هر چه در زندگی‌ام اتفاق افتاده درست‌ترین شکلش بوده

سیامک صفری، بازیگری است که بسیاری از مردم او را با بازی‌های تئاتری‌اش می‌شناسند و کمتر می‌توان به یاد آورد فیلم یا سریالی را که شما در آن ایفای نقش داشته باشید. شاید این باعث افتخار است، در جامعه‌ای که تئاتر به عنوان یک هنر خاص، مخاطبان خاص هم دارد حتی بسیاری از مردمی هم که اهل تئاتر نیستند ‌به دلیل حضور موفق شما در تئاتر، سیامک صفری را می‌شناسند و کارهایش را دنبال می‌کنند، اما سوال اینجاست که چرا شما کمتر مقابل دوربین قرار گرفتید و بیشتر کارتان را روی تئاتر متمرکز کردید؟ به رغم اینکه بعد از حضور شما در سریال «فرار بزرگ» تعداد بیشتری شما را شناختند و دلشان می‌خواست شما را در کارهای تلویزیونی یا سینمایی بیشتری ببینند. اصولا حوزه تئاتر، زمان و شرایط خودش را دارد و می‌طلبد که وقت بیشتری برایش صرف کنی. از طرفی خود من هم حس می‌کردم به این وادی هنر بیشتر تعلق دارم بنابراین بیشتر وقتم را در تمرین‌های تئاتر صرف کردم. روی این موضوع که چطور می‌توان کار تصویر هم کرد خیلی تمرکز نکردم یا شاید اصلا مکانیزم آن را نمی‌دانستم که چطور باید وارد این عرصه شد. یعنی حضور در تئاتر یک علاقه شخصی در شما بود و این علاقه تمام تلاش شما را معطوف به خود کرده بود یا اینکه شما برنامه‌ریزی شده در تئاتر ماندید و آن را ادامه دادید؟ نه، وقتی شما در ارتباط با یک کار قرار می‌گیرید، به دنبال هم موارد مختلف کاری به وجود می‌آید و در همین سیر باقی می‌مانید. آیا ترجیح دادید ابعاد مختلف تئاتر را کشف کنید؟ من این‌قدر به این موضوع فکر نکردم. این‌طور نبود که بخواهم برای این سیر برنامه‌ریزی کنم، خودش پیش آمد و من هم در همین سیر خود را به دست کار دادم و در تئاتر ماندم. درست است که تلویزیون و سینما هم کار تصویر است و کار مشترکی برای ما بازیگران محسوب می‌شود؛ حتی همکارانم در زمینه سینما و تلویزیون کار کرده و کارهای مختلفی بازی می‌کنند اما مناسبات آن متفاوت است و نوعش فرق می‌کند. من در تئاتر خود را پیدا کردم و تئاتر هم من را در خودش، بنابراین در آن ماندم و چنین چیزی به معنی این نیست که تئاتر جای بدی است. بسته به شرایط کار تصویر هم پیش می‌آید و انجام هم می‌پذیرد. این‌طور نیست که دشمنی اینجا هست، فراری است یا تصوری هست که گفته نمی‌شود. ... و اگر پیش بیاید شما استقبال می‌کنید. درست است؟ بله،‌مثلا من در کار سینمایی آقای رفیعی به نام «ماهی‌ها عاشق می‌شوند» بازی کردم یا در فیلم شهرام مکری به نام «اشکان،‌انگشتر متبرک و چند داستان دیگر». در حال حاضر هم با آقای مازیار میری برای یک مجموعه جدید در تلویزیون کارم را شروع کردم، این است که باید بگویم من فکر شده وارد کاری نشده‌ام و برای آنچه می‌خواهم در آینده انجام دهم نقشه‌ای نمی‌کشم. هر چه شد همان را انجام می‌دهم و زمان از من عبور می‌کند. شما در رادیو هم فعال هستید. بله، رادیو بیشتر به صدا تکیه دارد و به همین دلیل در بخش نمایش‌های رادیویی فعالیت داشتم. اتفاقا این موضوع برای من محل سوال است. به نظر می‌رسد، شما روی صدایتان بسیار کار می‌کنید و این برایتان مهم است که از انعطاف صوتی در بازی‌ها و کارهایتان استفاده کنید. این را با توجه به صدای خاصی که در نمایش «شکار روباه» داشتید می‌پرسم. در این نمایشگاه و در جایگاه «آغا محمدخان» تماشاگر شما را با صدایی مشاهده می‌کند که به نوعی، هم نوعی زنانگی در آن وجود دارد و هم نوعی معصومیت کودکانه که نشانگر قربانی بود و هم بار غرور مردانه آغا محمدخان را به دوش می‌کشد. چطور به این ترکیب در صدایتان رسیدید؟ صدا یکی از مهم‌ترین ابزار بازیگران است. در یک دوره بویژه که بازیگر فرصتش را دارد، تمرین بسیاری برای ورزیدگی صدایش انجام می‌دهد، اما هر پرسوناژی که با آن مواجه می‌شود، کیفیت خاص خودش را دارد و تمرینات ویژه خودش را می‌طلبد چراکه تعریفی مربوط به خودش را پیدا می‌کند. صدا نیز در جهت آن پرسوناژ باید خودش را پیدا کند و با شرایط آن موقعیت خود را تطبیق دهد. آغا محمدخان یک نمونه مشخص بود از این نوع همکاری صدا و پرسوناژ، طوری که در طول تمرین من، صدایم مهم‌ترین دغدغه‌ام بود. چون این پرسوناژ خیلی خاص بود و صدایش باید این ترکیبی را که شما گفتید شکل می‌داد تا معرف شخصیت او باشد. من تمام گیجی روزهای تمرینم به دلیل تلاشم برای پیدا کردن این صدا شد. کار سختی بود چرا که مدام ناامیدم می‌کرد و من نمی‌رسیدم به اینکه چه صدایی را باید ادا کنم و این موجب شد من در طول تمرین مدام روی آن کار کنم و باز مطمئن نبودم تا اینکه به نخستین شب اجرا در جشنواره تئاتر فجر رسیدیم و ‌قرار شد برای بار اول برای بازی در نقش آغا محمدخان روی سن بروم. آنجا بود که صدای دلخواهم را درباره این پرسوناژ پیدا کردم. وقتی عکس‌العمل تماشاگر را دیدم؛ وقتی شنیدم که درباره صدای من صحبت، قضاوت و داوری شد که صدای من چگونه است احساس رضایت کردم. شنیدم که همه این صدا را پذیرفتند و گفتند اگر آغا محمدخان را می‌دیدند، انتظار داشتند او را با چنین صدایی ببینند؛ این موجب خوشحالی من شد که توانستم آنچه را تماشاگر می‌توانست بپذیرد و در تصور و خیالش حضور داشت به دست بیاورم و اجرا کنم. ما هم به شما تبریک می‌گوییم، چرا که این صدا در طول نمایش روی خط صافی سیر خود را طی می‌کرد و با همین یکدستی فراز و فرودهای داستان را به مخاطب نشان می‌داد. پس در اجرای اول به این صدا رسیدید؟ نه، در اجرای اول به رضایت مخاطب رسیدم و تماشاگر در همان نخستین اجرا کار من را تایید و تشویق کرد. در واقع کار پذیرفته شد و نظرشان این بود که احتمالا این صدا همان صوتی است که اگر آغا محمد خان را می‌دیدیم باید می‌داشت! آیا تا به حال پیش آمده است در اجرای پرسوناژی با عکس‌العمل منفی از سوی تماشاگر مواجه شده باشید؟ یعنی طوری نقش را ایفا کرده باشید که مورد پسند خودتان باشد اما تماشاگر آن را نتواند بپذیرد و حین بازیتان عکس العملی از خود نشان دهد که تمرکز شما را تحت‌الشعاع قرار داده و روی آن تاثیر منفی بگذارد. این شانس را متاسفانه نداشتم که تماشاگر کارم را دوست نداشته باشد. همیشه مخاطبانم مرا تشویق کرده‌اند و این در حالی است که معتقدم این تشویق‌ها خطرناک است، چرا که آدم‌ها دو نوع قضاوت دارند، یکی قضاوت بازیگر است که قضاوت درونی و واقعی متعلق به خودش است و موجب می‌شود، توانایی‌ها و ضعف‌هایش را بشناسد و قضاوتی هم هست که متعلق به بیرون است. وقتی قضاوت بیرونی شلوغ کند می‌تواند شناخت و حقیقت درونی آدم را پنهان و حتی سرکوبش کند، طوری که آدم به مرز غرور و دیکتاتوری می‌رسد و مغرور و خودپسند می‌شود. من همیشه سعی می‌کنم مال خودم را نگاه دارم، اما بدم هم نمی‌آمد، در کنار انتقاد خودم، گاهی تماشاگر هم به من می‌گفت که مزخرف بودی! اینها سیلی‌هایی است که موجب می‌شود، بازیگر کارش را جدی بگیرد و با برنامه‌ریزی بیشتری کارش را انجام دهد. اما به نظر می‌رسد، سیامک صفری به این سیلی نیازی نداشته است! بله (با خنده)، اصولا این طوری است چرا که تماشاگر همیشه مهربان بوده و گفته: «چقدر خوب! لذت بردم...» یا به هیجان آمده. نمی‌دانم چرا، اما به نظر می‌رسد این به رکود جامعه‌مان برمی‌گردد و تماشاگر آنقدر خسته است که یک اتفاق کوچک می‌تواند او را به هیجان بیاورد و خوشحالش کند؛ اتفاقی مثل همین بازیگر و ایفای نقش ما بازیگران تئاتر. برگردیم به «شکار روباه» و همکاری شما با استاد رفیعی. چطور با ایشان آشنا شدید؟ من سال 68 با ایشان آشنا شدم. آقای رفیعی به عنوان معلم به دانشکده ما آمدند و درسی را با ما داشتند که حضورم در آن کلاس، شروع آشنایی من با این کارگردان بود. از آن به بعد من به عنوان شاگرد با ایشان همکاری داشتم و همین موجب شد در نخستین کار آقای رفیعی بعد از انقلاب، نمایشی با نام «سال‌های شن» بازی کنم و تا امروز، همکاری من و آقای رفیعی ادامه پیدا کرد. رابطه شما با آقای رفیعی چطور است، رفاقتی است یا... نه؛ استاد و شاگردی است. آقای رفیعی برای من معلم خیلی خوبی بود. آقای رفیعی می‌توانست برای خیلی‌ها نیز استاد خوبی باشد، اما متاسفانه شرایط به شکلی بود که شاگردی در کلاس چنین اساتیدی کمتر پیش آمد و آقای رفیعی کمتر توانستند در میدان باشند چرا که ایشان معلم است، اما معلمی نمی‌کند! شاید اگر مجموعه‌ای بود که کارگاه‌هایی برای یاد دادن داشت، آقای رفیعی می‌توانستند شاگردهای بیشتری داشته باشند. درست است، اما این موضوع هم غیرقابل انکار نیست که شما از توانایی خوبی بهره‌مند بودید. به هر حال معلم هم اهمیت زیادی دارد چون ممکن است بازیگر مسیر خود را گم کند، چرا که جریان بازیگری طوری است که با واژه‌هایی مثل «استعدادداری» یا «با دلت بازی کن...» بیگانه است. بازیگری صاحب تکنیک است و علم خودش را دارد و دانش لازمه را می‌خواهد. البته از آنجا که این فعالیت یک خلاقیت انسانی است و در ارتباط مستقیم با احساس قرار دارد، بنابراین بخش استعداد و حسی بودنش هم واقعیت دارد و می‌تواند خلاقیت به وجود آورد. مطالعه بازیگر در موفقیت او بسیار تاثیرگذار است، همین طور، تجربه، نگاهش و تاثیری که از محیط می‌گیرد، اما اگر بازیگر همیشه در همین حد و اندازه بماند، نمی‌تواند ابعادش را در جهات مختلف رشد دهد! چرا که لازمه رشد این احساس و استعداد خوب، یک استاد و یک معلم کارآزموده، خوب و داناست. معلم بستری را آماده می‌کند تا شاگردش در آن رشد یابد؛ بستری که موجب می‌شود بتواند از یک شخص باانگیزه یک بازیگر چیره‌دست بسازد. باز به «شکار روباه» برمی‌گردیم که به واسطه آن در مراسم جشن تئاتر به عنوان بازیگر برتر مرد شناخته شدید. در این نمایش، شما به پیشنهاد آقای رفیعی ایفاگر نقشی بودید که در تاریخ دارای زوایای وجودي منفور و ظالمانه‌ای است و المان‌های شخصیتی او، معمولا در کتب تاریخی به شکلی حکایت از بی‌رحمی و قساوت او دارد، اما آغا محمدخان «شکار روباه» روی سن طوری در مقابل چشمان تماشاگر به پایان رسید که به مخاطبش حس قربانی شدن این شخصیت را تلقین می‌کند و به نوعی حس ترحم او را برمی‌انگیزد. آیا مطالعه خاصی داشتید که این پرسوناژ را به این ترتیب بازی کردید و او را روی صحنه با این رقت به تصویر کشیدید؟ تا حدودی. نه آنقدرکه بخواهم بگویم یک کار پژوهشی انجام دادم بلکه این کار نویسنده بود که با استفاده از مطالعه مقاطعی از تاریخ، نگاه خودش را در داستان تعریف کرد و نمایشنامه را به نگارش درآورد. البته قرار ما این نبود که یک کار تاریخی روی صحنه ببریم، اما بله، آغا محمدخان را ما با عنوان یک ظالم می‌شناسیم؛ کسی که چشم‌های بسیاری درآورد و خونریزی‌های بسیاری راه انداخت، اما این فرد کارهای دیگری هم کرده، به عنوان مثال تمامیت ارضی ایران به دلیل تلاش‌های این فرد بوده است. اتحاد و یکپارچگی سرزمین ایران که آن زمان به صورت قطعه قطعه نمود داشت، توسط آغا محمدخان تحقق می‌یابد و ایران را صاحب یک سپاه دفاعی و غیرقابل نفوذ می‌کند. او آینده‌ای را می‌دیده است که در دوره خودش خیلی‌ها آن را نمی‌دیدند. این نگاهی که گاهی همه نظر ما را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد و موجب می‌شودگاهی یک نفر را کاملا طرد کنیم و دور او یک خط قرمز بکشیم، تجربه ثابت کرده که نگاه غلطی است و هیچ پیشرفتی را حاصل نمی‌کند. ما نه تنها چیزی را به دست نمی‌آوریم بلکه حتی چیزی را هم از دست می‌دهیم. یعنی گاهی هم نیمه پر لیوان را ببینیم... بله، به هر حال هر فردی نوعی انرژی دارد. معمولا پرسوناژهایی که ما به عنوان یک ایرانی داریم و گاهی نمی‌بینیمشان، بیانگر نوعی تنبلی است که نرفته‌ایم سراغشان. در واقع ما از دارایی‌هایمان استفاده نمی‌کنیم. آغامحمدخان هر چند ظالم، اما باهوش است و نوعی دارایی برای ما ایرانیان محسوب می‌شود که نرفته‌ایم سراغش و او را نشناخته‌ایم. هم‌دوره‌ای آغا محمدخان، شخصی بوده است به نام لطفعلی‌خان زند که چشم‌هایش را آغامحمدخان درمی‌آورد، در حالی که انسان بی‌نظیر و فوق‌العاده‌ای بوده است. زمانی که من به بهانه این نمایش با این دو شخصیت آشنا شدم،‌ با خودم فکر کردم که چقدر جالب می‌شد این دو در آن زمان رفیق می‌شدند و با نگاه و حساسیت‌های این دو چه اتفاق بزرگی در تاریخ رخ می‌داد، اما این دو سر جنگ با هم داشتند و آغامحمدخان به واسطه خواستن تمامیت قدرت چاره‌ای جز این نمی‌دید که رقیبش را حذف کند. یعنی به نوعی خودتان را درگیر وجهه مثبت آغامحمدخان هم کردید تا بتوانید او را آنطور که نویسنده و کارگردان از شما خواسته بود بازی کنید... بله، چون نمی‌توانستم بپذیرم که آغامحمدخان عواطف انسانی ندارد. من این‌طور استنباط کردم که داشته. متاسفانه کتاب‌های زیادی درباره این شخصیت وجود ندارد، اما من از یک منبع فرانسوی استفاده کردم که درباره جزئیات زندگی او پژوهش کرده بود و یکی هم کتاب خواجه تاج‌دار که بیشتر شبیه یک قصه بود. من به عنوان یک بازیگر سعی کردم به این شخصیت به عنوان کسی نگاه کنم که کاملا دارای ابعاد انسانی است که گاهی می‌شود با او همراه شد، گاهی از او ترسید و گاهی به او خندید و حتی گاهی شگفتزده شد. حین بازی در تئاتر «شکار روباه» آیا شبی پیش آمده بود که اضطراب داشته باشید و این اضطراب شما را مدتی به خودتان مشغول کند؟ هر شب! «شکار روباه» تنها نمایشی بود که در تمام مدت اجرایش روی صحنه استرس داشتم و تا لحظه‌ای که به همراه دوستان بازیگر روی سن می‌آمدیم و در مقابل تماشاگران برای تشکر ظاهر می‌شدیم (رورانس) این اضطراب همراه من بود. در حالی که این نوع نگرانی و دستپاچه شدن، قبل از هر تئاتر دیگری هم با من بود اما در همان لحظات ابتدایی پس از چند دقیقه رفع می‌شد چون در تمریناتم کاملا به این پی برده بودم که در «شکار روباه» ایفاگر نقش بزرگی هستم. کسی که در زمان خودش یک نابغه بود، وسعت نگاه داشت، تا کیلومترها دورتر از زمان خود را می‌دید و من حتی چند قدمی خودم را نمی‌دیدم، از یک هوش بالا برخوردار بود و من در برابرش کم‌هوش بودم. اگر من نمی‌توانستم این هوش و توانمندی را به مخاطب منتقل کنم به معنی شکست من در مقابل تماشاگر بود، به همین علت در تمام طول مدت اجرا نگران کارم بودم. آقای رفیعی درباره علت انتخاب شما برای نمایش «شکار روباه» با شما صحبت کرده‌اند؟ چرا سیامک صفری، چرا بازیگري دیگر نه؟ معتقد بودند که فقط من می‌توانم این پرسوناژ را بازی کنم! نظر ایشان این بود. شاید برای اینکه به من اعتماد به نفس بدهند این را گفته بودند اما، هر جا که لازم بود این را می‌گفتند. شاید آن کیفیتی را که جست‌وجو می‌کرده در نوع و خصلت بازی من دیده است چرا که به هر حال نمایشنامه یک مشت دیالوگ است و هر بازیگر باتجربه‌ای هم می‌توانست این کار را انجام دهد، اما آقای رفیعی با توجه به دیدگاه خودش، به من فکر کرده. چند بار در میان صحبت‌هایتان به نبوغ آغامحمدخان به عنوان یک کاراکتر اشاره کردید و همچنین اضطراب و نگرانیتان... آیا در حین بازی در نقش این فرد‌حس کرده بودید که صحنه برای ایفای درست نقش محدود است ؟ نه! (با تردید) خب ما بزرگ‌ترین صحنه‎ای که برای اجراهای تئاتر داخلی داریم،‌سن تالار وحدت است که به لحاظ تکنیکی هم،‌صحنه ایده‌آلی به شمار می‌رود و چند منظوره در نظر گرفته و به کار برده می‌شود. تئاتر، موسیقی و کنفرانس و گردهمایی‌های بزرگ استفاده از این تالار را محدود کردند، در حالی که این سالن به علت شرایط فنی و نوع نورپردازی و کیفیت سن، تنها سالن استاندارد ما برای اجرای تئاتر است! بنابراین برای اجرا کلا امکانات همین اندازه است که معمولا بازیگران خودشان را با آن تطبیق می‌دهند. آقای رفیعی هم به دلیل شرایطی که وجود داشته امکان استفاده از این سالن را نداشته... با این حال خدا را شکر می‌کنیم. به عنوان یک حرفه‌ای تئاتر، به نظر نقش آغامحمدخان بیش از هر پرسوناژ دیگری از شما انرژی گرفته! درست است؟ بازیگری سخت است... در هر شرایطی؛ کار بسیار سختی است، «شکار روباه» نمایش سختي بود و مسؤولیت سنگینی روی دوش من بود، پرسوناژ طوری طراحی شده بود که در مجموعه نمایش،‌حضوري فعال داشت... اتفاق ویژه‌ای بود برای من. ادامه در صفحه 11