بارها مسیرش را تغییر می‌دهد و در هر بار تفسیر ما المان یا نمادی از این فضای هراسناک را می‌بینیم، پس می‌توان گفت این شخص هم حضورش در راستای هدایت محبی به نقطه‌ای است که باید. این صرفا یک زمینه‌سازی است.
اما قبول کنید در برخی مقاطع از جمله همان سکانس آینه دستشویی، بشدت تمایل داشتید مخاطب را بترسانید و چندان در بند روایت نبودید!
(با خنده) خب، بالاخره مخاطب هم باید می‌ترسید اما نه صرفا از ظاهر و اجرای بصری بلکه دلهره پیدا می‌کند که نکند محبی کشته شود و خب این عاملی پیش‌برنده برای داستان است. اگر این ترس نبود مخاطب درباره سرانجام محبی خیالش راحت می‌شد و این تعلیق کار را از بین می‌برد.
در انتهای فیلم باتوجه به اوج گرفتن خشونت اهالی روستا در قتل فراحمان، پیوستن «محبی» با کاراکتری کاملا سمپات در طول فیلم به آنها کمی برای مخاطب آزاردهنده است. فکر نمی‌کنید در کنار لزوم ایجاد وحشت و دلهره، برای مخاطب ایرانی که آشنایی با سینمای هارور و اسلشر ندارد، در خشونت اهالی روستا اغراق کرده‌اید؟
ما در کل فیلم هیچ خشونت مستقیمی از سوی اهالی روستا نمی‌بینیم. تنها یک نفر در میان آنها وجود دارد که در تیتراژ هم می‌بینیم از غار خارج می‌شود و عملا این کشتار تا انتهای فیلم برعهده همین یک شخص است نه کل اهالی. تازه این فرد هم طبق قانون عمل می‌کند؛ قانونی که می‌گوید داخل غار نشوید. خب وقتی هزار نفر هزار بار می‌گویند نرو داخل، خب نرو دیگه! پس اهالی روستا خشونتی ندارند، فقط یک نفر هست که او هم قانون را اجرا می‌کند.
یکی از نکات بسیار جالب توجه و ممتاز در حریم فیلمبرداری و قاب‌بندی‌های بسیار خوب، آن است. در این‌باره بفرمایید این کیفیت چقدر ماحصل دکوپاژ خاص شما و چقدر حاصل نظرات و پیشنهادات آقای احمدی در جایگاه مدیر فیلمبرداری بود؟
راستش من اعتقادم بر این است که نقش کارگردان صرفا جمع کردن نفرات متخصص و خوب در یک گروه است؛ چیزی که من فکر می‌کنم یکی از استعدادهای من است تا افراد با استعداد را گرد خودم جمع کنم. دکوپاژها از همان ابتدا براساس قواعدی که برای ژانر لازم بود، کامل آماده شده بود اما هنگام کار هیچگاه بقیه را ملزم به اجرای قطعی آن نکردم. با فیلمبردار هر شب روی هر دکوپاژ بحث می‌کردم و به یک نظر مشترک می‌رسیدیم. اگر این اتفاق رخ نمی‌داد کار به هم می‌ریخت. همین رابطه با دیگر عوامل هم بود، مثلا غار را من طور دیگری می‌دیدم اما با مشورت طراح صحنه به این فرمت و طراحی رسیدیم که حتی توریست‌هایی که حین فیلمبرداری به آنجا می‌آمدند واقعا فکر می‌کردند یک غار واقعی آنجاست! در مجموع به نظرم موفقیت کارگردان این است که نظرات بقیه را هم بشنود و اگر صحیح بود، اجرا کند؛ این هم بسیار سخت است.
پس کلا کارگردان دموکراتی هستید؟
اصلا کار کارگردان همین است؛ اینکه ایده دیگران را استفاده و به نام خودش ثبت کند!!(باخنده)
به‌عنوان آخرین بحث می‌خواستم بدانم بعد از دو سال حضور در فضای سینمای ایران و باتوجه به تجربه کار در سینمای خارج از کشور، فضای کلی سینمای ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا این تعبیر که سینمای ایران مرده است را می‌پذیرید؟
ببینید از نظر تکنیک امری کاملا واضح و طبیعی است که ما امکانات کمتری نسبت به سینمای جهان داریم. البته اگر هم بخواهیم از آن امکانات بهره‌مند شویم باید توانایی ارائه و فروش فیلم در خارج از مرزها را هم داشته باشیم؛ چرا که برای این امر باید پول از خارج وارد شود، در غیر این صورت گردش مالی در درون باعث به وجود آمدن یک جریان نمی‌شود. پس نخستین مساله این است که بتوانیم فیلم‌هایی بسازیم که پتانسیل ارائه در سطح جهانی را هم داشته باشند. پس من فکر می‌کنم برخلاف اینکه می‌گویند«سینمای ایران مرده است» سینمای ایران تازه باید متولد شود، الان زمانی است که هر کاری در این سینما می‌توان کرد تا به یک سینمای زنده رسید؛ تازه اول راه است. اما یک ایرادی در این بین وجود دارد و آن هم این است که تماشاگرانمان عادت کرده‌اند که در هر ژانری، فیلم زماني خوب است که معضلی سیاسی یا اجتماعی را مطرح کند. این نگاه باید اصلاح شود. کمی باید از این نگاه فاصله بگیریم که صرفا مشکلات را تصویر کنیم. این باید باشد اما تمام سینما، این نيست. فیلم می‌تواند صرفا داستانی را برای مخاطبش طرح کند، ساعتی او را سرگرم کند و بعد هم راضی رها کند. لزومی ندارد حتما پیام و شعار مستقیمی به خود او بدهیم. من فکر می‌کنم باید به این سمت حرکت کنیم و معتقدم امروز برای کار کردن در بسیاری از ژانرها فضا داریم و سینمای ایران نه‌تنها نمرده است، بلکه ابتدای زایش آن است.
یعنی زمینه هست اما حرکت شکل نگرفته است؟
بله. ببینید مثلا در زمینه حضورهای جشنواره‌ای، ما توفیق‌های بسیاری را داریم. از فیلم کیارستمی تا فیلم مجیدی در جشنواره‌های مختلف حضور درخشانی داشته‌اند و این یعنی ما فیلم‌های خوب در سطح جشنواره‌ای داریم. باید برویم سراغ چیزهایی که نداریم. اگر همه بخواهیم به سمت تولید فیلم‌هایی شبیه این آثار برویم نفرات را تکرار کرده‌ایم. کیارستمی، مجیدی و... هرکدام تنها یک نفر هستند و اگر دیگران هم بخواهند شبیه آنها بسازند اتفاقی نمی‌افتد و جریانی شکل نمی‌گیرد. مثل همین ژانر وحشت که در همه جای دنیا مورد توجه است، اما ما کمتر به سراغ آن رفته‌ایم. این را به این سبب نمی‌گویم که مثلا من برای جریان‌سازی آماده‌ام اما این ژانرها هنوز جای کار دارند. اگر من فیلم وحشت می‌سازم و سراغ معضلات اجتماعی نمی‌روم دلیل این نیست که کارگردان خوبی نیستم؛ چرا که معتقدم کسی که باید انگشت روی مسائل اجتماعی بگذارد، می‌گذارد و لزومی ندارد من هم به آن سمت بروم؛ مثل کارهای مجیدی.«بچه‌های آسمان» یک مساله کاملا اجتماعی را مطرح می‌کرد که به حق تا مرز نامزدی اسکار هم رفت. حال چه لزومی دارد من بخواهم جای مجیدی را بگیرم. ارسال نظر
پربیننده