نگاه موشکافانه زنان به مسائل اجتماع
مهناز رونقی در این باره می‌گوید: اصولا از دهه 70 به بعد، نویسندگان زن بیشتر از سال‌های گذشته به عرصه ادبیات داستانی روی آوردند. نه اینکه بخواهم به تقسیم‌بندی در ادبیات داستانی بپردازم اما واقعیت این است که سبک‌ها و ویژگی‌های داستانی (از وجوه تنوع و کثرت) با ورود زنان نویسنده دستخوش تحولات زیادی شد. به طور کلی دهه‌های 50 و 70 دهه‌های مشخصی در زمینه داستان و رمان بودند و جالب اینکه در هر دو دهه، ردپای حرکات اجتماعی مشهود است و فعالیت زنان نویسنده در این دهه‌ها پررنگ‌تر از دهه‌های پیش است. این نویسنده ادامه می‌دهد: بحث بر سر این موضوع که چرا زنان از این دهه بیشتر در ادبیات داستانی ما ظهور کردند، به نظرم به نگرش مرد‌مدارانه برمی‌گردد و همچنین این حرکات ناشی از حضور جدی زنان در عرصه‌های مختلف اجتماعی است و تنها به حیطه‌های فرهنگ و هنر منحصر نمی‌شود بلکه نمود آن را در عرصه‌های علمی،تخصصی و حتی سیاست نیز مشاهده می‌کنیم. رونقی اینگونه ادامه می‌دهد: در واقع رشد زنان از دهه 70 به بعد در این عرصه‌ها پررنگ‌تر از گذشته شد. ضمن اینکه بسترهای اجتماعی باعث شد تا زنان، نگاهی جدی به خود بیندازند که نتیجه این نگاه را می‌توان آمار مطالعه بیش از مردان و شکوفایی زنان دانست. در هر صورت، زنان توجه عمیق‌تر نسبت به خود، روابط خود و مناسبات اجتماعی نشان دادند که انعکاس این توجه در آثار داستانی آنها چه در قالب رمان و چه داستان کوتاه به چشم می‌خورد. او می‌گوید: من معتقدم درباره رشد زنان نویسنده باید به دور از بحث کلیشه‌ای فمینیست به نقد و بررسی پرداخت. باید بپذیریم که زنان مانند مردان نیمی از اجتماع را تشکیل می‌دهند، چنانچه در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی نیز عمده شرکت‌کنندگان را زنان تشکیل می‌دهند. با این تفاسیر شاید بتوان یکی از دلایل موفقیت زنان در داستان‌نویسی را نگاه موشکافانه و سختگیرانه آنها نسبت به مسائل خود و جامعه تلقی کرد. آنها به خوبی متوجه این نکته هستند که فرهنگ امری ماندگار است. بنابراین برای اثبات حضور خود طبعا از منظر رمان به فعالیت بیشتری پرداخته‌اند. او ادامه داد: از دهه 70 به بعد، عرصه ادبیات ما پر جان‌تر نفس کشیده است و ما باید به خودمان بقبولانیم که در این دهه آثار شاخصی پدید آمده که بعضی از آنها، حاصل قلم نویسندگان زن بوده است. قصه‌گویی از دیرباز نیز در قالب قصه‌ها و لالایی‌ها متعلق به مادران و اساسا زنان بوده است و میراث کهنی محسوب می‌شود. به نظر می‌رسد دوربین را درباره زنان نویسنده باید لانگ شات گرفت و به بیان ساده‌تر، عمیق‌تر به این موضوع نگاه کرد. به هر حال زنان در داستان‌نویسی بیشتر از ساختار در محتوا موفق بوده‌اند. رونقی تصریح می‌کند: می‌توان گفت نویسندگان زن نوشتند چون حرف‌های زیادی برای گفتن داشتند. هر چند درگیری‌های فرمی آنها را هم نمی‌توان نادیده گرفت و می‌توان نویسندگانی چون «زویا پیرزاد» ،«فریبا وفی»، «سپیده شاملو» و... را میراثدار نسل دهه 70 دانست. در کار نویسندگان زن همواره این نگرش وجود دارد که آنها بیش از آنکه به جنسیت بنگرند به انسان در جامعه نگاه می‌کنند و درد و رنج و تنهایی انسان معاصر را مورد موضوع آثار خود قرار می‌دهند.
زنان به صلح و آزادی در آثار خود نظر دارند
شهلا پروین روح در این باره می‌گوید: به نظرم نویسندگان زن طی سال‌های اخیر پشتکار خوبی در عرصه ادبیات داستانی از خود نشان دادند. البته منهای یکی، دو سال گذشته که ادبیات داستانی دستخوش رکود شده است. او ادامه می‌دهد: نه تنها در دهه 70 بلکه از دهه‌های 40 و 50، نقش پررنگ «سیمین دانشور» را در داستان‌نویسی معاصر نمی‌توان نادیده گرفت که تا چند سال اخیر با وجود کهولت دست از فعالیت نکشید. البته ذوق نوشتن هرگز محدود به زنان نمانده است و مردان نیز به مدد این ذوق و استعداد آثار خوبی خلق کرده‌اند. درباره زاویه دید زنان در مواجهه با داستان‌نویسی نیز می‌توان به موضوعاتی چون صلح، آزادی و دغدغه‌های اجتماعی اشاره کرد.
ساختار و محتوای آثار زنان مورد قبول بوده است
اسدالله امرایی ـ مترجم ـ هم در این باره می‌گوید: مسلما آثار نویسندگان زن به لحاظ کمی و کیفی طی سال‌های اخیر پیشرفت‌ها و جهش‌هایی داشته‌است که حالا شاید به دلیل زیرساخت‌های مردسالارانه جامعه این پیشرفت کمتر دیده شده است. به هر حال این آثار توانسته‌اند از دو منظر ساختار و محتوا مورد توجه قرار بگیرند. البته در این میان آثار ضعیف هم ارائه شد اما اصل ماجرا این است که زنان چه در داخل و چه خارج از کشور، حضور پررنگی در ادبیات داستانی ایران داشته‌اند.
با زنانه ـ مردانه کردن ادبیات مخالفم
ابراهیم زاهدی مطلق ـ روزنامه‌نگار و منتقد ادبی ـ هم معتقد است: به نظر می‌رسد پس از پیروزی انقلاب، رشد گسترده‌ای در ادبیات ما به وجود آمد و این گستردگی در حیطه ادبیات کودک نمود بیشتری دارد، شاید به این خاطر که نویسندگان زن و مرد عموما بچه‌های انقلاب بودند، بنابراین خود به خود به دیدگاه‌های تازه روی آوردند. هرچند نباید از نظر دورداشت که هر انقلابی، هنرهای منحصر به خود را همراه می‌آورد و به همان نسبت ادبیات و سینما و... را. به هر حال در حوزه نوشتن بعد از انقلاب، نگرش‌های جدیدی پدیدار شد که در مرد و زن به یک نسبت به چشم می‌خورد زیرا در انقلاب ایران، زن و مرد دوشادوش یکدیگر حرکت می‌کردند. همین جریان را در داستان هم داشتیم. او ادامه می‌دهد: ما از دهه 60 نقش زنان را در حیطه داستان‌نویسی شاهد بوده‌ایم. چه بسا باید باز هم اضافه کنیم اساساً پس از انقلاب رشد کمی و کیفی در داستان‌نویسی‌‌مان به وجود آمد. زاهدی می‌افزاید: در عین حال با زنانه، مردانه کردن ادبیات داستانی مخالف هستم. عده‌ای فمینیست به ادبیات داستانی ما ضربه زده‌اند و در این میان یک پرسش وجود دارد و آن اینکه کتاب‌های نویسندگان زن در این سال‌ها چقدر تیراژ دارد؟ در واقع موج دهه 70 این بود که خیلی‌ها فکر می‌کردند باید نویسنده شوند اما متاسفانه شمار اندکی از کتاب‌های زنان توانست با موفقیت و تاثیرگذاری توام شود. نکته اصلی اینجاست که ما در انقلابی که انجام دادیم، زن و مرد با هم فعالیت کردیم پس این تقسیم‌بندی به نفع ما نخواهد بود. او می‌گوید: چه بسا کتاب «دا» که خاطرات یک زن را به تصویر می‌کشد و در بین آثار نویسندگان زن کتاب موفقی تلقی می‌شود. این منتقد ادبی تصریح می‌کند: با این تفاسیر، جامعه ما به لحاظ داستان‌نویسی در دهه 70 رشد مطلوبی داشت. در حالی که در حال حاضر شائبه تقسیم‌بندی و زنانه و مردانه کردن، این حیطه را دستخوش انحراف اجتماعی کرده است. از نظر من بهتر است به جای این تقسیم‌بندی به یکپارچه کردن پرداخت. به جای پرداختن به مساله چرایی افزایش و رشد زنان در داستان‌نویسی بهتر است بگوییم طي دهه‌هایی زنان بیشتر به نوشتن روی آوردند که این دلیل موفقیت تمام آنها هم نیست. توجه داشته باشید که اگر زنان شانس بیشتری در پذیرش کنکور دارند به این خاطر است که تنها از راه تحصیل می‌توانند وارد اجتماع شوند در حالی که مردان هزار و یک راه برای وارد شدن به اجتماع دارند. باید بپذیریم که وجود دغدغه‌های اقتصادی و معیشتی باعث کم نوشتن مردان شده است بنابر این زنان روی کار آمده‌اند. او در پایان نتیجه می‌گیرد: به‌طور کلی با یک نتیجه‌گیری می‌توان به این مساله پی برد که در حوزه ادبیات کودک و نوجوان، خاصه شعر، زنان و مردان به یک نسبت به کسب موفقیت‌های زیاد نائل آمدند ضمن اینکه در حوزه داستان نیز نویسندگان به تجربه فضاهای تازه‌تر پرداختند.
رشد نویسندگان زن جدا از جامعه جهانی نبوده است
مهکامه رحیم‌زاده نیز در این باره اعتقاد دارد: من به این سوال که چرا زنان داستان‌نویس بعد از دهه 70 رشد داشته‌اند از دو جنبه نگاه می‌کنم؛ یکی از جنبه کلی قضیه و دیگری از جنبه جزئی. از نظر کلی باید بگویم زنان ما تنها از نظر داستان‌نویسی رشد نکرده‌اند بلکه این رشد در همه زمینه‌ها بوده است؛ زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، تحصیلی، فرهنگی و غیره كه این را آمارها می‌گویند. من حتی این رشد را جدا از رشد زنان در کل جامعه جهانی هم نمی‌دانم. جامعه جهانی از نظر من به مثابه رودخانه‌ای پرخروش در حال پیشروی است و این در مقایسه با قرن‌های گذشته، سرعتی حیرت‌انگیز دارد. ایران جزئی از این جامعه جهانی است و زنان جزئی از جامعه ایرانی هستند. پس وقتی کل حرکتی روبه‌جلو دارد، جزء هم خواهی، نخواهی تحت تاثیر آن حرکت است. این نویسنده می‌گوید: حتی اگر بپذیریم که نیروهای بازدارنده‌ای وجوددارند و جلوی رشد را می‌گیرند، این نیروها فقط می‌توانند تا حدی حرکت را کند کنند ولی به هیچ وجه نمی‌توانند مانع حرکت روبه جلوی آن باشند اما اگر به صورت تجریدی به این مساله نگاه کنم می‌توانم بگویم؛ 1- عرصه برای زنان بازتر شده، مثل به وجود آمدن انواع و اقسام کلاس‌ها و کارگاه‌های داستان‌نویسی که حتی در شهرستان‌های کوچک هم تشکیل می‌شود. 2- محدودیت‌های گذشته از بین رفته است، مثل سلطه‌گری‌های پدر یا برادر یا شوهر که سد بزرگی برای بروز استعدادهای زنان به شمار می‌رفت و آنها را در نطفه خفه می‌کرد. 3- فرصت‌های بیشتری برایشان به وجود آمده، مثل فرستادن داستان به سایت‌های مختلف، انگیزه شرکت در جایزه‌ها یا چاپ کتاب حتی با بودجه شخصی و چیزهایی از این قبیل که در گذشته نبوده یا خیلی کم بوده است.
4- ترس‌ها و نگرانی‌هایشان نیز از بیان مکنونات قلبی‌شان کم شده و جسارت بیشتری برای نوشتن پیدا کرده‌اند.
5- البته به همه اینها مساله وقت و رفاه مادی را هم می‌توان اضافه کرد. حتماً عوامل دیگری هم وجود دارد که شاید من آنها را از قلم انداخته‌ام.
امروز مخاطبان جدی ادبیات داستانی، زنان هستند
کاوه میرعباسی- نویسنده و مترجم - ضمن ابراز امیدواری نسبت به رشد زنان نویسنده می‌گوید: یک وجه این قضیه صرفاً ریاضی است. از دهه 70 به بعد حجم آثار نویسندگان تقریباً پنج برابر شده است. وقتی کمیت افزایش یابد مسلماً آثار ارزنده هم بیشتر می‌شود؛ البته این احتمال است. از جهت دیگر فکر می‌کنم یکی از مخاطبان اصلی ادبیات داستانی ما خوانندگان زن هستند که سرنوشت ادبیات داستانی را رقم می‌زنند. او ادامه می‌دهد: با این حال کتاب‌های زنانه‌پسند با اقبال تجاری بیشتری روبه‌رو می‌شوند. از طرفی تعداد کتاب‌های زنانه‌نویس عامه‌پسند بیشتر شده است. موفق‌ترین آنها نیز کارهای «زویا پیرزاد» بوده است که مخاطب خاص و عام را دربرمی‌گیرد و در کنار او «سپیده شاملو» یا «فریبا وفی» به همین ترتیب مخاطبان خود را یافته‌اند. چنانچه ما در آثار «شاملو» نوعی نگاه روانشناسی و پلیسی توام با تعلیق را مشاهده می‌کنیم و يا آثار «ناتاشا امیری» همین‌طور. حتی اثر «عاشقیت در پاورقی» مهسا محبعلی نیز در خور اعتناست. او ادامه می‌دهد: در عین حال با این مساله که برخی اعتقاد دارند آزاد بودن زنان به آنها خلاقیت بخشیده مخالف هستم زیرا این یک تلقی غلط است. در حال حاضر به دلیل حضور بیشتر زنان، طبعاً کارهای بهتری هم از آنها بروز داده می‌شود بویژه اینکه ادبیات آپارتمانی در بین نویسندگان زن رواج یافته است که نمونه این سبک را نیز می‌توان در آثار جین آستین، نویسنده سرشناس مشاهده کرد. ضمن اینکه برخی منتقدان معتقدند آپارتمان‌نویسی موجب ضعف در داستان‌نویسی شده است اما به نظر من کاملاً منطقی است که یک نویسنده راجع به فضا و محیطی حرف بزند که با آن کاملاً آشنایی داشته باشد چنانچه«جين آستین» به عنوان دختری که هرگز در جامعه نبود، آثاری را با نگاه خود خلق کرد که جاودانه ماند در حالی که اگر این آثار به دست یک فرد عادی و عامی نوشته می‌شد تبدیل به رمان خاله‌زنکی می‌شد. او ادامه می‌دهد: البته بماند که گاه آدم تکلیفش با برخی نویسندگان زن روشن نیست. در عین حال نویسنده‌ای چون جين «بلقیس سلیمانی» با ورود به حیطه ادبیات داستانی، مضامین منحصربه‌فرد و متنوعی را در آثارش گنجانده است. هرچند اساساً زنانه، مردانه کردن ادبیات درست نیست ولی این تقسیم‌بندی در ایران مشهود است. البته درباره کار آخر بلقیس سلیمانی (خاله‌بازی) آنجا که نویسنده از زبان پرسوناژ مرد می‌نویسد زیاد باورپذیر نیست اما به طور کلی عملکرد زنان در داستان‌نویسی خوب بوده است. می‌توان گفت نویسنده‌های امروز نه مشخصاً ادامه دهنده نسل زنان دهه 40 و 50 هستند و نه دغدغه‌هایشان چندان تفاوتی با دغدغه‌های زنان نویسنده آن دو دهه کرده است. او در پایان می‌گوید: به نظرم زنان امروز در داستان‌نویسی خیلی رئال می‌نویسند. البته نویسندگانی مانند «سیمین دانشور» هم واقع‌گرایانه می‌نوشته‌اند و همچنین نویسندگانی چون گلی ترقی یا روح‌انگیز شریفیان که تجربی‌نویس در بین آنها کمتر به چشم می‌خورد.
آثار زنان با دانش‌افزایی توأم است
ناتاشا امیری از دیگر نویسندگان زن است که می‌گوید: به نظرم ادبیات اساساً زنانه، مردانه ندارد و نباید تقسیم‌بندی کنیم. البته در کنار این مساله اعتقاد دارم زنان رشد مطلوبی در حیطه‌های داستان‌نویسی داشته‌اند بویژه «فریبا وفی» یا «سپیده شاملو» که در سال‌های اخیر با طرح مسائل ملموس اجتماعی توانسته‌اند کار قابل قبولی ارائه دهند. در واقع نگاه نویسندگان زن از دهه 70 به بعد بازتاب گسترده‌ای داشته است. آنها از روزمرگی که به روزمرگی منجر می‌شود در داستان‌های خود حرف می‌زنند و در کنار این مفاهیم ما به موضوعاتی چون احساسات سرکوب شده و در برخی موارد تبعیض‌های جنسیتی در آثار نویسندگان زن برمی‌خوریم. او ادامه می‌دهد: آنچه مسلم است این است که دغدغه‌ها و نوع نگاه نویسندگان زن، امروز نسبت به نگاه نویسندگان دهه‌های گذشته چون «شهرنوش پارسی‌پور»، «غزاله علیزاده» و... تفاوت کرده است. در عین حال زنان در دوره «جعفر شهری» بیشتر نقش قصه‌گویی داشته‌اند و بدون داشتن شکل نوشتاری این روایتگری را انجام می‌دادند اما در سال‌های اخیر، شکل نوشتاری در زنان نویسنده توام با دانش‌افزایی تثبیت شد. امیری می‌گوید: با این حال ماندگاری و نقش زنان را در عرصه داستان‌نویسی، زمان قضاوت می‌کند. حالا بماند که بعضی از نویسنده‌های زن اصلاً نویسنده نیستند و خب، مسلماً موفق هم نبوده‌اند. اعتقاد من بر این است که نگاه‌های جنسیتی را کنار بگذاریم و به زنان و مردان داستان‌نویس از زاویه قابلیت‌هایشان بنگریم.
زنانه‌نویسی را با ادبیات زنان اشتباه نگیریم
شهریار عباسی با اشاره به تاریخ یکصدساله ادبیات داستانی ایران اذعان می‌کند: من به‌شخصه چندان با آثار نویسندگان زن مأنوس نیستم. در نسل اول داستان‌نویسی ما، از زمان مشروطه یعنی از دوره محمدعلی جمالزاده و صادق هدایت تا جایی که خاطرم است به خاطر وضعیت اجتماعی – فرهنگی، زنان عموماً در مسائل اجتماعی نقشی نداشتند. هرچند وجود «پروین اعتصامی» در آن دوران را باید یک استثنا تلقی کرد. در نسل دوم ادبیات داستانی می‌توان به سیمین دانشور اشاره کرد که او را امروز مادر داستان‌نویسی ایران می‌نامند. در مجموع نسل داستان‌نویسی زنان بعد از پیروزی انقلاب به وجود آمد و جدی شد و ما حضور زنان را در عرصه‌های مختلف سیاسی، پزشکی، فرهنگی و... مشاهده می‌کنیم. این نویسنده می‌گوید: البته ناگفته نماند که زنان موفقیت‌هایی در نویسندگی نیز کسب کردند، با این حال با توجه به مطالعاتی که داشته‌ام، دو آسیب‌شناسی را از این منظر انجام داده‌ام؛ نخست اینکه جنسیت در نویسندگی تاثیر دارد اما عمده مشکلی که در حال حاضر در ارتباط با نویسندگان زن وجود دارد، زنانه‌نویسی است که به نظرم یک اشکال است زیرا زنانه‌نویسی ما را از جهانی شدن باز می‌دارد. نویسنده باید بتواند صرف‌نظر از جنسیتی کردن، انسان و وقایع را بشکافد و تحلیل کند ولی زنانه‌نویسی اساساً منجر به کشف توام با تعصب و فمینیستی می‌شود.
موج متراکمی در آثار زنان به چشم می‌خورد
مهسا محبعلی می‌گوید: اخیرا دکتر خسرو خاور طی تحقیقاتی که انجام داده آماری درباره تعداد نویسندگان زن نسبت به نویسندگان مرد ارائه داده است. این آمار نشانگر آن است که از سال 70 به بعد، تعداد نویسندگان زن 13 برابر نویسندگان زن در دهه 60 بوده است در حالی که تعداد نویسندگان مرد در مقایسه دهه 60 تا 70 کمتر از این تعداد بوده است. او ادامه می‌دهد: درست است که این آمار کمی است ولی در عین حال شاخص است. پیش از پیروزی انقلاب تعداد نویسندگان زن اندک بود اما بعد از انقلاب این روند افزایش یافت به طوری که می‌توان گفت امروز به یک مرز انفجاری از وجود نویسندگان زن در ادبیات داستانی رسیده‌ایم. محبعلی می‌افزاید: اینکه دلایل ظهور نویسندگان زن طی سال‌های اخیر چه بوده است واقعا نیازمند یک بحث اجتماعی است اما درباره بررسی کیفیت آثار این زنان می‌توان گفت کیفیت آثار این افراد مطلوب بوده است. او می‌گوید: من فکر می‌کنم نسبت به زنان ایرانی همواره دو نگاه وجود دارد؛ یک نگاه ناشی از سیاه‌نمایی غربی‌ها نسبت به زنان و فعالیت آنها در ایران است به طوری که دائم این تفکر برای آنها وجود دارد که آیا کتاب‌های زنان را در ایران منتشر نمی‌کنند یا به سختی چاپ می‌کنند یا آیا زنان تحت فشارهای اجتماعی هستند؟ در حالی که اصلااین طور نیست و کتاب‌های زنان صرف‌نظر از ممیزی که اساسا در همه دوره‌ها درباره تمام کتاب‌ها صورت می‌گیرد، چاپ می‌شود .
زنان نویسنده، برندگان جوایز ادبی
میترا الیاتی معتقد است: ما تا 80 سال پیش داستان‌نویسی مدون نداشتیم و اگر بخواهم درباره رشد زنان در ادبیات داستانی بگویم می‌توان از دهه 40 به فعالیت آنها اشاره کرد که به اندازه انگشتان دست بودند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و با وقوع جنگ تحمیلی به مرور زمان کلاس‌ها و کارگاه‌های آموزش داستان‌نویسی پدید آمد. به هر حال داستان‌نویسی ما مثل هر چیز دیگر دستخوش تحول قرار گرفت به طوری که بعد از انقلاب، داستان‌نویسی ما افت و خیزهای فراوانی داشت. این نویسنده تاکید می‌کند: در این میان نمی‌توان رشد نویسندگان زن را نادیده گرفت که برخی از آنها توانستند به مدد خلاقیت، آثار شاخصی پدید بیاورند. به عنوان مثال شهلا پروین‌روح با مجموعه داستان «حنای سوخته» یا فرخنده آقایی با تک داستان‌های درخشان خود یا همین‌طور منیرو روانی‌پور، این نویسندگان در واقع توانستند نقش زن در عرصه داستان‌نویسی را ثبت کنند. علاوه بر اینها زنان در جشنواره‌های ادبی نیز آثار مطلوبی ارائه کردند بویژه در دوره‌های اخیر که زنان بیشترین جایزه را از آن خود کرده‌اند و این امری انکار نشدنی است. من درباره این موضوع می‌خواهم پایم را فراتر بگذارم و بگویم مخاطب داستان جدی ما بعد از شروع شدن موج زنان داستان‌نویس، افزایش یافت. به بیان ساده‌تر، زنان توانستند مخاطب را با ادبیات داستانی آشتی دهند. گزارش«وطن امروز» از رشد زنان‌نویسنده
بازگشت به خود
نگاه موشکافانه زنان به مسائل اجتماع
مهناز رونقی در این باره می‌گوید: اصولا از دهه 70 به بعد، نویسندگان زن بیشتر از سال‌های گذشته به عرصه ادبیات داستانی روی آوردند. نه اینکه بخواهم به تقسیم‌بندی در ادبیات داستانی بپردازم اما واقعیت این است که سبک‌ها و ویژگی‌های داستانی (از وجوه تنوع و کثرت) با ورود زنان نویسنده دستخوش تحولات زیادی شد. به طور کلی دهه‌های 50 و 70 دهه‌های مشخصی در زمینه داستان و رمان بودند و جالب اینکه در هر دو دهه، ردپای حرکات اجتماعی مشهود است و فعالیت زنان نویسنده در این دهه‌ها پررنگ‌تر از دهه‌های پیش است. این نویسنده ادامه می‌دهد: بحث بر سر این موضوع که چرا زنان از این دهه بیشتر در ادبیات داستانی ما ظهور کردند، به نظرم به نگرش مرد‌مدارانه برمی‌گردد و همچنین این حرکات ناشی از حضور جدی زنان در عرصه‌های مختلف اجتماعی است و تنها به حیطه‌های فرهنگ و هنر منحصر نمی‌شود بلکه نمود آن را در عرصه‌های علمی،تخصصی و حتی سیاست نیز مشاهده می‌کنیم. رونقی اینگونه ادامه می‌دهد: در واقع رشد زنان از دهه 70 به بعد در این عرصه‌ها پررنگ‌تر از گذشته شد. ضمن اینکه بسترهای اجتماعی باعث شد تا زنان، نگاهی جدی به خود بیندازند که نتیجه این نگاه را می‌توان آمار مطالعه بیش از مردان و شکوفایی زنان دانست. در هر صورت، زنان توجه عمیق‌تر نسبت به خود، روابط خود و مناسبات اجتماعی نشان دادند که انعکاس این توجه در آثار داستانی آنها چه در قالب رمان و چه داستان کوتاه به چشم می‌خورد. او می‌گوید: من معتقدم درباره رشد زنان نویسنده باید به دور از بحث کلیشه‌ای فمینیست به نقد و بررسی پرداخت. باید بپذیریم که زنان مانند مردان نیمی از اجتماع را تشکیل می‌دهند، چنانچه در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی نیز عمده شرکت‌کنندگان را زنان تشکیل می‌دهند. با این تفاسیر شاید بتوان یکی از دلایل موفقیت زنان در داستان‌نویسی را نگاه موشکافانه و سختگیرانه آنها نسبت به مسائل خود و جامعه تلقی کرد. آنها به خوبی متوجه این نکته هستند که فرهنگ امری ماندگار است. بنابراین برای اثبات حضور خود طبعا از منظر رمان به فعالیت بیشتری پرداخته‌اند. او ادامه داد: از دهه 70 به بعد، عرصه ادبیات ما پر جان‌تر نفس کشیده است و ما باید به خودمان بقبولانیم که در این دهه آثار شاخصی پدید آمده که بعضی از آنها، حاصل قلم نویسندگان زن بوده است. قصه‌گویی از دیرباز نیز در قالب قصه‌ها و لالایی‌ها متعلق به مادران و اساسا زنان بوده است و میراث کهنی محسوب می‌شود. به نظر می‌رسد دوربین را درباره زنان نویسنده باید لانگ شات گرفت و به بیان ساده‌تر، عمیق‌تر به این موضوع نگاه کرد. به هر حال زنان در داستان‌نویسی بیشتر از ساختار در محتوا موفق بوده‌اند. رونقی تصریح می‌کند: می‌توان گفت نویسندگان زن نوشتند چون حرف‌های زیادی برای گفتن داشتند. هر چند درگیری‌های فرمی آنها را هم نمی‌توان نادیده گرفت و می‌توان نویسندگانی چون «زویا پیرزاد» ،«فریبا وفی»، «سپیده شاملو» و... را میراثدار نسل دهه 70 دانست. در کار نویسندگان زن همواره این نگرش وجود دارد که آنها بیش از آنکه به جنسیت بنگرند به انسان در جامعه نگاه می‌کنند و درد و رنج و تنهایی انسان معاصر را مورد موضوع آثار خود قرار می‌دهند.
زنان به صلح و آزادی در آثار خود نظر دارند
شهلا پروین روح در این باره می‌گوید: به نظرم نویسندگان زن طی سال‌های اخیر پشتکار خوبی در عرصه ادبیات داستانی از خود نشان دادند. البته منهای یکی، دو سال گذشته که ادبیات داستانی دستخوش رکود شده است. او ادامه می‌دهد: نه تنها در دهه 70 بلکه از دهه‌های 40 و 50، نقش پررنگ «سیمین دانشور» را در داستان‌نویسی معاصر نمی‌توان نادیده گرفت که تا چند سال اخیر با وجود کهولت دست از فعالیت نکشید. البته ذوق نوشتن هرگز محدود به زنان نمانده است و مردان نیز به مدد این ذوق و استعداد آثار خوبی خلق کرده‌اند. درباره زاویه دید زنان در مواجهه با داستان‌نویسی نیز می‌توان به موضوعاتی چون صلح، آزادی و دغدغه‌های اجتماعی اشاره کرد.
ساختار و محتوای آثار زنان مورد قبول بوده است
اسدالله امرایی ـ مترجم ـ هم در این باره می‌گوید: مسلما آثار نویسندگان زن به لحاظ کمی و کیفی طی سال‌های اخیر پیشرفت‌ها و جهش‌هایی داشته‌است که حالا شاید به دلیل زیرساخت‌های مردسالارانه جامعه این پیشرفت کمتر دیده شده است. به هر حال این آثار توانسته‌اند از دو منظر ساختار و محتوا مورد توجه قرار بگیرند. البته در این میان آثار ضعیف هم ارائه شد اما اصل ماجرا این است که زنان چه در داخل و چه خارج از کشور، حضور پررنگی در ادبیات داستانی ایران داشته‌اند.
با زنانه ـ مردانه کردن ادبیات مخالفم
ابراهیم زاهدی مطلق ـ روزنامه‌نگار و منتقد ادبی ـ هم معتقد است: به نظر می‌رسد پس از پیروزی انقلاب، رشد گسترده‌ای در ادبیات ما به وجود آمد و این گستردگی در حیطه ادبیات کودک نمود بیشتری دارد، شاید به این خاطر که نویسندگان زن و مرد عموما بچه‌های انقلاب بودند، بنابراین خود به خود به دیدگاه‌های تازه روی آوردند. هرچند نباید از نظر دورداشت که هر انقلابی، هنرهای منحصر به خود را همراه می‌آورد و به همان نسبت ادبیات و سینما و... را. به هر حال در حوزه نوشتن بعد از انقلاب، نگرش‌های جدیدی پدیدار شد که در مرد و زن به یک نسبت به چشم می‌خورد زیرا در انقلاب ایران، زن و مرد دوشادوش یکدیگر حرکت می‌کردند. همین جریان را در داستان هم داشتیم. او ادامه می‌دهد: ما از دهه 60 نقش زنان را در حیطه داستان‌نویسی شاهد بوده‌ایم. چه بسا باید باز هم اضافه کنیم اساساً پس از انقلاب رشد کمی و کیفی در داستان‌نویسی‌‌مان به وجود آمد. زاهدی می‌افزاید: در عین حال با زنانه، مردانه کردن ادبیات داستانی مخالف هستم. عده‌ای فمینیست به ادبیات داستانی ما ضربه زده‌اند و در این میان یک پرسش وجود دارد و آن اینکه کتاب‌های نویسندگان زن در این سال‌ها چقدر تیراژ دارد؟ در واقع موج دهه 70 این بود که خیلی‌ها فکر می‌کردند باید نویسنده شوند اما متاسفانه شمار اندکی از کتاب‌های زنان توانست با موفقیت و تاثیرگذاری توام شود. نکته اصلی اینجاست که ما در انقلابی که انجام دادیم، زن و مرد با هم فعالیت کردیم پس این تقسیم‌بندی به نفع ما نخواهد بود. او می‌گوید: چه بسا کتاب «دا» که خاطرات یک زن را به تصویر می‌کشد و در بین آثار نویسندگان زن کتاب موفقی تلقی می‌شود. این منتقد ادبی تصریح می‌کند: با این تفاسیر، جامعه ما به لحاظ داستان‌نویسی در دهه 70 رشد مطلوبی داشت. در حالی که در حال حاضر شائبه تقسیم‌بندی و زنانه و مردانه کردن، این حیطه را دستخوش انحراف اجتماعی کرده است. از نظر من بهتر است به جای این تقسیم‌بندی به یکپارچه کردن پرداخت. به جای پرداختن به مساله چرایی افزایش و رشد زنان در داستان‌نویسی بهتر است بگوییم طي دهه‌هایی زنان بیشتر به نوشتن روی آوردند که این دلیل موفقیت تمام آنها هم نیست. توجه داشته باشید که اگر زنان شانس بیشتری در پذیرش کنکور دارند به این خاطر است که تنها از راه تحصیل می‌توانند وارد اجتماع شوند در حالی که مردان هزار و یک راه برای وارد شدن به اجتماع دارند. باید بپذیریم که وجود دغدغه‌های اقتصادی و معیشتی باعث کم نوشتن مردان شده است بنابر این زنان روی کار آمده‌اند. او در پایان نتیجه می‌گیرد: به‌طور کلی با یک نتیجه‌گیری می‌توان به این مساله پی برد که در حوزه ادبیات کودک و نوجوان، خاصه شعر، زنان و مردان به یک نسبت به کسب موفقیت‌های زیاد نائل آمدند ضمن اینکه در حوزه داستان نیز نویسندگان به تجربه فضاهای تازه‌تر پرداختند.
رشد نویسندگان زن جدا از جامعه جهانی نبوده است
مهکامه رحیم‌زاده نیز در این باره اعتقاد دارد: من به این سوال که چرا زنان داستان‌نویس بعد از دهه 70 رشد داشته‌اند از دو جنبه نگاه می‌کنم؛ یکی از جنبه کلی قضیه و دیگری از جنبه جزئی. از نظر کلی باید بگویم زنان ما تنها از نظر داستان‌نویسی رشد نکرده‌اند بلکه این رشد در همه زمینه‌ها بوده است؛ زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، تحصیلی، فرهنگی و غیره كه این را آمارها می‌گویند. من حتی این رشد را جدا از رشد زنان در کل جامعه جهانی هم نمی‌دانم. جامعه جهانی از نظر من به مثابه رودخانه‌ای پرخروش در حال پیشروی است و این در مقایسه با قرن‌های گذشته، سرعتی حیرت‌انگیز دارد. ایران جزئی از این جامعه جهانی است و زنان جزئی از جامعه ایرانی هستند. پس وقتی کل حرکتی روبه‌جلو دارد، جزء هم خواهی، نخواهی تحت تاثیر آن حرکت است. این نویسنده می‌گوید: حتی اگر بپذیریم که نیروهای بازدارنده‌ای وجوددارند و جلوی رشد را می‌گیرند، این نیروها فقط می‌توانند تا حدی حرکت را کند کنند ولی به هیچ وجه نمی‌توانند مانع حرکت روبه جلوی آن باشند اما اگر به صورت تجریدی به این مساله نگاه کنم می‌توانم بگویم؛ 1- عرصه برای زنان بازتر شده، مثل به وجود آمدن انواع و اقسام کلاس‌ها و کارگاه‌های داستان‌نویسی که حتی در شهرستان‌های کوچک هم تشکیل می‌شود. 2- محدودیت‌های گذشته از بین رفته است، مثل سلطه‌گری‌های پدر یا برادر یا شوهر که سد بزرگی برای بروز استعدادهای زنان به شمار می‌رفت و آنها را در نطفه خفه می‌کرد. 3- فرصت‌های بیشتری برایشان به وجود آمده، مثل فرستادن داستان به سایت‌های مختلف، انگیزه شرکت در جایزه‌ها یا چاپ کتاب حتی با بودجه شخصی و چیزهایی از این قبیل که در گذشته نبوده یا خیلی کم بوده است.
4- ترس‌ها و نگرانی‌هایشان نیز از بیان مکنونات قلبی‌شان کم شده و جسارت بیشتری برای نوشتن پیدا کرده‌اند.
5- البته به همه اینها مساله وقت و رفاه مادی را هم می‌توان اضافه کرد. حتماً عوامل دیگری هم وجود دارد که شاید من آنها را از قلم انداخته‌ام.
امروز مخاطبان جدی ادبیات داستانی، زنان هستند
کاوه میرعباسی- نویسنده و مترجم - ضمن ابراز امیدواری نسبت به رشد زنان نویسنده می‌گوید: یک وجه این قضیه صرفاً ریاضی است. از دهه 70 به بعد حجم آثار نویسندگان تقریباً پنج برابر شده است. وقتی کمیت افزایش یابد مسلماً آثار ارزنده هم بیشتر می‌شود؛ البته این احتمال است. از جهت دیگر فکر می‌کنم یکی از مخاطبان اصلی ادبیات داستانی ما خوانندگان زن هستند که سرنوشت ادبیات داستانی را رقم می‌زنند. او ادامه می‌دهد: با این حال کتاب‌های زنانه‌پسند با اقبال تجاری بیشتری روبه‌رو می‌شوند. از طرفی تعداد کتاب‌های زنانه‌نویس عامه‌پسند بیشتر شده است. موفق‌ترین آنها نیز کارهای «زویا پیرزاد» بوده است که مخاطب خاص و عام را دربرمی‌گیرد و در کنار او «سپیده شاملو» یا «فریبا وفی» به همین ترتیب مخاطبان خود را یافته‌اند. چنانچه ما در آثار «شاملو» نوعی نگاه روانشناسی و پلیسی توام با تعلیق را مشاهده می‌کنیم و يا آثار «ناتاشا امیری» همین‌طور. حتی اثر «عاشقیت در پاورقی» مهسا محبعلی نیز در خور اعتناست. او ادامه می‌دهد: در عین حال با این مساله که برخی اعتقاد دارند آزاد بودن زنان به آنها خلاقیت بخشیده مخالف هستم زیرا این یک تلقی غلط است. در حال حاضر به دلیل حضور بیشتر زنان، طبعاً کارهای بهتری هم از آنها بروز داده می‌شود بویژه اینکه ادبیات آپارتمانی در بین نویسندگان زن رواج یافته است که نمونه این سبک را نیز می‌توان در آثار جین آستین، نویسنده سرشناس مشاهده کرد. ضمن اینکه برخی منتقدان معتقدند آپارتمان‌نویسی موجب ضعف در داستان‌نویسی شده است اما به نظر من کاملاً منطقی است که یک نویسنده راجع به فضا و محیطی حرف بزند که با آن کاملاً آشنایی داشته باشد چنانچه«جين آستین» به عنوان دختری که هرگز در جامعه نبود، آثاری را با نگاه خود خلق کرد که جاودانه ماند در حالی که اگر این آثار به دست یک فرد عادی و عامی نوشته می‌شد تبدیل به رمان خاله‌زنکی می‌شد. او ادامه می‌دهد: البته بماند که گاه آدم تکلیفش با برخی نویسندگان زن روشن نیست. در عین حال نویسنده‌ای چون جين «بلقیس سلیمانی» با ورود به حیطه ادبیات داستانی، مضامین منحصربه‌فرد و متنوعی را در آثارش گنجانده است. هرچند اساساً زنانه، مردانه کردن ادبیات درست نیست ولی این تقسیم‌بندی در ایران مشهود است. البته درباره کار آخر بلقیس سلیمانی (خاله‌بازی) آنجا که نویسنده از زبان پرسوناژ مرد می‌نویسد زیاد باورپذیر نیست اما به طور کلی عملکرد زنان در داستان‌نویسی خوب بوده است. می‌توان گفت نویسنده‌های امروز نه مشخصاً ادامه دهنده نسل زنان دهه 40 و 50 هستند و نه دغدغه‌هایشان چندان تفاوتی با دغدغه‌های زنان نویسنده آن دو دهه کرده است. او در پایان می‌گوید: به نظرم زنان امروز در داستان‌نویسی خیلی رئال می‌نویسند. البته نویسندگانی مانند «سیمین دانشور» هم واقع‌گرایانه می‌نوشته‌اند و همچنین نویسندگانی چون گلی ترقی یا روح‌انگیز شریفیان که تجربی‌نویس در بین آنها کمتر به چشم می‌خورد.
آثار زنان با دانش‌افزایی توأم است
ناتاشا امیری از دیگر نویسندگان زن است که می‌گوید: به نظرم ادبیات اساساً زنانه، مردانه ندارد و نباید تقسیم‌بندی کنیم. البته در کنار این مساله اعتقاد دارم زنان رشد مطلوبی در حیطه‌های داستان‌نویسی داشته‌اند بویژه «فریبا وفی» یا «سپیده شاملو» که در سال‌های اخیر با طرح مسائل ملموس اجتماعی توانسته‌اند کار قابل قبولی ارائه دهند. در واقع نگاه نویسندگان زن از دهه 70 به بعد بازتاب گسترده‌ای داشته است. آنها از روزمرگی که به روزمرگی منجر می‌شود در داستان‌های خود حرف می‌زنند و در کنار این مفاهیم ما به موضوعاتی چون احساسات سرکوب شده و در برخی موارد تبعیض‌های جنسیتی در آثار نویسندگان زن برمی‌خوریم. او ادامه می‌دهد: آنچه مسلم است این است که دغدغه‌ها و نوع نگاه نویسندگان زن، امروز نسبت به نگاه نویسندگان دهه‌های گذشته چون «شهرنوش پارسی‌پور»، «غزاله علیزاده» و... تفاوت کرده است. در عین حال زنان در دوره «جعفر شهری» بیشتر نقش قصه‌گویی داشته‌اند و بدون داشتن شکل نوشتاری این روایتگری را انجام می‌دادند اما در سال‌های اخیر، شکل نوشتاری در زنان نویسنده توام با دانش‌افزایی تثبیت شد. امیری می‌گوید: با این حال ماندگاری و نقش زنان را در عرصه داستان‌نویسی، زمان قضاوت می‌کند. حالا بماند که بعضی از نویسنده‌های زن اصلاً نویسنده نیستند و خب، مسلماً موفق هم نبوده‌اند. اعتقاد من بر این است که نگاه‌های جنسیتی را کنار بگذاریم و به زنان و مردان داستان‌نویس از زاویه قابلیت‌هایشان بنگریم.
زنانه‌نویسی را با ادبیات زنان اشتباه نگیریم
شهریار عباسی با اشاره به تاریخ یکصدساله ادبیات داستانی ایران اذعان می‌کند: من به‌شخصه چندان با آثار نویسندگان زن مأنوس نیستم. در نسل اول داستان‌نویسی ما، از زمان مشروطه یعنی از دوره محمدعلی جمالزاده و صادق هدایت تا جایی که خاطرم است به خاطر وضعیت اجتماعی – فرهنگی، زنان عموماً در مسائل اجتماعی نقشی نداشتند. هرچند وجود «پروین اعتصامی» در آن دوران را باید یک استثنا تلقی کرد. در نسل دوم ادبیات داستانی می‌توان به سیمین دانشور اشاره کرد که او را امروز مادر داستان‌نویسی ایران می‌نامند. در مجموع نسل داستان‌نویسی زنان بعد از پیروزی انقلاب به وجود آمد و جدی شد و ما حضور زنان را در عرصه‌های مختلف سیاسی، پزشکی، فرهنگی و... مشاهده می‌کنیم. این نویسنده می‌گوید: البته ناگفته نماند که زنان موفقیت‌هایی در نویسندگی نیز کسب کردند، با این حال با توجه به مطالعاتی که داشته‌ام، دو آسیب‌شناسی را از این منظر انجام داده‌ام؛ نخست اینکه جنسیت در نویسندگی تاثیر دارد اما عمده مشکلی که در حال حاضر در ارتباط با نویسندگان زن وجود دارد، زنانه‌نویسی است که به نظرم یک اشکال است زیرا زنانه‌نویسی ما را از جهانی شدن باز می‌دارد. نویسنده باید بتواند صرف‌نظر از جنسیتی کردن، انسان و وقایع را بشکافد و تحلیل کند ولی زنانه‌نویسی اساساً منجر به کشف توام با تعصب و فمینیستی می‌شود.
موج متراکمی در آثار زنان به چشم می‌خورد
مهسا محبعلی می‌گوید: اخیرا دکتر خسرو خاور طی تحقیقاتی که انجام داده آماری درباره تعداد نویسندگان زن نسبت به نویسندگان مرد ارائه داده است. این آمار نشانگر آن است که از سال 70 به بعد، تعداد نویسندگان زن 13 برابر نویسندگان زن در دهه 60 بوده است در حالی که تعداد نویسندگان مرد در مقایسه دهه 60 تا 70 کمتر از این تعداد بوده است. او ادامه می‌دهد: درست است که این آمار کمی است ولی در عین حال شاخص است. پیش از پیروزی انقلاب تعداد نویسندگان زن اندک بود اما بعد از انقلاب این روند افزایش یافت به طوری که می‌توان گفت امروز به یک مرز انفجاری از وجود نویسندگان زن در ادبیات داستانی رسیده‌ایم. محبعلی می‌افزاید: اینکه دلایل ظهور نویسندگان زن طی سال‌های اخیر چه بوده است واقعا نیازمند یک بحث اجتماعی است اما درباره بررسی کیفیت آثار این زنان می‌توان گفت کیفیت آثار این افراد مطلوب بوده است. او می‌گوید: من فکر می‌کنم نسبت به زنان ایرانی همواره دو نگاه وجود دارد؛ یک نگاه ناشی از سیاه‌نمایی غربی‌ها نسبت به زنان و فعالیت آنها در ایران است به طوری که دائم این تفکر برای آنها وجود دارد که آیا کتاب‌های زنان را در ایران منتشر نمی‌کنند یا به سختی چاپ می‌کنند یا آیا زنان تحت فشارهای اجتماعی هستند؟ در حالی که اصلااین طور نیست و کتاب‌های زنان صرف‌نظر از ممیزی که اساسا در همه دوره‌ها درباره تمام کتاب‌ها صورت می‌گیرد، چاپ می‌شود .
زنان نویسنده، برندگان جوایز ادبی
میترا الیاتی معتقد است: ما تا 80 سال پیش داستان‌نویسی مدون نداشتیم و اگر بخواهم درباره رشد زنان در ادبیات داستانی بگویم می‌توان از دهه 40 به فعالیت آنها اشاره کرد که به اندازه انگشتان دست بودند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و با وقوع جنگ تحمیلی به مرور زمان کلاس‌ها و کارگاه‌های آموزش داستان‌نویسی پدید آمد. به هر حال داستان‌نویسی ما مثل هر چیز دیگر دستخوش تحول قرار گرفت به طوری که بعد از انقلاب، داستان‌نویسی ما افت و خیزهای فراوانی داشت. این نویسنده تاکید می‌کند: در این میان نمی‌توان رشد نویسندگان زن را نادیده گرفت که برخی از آنها توانستند به مدد خلاقیت، آثار شاخصی پدید بیاورند. به عنوان مثال شهلا پروین‌روح با مجموعه داستان «حنای سوخته» یا فرخنده آقایی با تک داستان‌های درخشان خود یا همین‌طور منیرو روانی‌پور، این نویسندگان در واقع توانستند نقش زن در عرصه داستان‌نویسی را ثبت کنند. علاوه بر اینها زنان در جشنواره‌های ادبی نیز آثار مطلوبی ارائه کردند بویژه در دوره‌های اخیر که زنان بیشترین جایزه را از آن خود کرده‌اند و این امری انکار نشدنی است. من درباره این موضوع می‌خواهم پایم را فراتر بگذارم و بگویم مخاطب داستان جدی ما بعد از شروع شدن موج زنان داستان‌نویس، افزایش یافت. به بیان ساده‌تر، زنان توانستند مخاطب را با ادبیات داستانی آشتی دهند. ارسال نظر
پربیننده