به بهانه اجرای نمایش «شعله در زمهریر»
تئاتر دینی همراه با زبانی جهانی
حرف‌های مهم و انسان‌شناسانه را باید در قالب و فرم‌های جدید به مخاطب عرضه کرد و موجب شگفت‌زدگی وی شد و فطرت کاوشگر او را تحریک کرد تا به دنبال عرصه‌های جدید برود. اسلام دینی است نو و پر عطر و بو که به همه نیازهای فطری بشری پاسخ می‌دهد. از این رو، شامل تمام وجوه زندگی بشری است که این وجوه با توجه به حضور خداوند، قدسی و اخلاقی می‌شود. با این بینش، در جهان هیچ امری غیرقدسی نیست و جهان که آفریده خداوند است، همه قدسی است.
انسان در چنین فضایی لاجرم باید نسبت به خداوند فرمانبردار باشد و سر تعظیم فرود آورد و به عبارتی به او تعهد داشته باشد اما تا تعبد از سر اخلاص نباشد، این تعهد متحقق نخواهد شد و به دلیل تعبد است که دین آزادکننده است، نه محصورکننده. انسان دیندار نیز در فضایی مملو از حضور خداوند است که رفتاری اصولی می‌بیند و این رفتار در او فطری است. چنین فردی، اگر تئاتری بسازد (از هر موضوعی)، تئاتر او دینی است، خواه تئاتر در باب قصه‌های دینی باشد و خواه قصه او در باب امور روزمره مردمی. مفاهیم دینی از امور فطری و بشری است و به قولی، خود ناخودآگاه قومی محسوب می‌شود و عناصر مذهبی، صورت نوعیه ازلی است. از این رو تئاتری که مرتبط به امور دینی و اخلاقیات مرتبط به دین باشد، به خودی خود برای مردم جذاب خواهد بود. اگر تئاتری به صورت فطری و طبیعی با مفاهیم دینی مواجه شود و دور از تبلیغ مستقیم یا مقاصد فردی و نفسانی و تحریفات رایج در روایات و منابع تاریخی و در یک جمله، به ظاهر دینی باشد، با توده مردم میتواند ارتباط برقرار کند. در پرداخت به امور دینی و غیب اگر اخلاص و صداقت نباشد و هدفی غیر از امور دینی در کار باشد، چنین تئاتری حتی با موضوعات و رویدادهای دینی نمی‌تواند در حیطه دین قرار گیرد. نمونه اینگونه تئاترهای کاذب به ظاهر دینی، بسیارند. نیز تصور اینکه با پرداخت و نمایش مستقیم امور دینی با هدف تبلیغ مستقیم بتوان به حیطه تئاتر دینی رسید، تصوری است که تئاتر را از وجوه خود جدا می‌کند و به حوزه رسانه‌های تبلیغی می‌کشاند و تأثیر پایدار و ارزش‌های دینی آن تئاتر زائل می‌شود و ما جز تبلیغی مقطعی چیزی نخواهیم داشت.
برخی بر این باورند که ما هنوز به تئاتر دینی نرسیده‌ایم و حتی در جهان نیز هنوز تئاتری دینی به وجود نیامده است، اما گفته‌اند خداوند محیط بر همه چیز و دین، محیط بر تمام امور بشری است، پس نمی‌توان انتظار داشت که یک تئاتر، همه وجوه دینی را شامل شود. هر تئاتری میتواند وجهی از دین، رفتار و زندگی فطری انسان را نشان دهد. اگر تئاتری با پرداخت به مناسک عظیم دینی به امر دین می‌پردازد، تئاتر دیگری با پرداختن به وجوهی از اخلاق فطری بشری، در واقع دین فطری را مطرح می‌کند و مجموعه این نمایشهاست که فضای دینی و تئاتر دینی را به وجود می‌آورد. در حال حاضر تلاش‌هایی در حال شکل‌گیری است که هویت تئاتر دینی را از دیگر گونه‌های تئاتری جدا کنند که این جداسازی درست نیست. هر تئاتری، کم و بیش مضمونی انسانی و معنایی دارد و نمی‌توانیم با این جداسازی بگوییم برخی تئاترها دینی نیست و برخی هست. در هر تئاتر یا نمایشی اگر تلاش شود که از لایه‌های بیرونی متن عبور کرده و به لایه‌های زیرین رسید، یک تئاتر
مذهبی– دینی شکل گرفته است و این به این معناست که تئاترهای دینی از دیگر تئاترها جدا نیستند، زیرا مذهب و دین جزئی از فطرت انسان‌هاست و طبعا مباحثی که در تئاتر مطرح می‌شود از آنجایی که با فطرت شخصیت‌ها سر و کار دارد دارای محتوای دینی و مذهبی است.
هر چند راه دشوار و سختی را برای دستیابی به یک تئاتر هدفمند و ارزشمند دینی در پیش داریم، تئاتر دینی ما زمانی موفق است که زبان جهانی داشته باشد. آنقدر در عرصه تئاتر دینی، خودمان را محصور و مقید به برخی از مسائل کرده‌ایم که نتوانسته‌ایم فراتر از این حصارها گامی برداریم. به لحاظ امکانات صحنه‌ای از قبیل دکور و نور و امکانات تمرینی نیز با مشکلات عدیده‌ای روبه‌رو هستیم. تئاتر دینی نیازمند توجه و عنایت ویژه‌ای است زیرا با موضوعات مهمی مواجه است. تئاتر در قرن حاضر یک زبان جهانی دارد و باید با ملزومات آن همگام و همسان شد و مخاطب برای ارتباط بهتر نیاز دارد نکته و مسأله جدیدی روی صحنه تئاتر ببیند که قبلا آن را در جای دیگری ندیده است. حرف‌های مهم و انسان‌شناسانه را باید در قالب و فرم‌های جدید به مخاطب عرضه کرد و باعث شگفت‌زدگی مخاطب شد و فطرت دین‌خواه او را تحریک کرد تا به دنبال عرصه‌های جدید برود. شاید بهتر است در وهله اول دستاوردهایمان را در این مسأله حفظ کنیم و سپس با آزمودن شیوه‌های جدید زمینه مناسبی برای حضور مقتدرانه و مفید تئاتر دینی فراهم کنیم. همیشه عادت داریم که مسائل مربوط به گذشته را از بین ببریم در صورتی که نوآوری معنایش مترادف با نابودی مسائل گذشته نیست. یادداشت
به بهانه اجرای نمایش «شعله در زمهریر»
تئاتر دینی همراه با زبانی جهانی
حرف‌های مهم و انسان‌شناسانه را باید در قالب و فرم‌های جدید به مخاطب عرضه کرد و موجب شگفت‌زدگی وی شد و فطرت کاوشگر او را تحریک کرد تا به دنبال عرصه‌های جدید برود. اسلام دینی است نو و پر عطر و بو که به همه نیازهای فطری بشری پاسخ می‌دهد. از این رو، شامل تمام وجوه زندگی بشری است که این وجوه با توجه به حضور خداوند، قدسی و اخلاقی می‌شود. با این بینش، در جهان هیچ امری غیرقدسی نیست و جهان که آفریده خداوند است، همه قدسی است.
انسان در چنین فضایی لاجرم باید نسبت به خداوند فرمانبردار باشد و سر تعظیم فرود آورد و به عبارتی به او تعهد داشته باشد اما تا تعبد از سر اخلاص نباشد، این تعهد متحقق نخواهد شد و به دلیل تعبد است که دین آزادکننده است، نه محصورکننده. انسان دیندار نیز در فضایی مملو از حضور خداوند است که رفتاری اصولی می‌بیند و این رفتار در او فطری است. چنین فردی، اگر تئاتری بسازد (از هر موضوعی)، تئاتر او دینی است، خواه تئاتر در باب قصه‌های دینی باشد و خواه قصه او در باب امور روزمره مردمی. مفاهیم دینی از امور فطری و بشری است و به قولی، خود ناخودآگاه قومی محسوب می‌شود و عناصر مذهبی، صورت نوعیه ازلی است. از این رو تئاتری که مرتبط به امور دینی و اخلاقیات مرتبط به دین باشد، به خودی خود برای مردم جذاب خواهد بود. اگر تئاتری به صورت فطری و طبیعی با مفاهیم دینی مواجه شود و دور از تبلیغ مستقیم یا مقاصد فردی و نفسانی و تحریفات رایج در روایات و منابع تاریخی و در یک جمله، به ظاهر دینی باشد، با توده مردم میتواند ارتباط برقرار کند. در پرداخت به امور دینی و غیب اگر اخلاص و صداقت نباشد و هدفی غیر از امور دینی در کار باشد، چنین تئاتری حتی با موضوعات و رویدادهای دینی نمی‌تواند در حیطه دین قرار گیرد. نمونه اینگونه تئاترهای کاذب به ظاهر دینی، بسیارند. نیز تصور اینکه با پرداخت و نمایش مستقیم امور دینی با هدف تبلیغ مستقیم بتوان به حیطه تئاتر دینی رسید، تصوری است که تئاتر را از وجوه خود جدا می‌کند و به حوزه رسانه‌های تبلیغی می‌کشاند و تأثیر پایدار و ارزش‌های دینی آن تئاتر زائل می‌شود و ما جز تبلیغی مقطعی چیزی نخواهیم داشت.
برخی بر این باورند که ما هنوز به تئاتر دینی نرسیده‌ایم و حتی در جهان نیز هنوز تئاتری دینی به وجود نیامده است، اما گفته‌اند خداوند محیط بر همه چیز و دین، محیط بر تمام امور بشری است، پس نمی‌توان انتظار داشت که یک تئاتر، همه وجوه دینی را شامل شود. هر تئاتری میتواند وجهی از دین، رفتار و زندگی فطری انسان را نشان دهد. اگر تئاتری با پرداخت به مناسک عظیم دینی به امر دین می‌پردازد، تئاتر دیگری با پرداختن به وجوهی از اخلاق فطری بشری، در واقع دین فطری را مطرح می‌کند و مجموعه این نمایشهاست که فضای دینی و تئاتر دینی را به وجود می‌آورد. در حال حاضر تلاش‌هایی در حال شکل‌گیری است که هویت تئاتر دینی را از دیگر گونه‌های تئاتری جدا کنند که این جداسازی درست نیست. هر تئاتری، کم و بیش مضمونی انسانی و معنایی دارد و نمی‌توانیم با این جداسازی بگوییم برخی تئاترها دینی نیست و برخی هست. در هر تئاتر یا نمایشی اگر تلاش شود که از لایه‌های بیرونی متن عبور کرده و به لایه‌های زیرین رسید، یک تئاتر
مذهبی– دینی شکل گرفته است و این به این معناست که تئاترهای دینی از دیگر تئاترها جدا نیستند، زیرا مذهب و دین جزئی از فطرت انسان‌هاست و طبعا مباحثی که در تئاتر مطرح می‌شود از آنجایی که با فطرت شخصیت‌ها سر و کار دارد دارای محتوای دینی و مذهبی است.
هر چند راه دشوار و سختی را برای دستیابی به یک تئاتر هدفمند و ارزشمند دینی در پیش داریم، تئاتر دینی ما زمانی موفق است که زبان جهانی داشته باشد. آنقدر در عرصه تئاتر دینی، خودمان را محصور و مقید به برخی از مسائل کرده‌ایم که نتوانسته‌ایم فراتر از این حصارها گامی برداریم. به لحاظ امکانات صحنه‌ای از قبیل دکور و نور و امکانات تمرینی نیز با مشکلات عدیده‌ای روبه‌رو هستیم. تئاتر دینی نیازمند توجه و عنایت ویژه‌ای است زیرا با موضوعات مهمی مواجه است. تئاتر در قرن حاضر یک زبان جهانی دارد و باید با ملزومات آن همگام و همسان شد و مخاطب برای ارتباط بهتر نیاز دارد نکته و مسأله جدیدی روی صحنه تئاتر ببیند که قبلا آن را در جای دیگری ندیده است. حرف‌های مهم و انسان‌شناسانه را باید در قالب و فرم‌های جدید به مخاطب عرضه کرد و باعث شگفت‌زدگی مخاطب شد و فطرت دین‌خواه او را تحریک کرد تا به دنبال عرصه‌های جدید برود. شاید بهتر است در وهله اول دستاوردهایمان را در این مسأله حفظ کنیم و سپس با آزمودن شیوه‌های جدید زمینه مناسبی برای حضور مقتدرانه و مفید تئاتر دینی فراهم کنیم. همیشه عادت داریم که مسائل مربوط به گذشته را از بین ببریم در صورتی که نوآوری معنایش مترادف با نابودی مسائل گذشته نیست. ارسال نظر
پربیننده