علی‌الله سلیمی*: برخی از رویدادهای دوران دفاع‌مقدس با ویژگی‌های منحصر به فردی گره خورده است که با گذشت چند دهه از پایان جنگ تحمیلی، هنوز همه ابعاد آن وقایع روشن نشده، در این میان، بهره‌گیری از تاریخ شفاهی به منزله مشاهدات عینی افراد شاهد ماجرا می‌تواند به روشنگری در این زمینه کمک کند.
یکی از این موضوعات، جریان مقابله به مثل در خلیج‌فارس در دوران دفاع‌مقدس است؛ نبردهای دریایی رزمندگان ایرانی برای مقابله با تهدیدهای دشمن بویژه ناوهای متجاوز آمریکایی که شجاعت‌های بی‌نظیر رزمندگان در این زمینه مثال‌زدنی است. از آثار موفق در این زمینه، کتاب «بار دیگر، نادر»؛ تاریخ شفاهی زندگی شهید نادر مهدوی به قلم سیدقاسم یاحسینی است که اخیرا از سوی نشر فاتحان در تهران چاپ و منتشر شده است. این کتاب در 6 فصل به زندگی شهید نادر مهدوی از دوران کودکی تا شهادت و روزهای بعد از آن می‌پردازد. نویسنده در مقدمه اثر که به منزله گزارش کار وی نیز محسوب می‌شود، به چگونگی تالیف این کتاب می‌پردازد و یادآوری می‌کند که پیش از انتشار این اثر نیز در آثار متعدد به زوایای مختلف زندگی شهید مهدوی اشاره شده اما هیچ کدام کامل و جامع نیست، چرا که منابع مستند رسمی تا به حال درباره این شهید از سوی مراکز نظامی ایرانی و آمریکایی منتشر نشده است.
«درباره گروه مقابله به مثل در خیلج‌فارس اطلاعات مستند و به دور از بزرگنمایی و بر پایه اسناد متقن تاریخی و اداری، چندان زیاد نیست، در حال حاضر نیز چنین اسنادی، که به هر حال لازمه کار تاریخ‌نگاری علمی و آکادمیک است، در اختیار مورخان قرار نگرفته است. نه‌تنها سپاه پاسداران در ایران هنوز چنین اسنادی را منتشر نکرده، بلکه نیروی دریایی آمریکا نیز تا امروز اسناد بازجویی‌ها و اطلاعات محرمانه خود در این باره را در اختیار مورخان قرار نداده است».(ص 15) بنابراین مولف کتاب به تاریخ شفاهی یا همان خاطرات شفاهی خانواده، دوستان و همرزمان شهید روی آورده تا گوشه‌هایی از ناگفته‌های زندگی و رشادت‌های شهید مهدوی را بیان کند. مطالب فصل اول کتاب با عنوان «کودکی و نوجوانی(حسین) نادر»، 13 روایت به نقل از حسن فقیه برادر شهید نادر مهدوی است. او در این روایت‌های اغلب کوتاه به تولد و دوران کودکی و نوجوانی شهید اشاره می‌کند. در فصل دوم با عنوان«نادر در انقلاب و جنگ» نیز برادر شهید در 12 روایت به برهه‌های حساسی از زندگی شهید در این مقطع تاریخی تاکید دارد. برای فصل سوم کتاب، عنوان« نادر، مامور جزیره خارک» انتخاب و 15 روایت به نقل از برادر و نیز چند همرزم شهید بیان شده است. «عملیات مقابله به مثل در خلیج‌فارس» عنوان فصل چهارم اثر است که در آن با نقل 43 روایت از افراد مختلف به نبردهای دریایی رزمندگان ایرانی به فرماندهی شهید نادر مهدوی در مقابله با ناوهای نیروهای متجاوز در آب‌های خلیج‌فارس پرداخته می‌شود. فصل پنجم با عنوان «آخرین نبرد در خلیج‌فارس» نامگذاری شده است. البته در این فصل علاوه بر روایت شهادت نادر مهدوی از زبان همرزمانش، به اسارت چند رزمنده همرزم وی در نبردهای دریایی هم پرداخته می‌شود که توسط نیروهای آمریکایی اسیر شده و مورد بازجویی قرار می‌گیرند. در فصل ششم «پس از شهادت نادر» نیز همانطور که از عنوان فصل برمی‌آید در 5 روایت به روزهای بعد از شهادت این فرمانده رشید دوران دفاع‌مقدس پرداخته می‌شود. برای فهم بهتر مطالب اثر، مولف نکاتی را یادآوری کرده است. از جمله اینکه سعی شده تا حد امکان روند خاطرات براساس تاریخ و به اصطلاح کرونولوژیک باشد. در مواردی برخی خاطرات از 2 یا 3 نفر، تکراری است اما برای تنوع‌بخشی به کار و تعدد منابع شفاهی، تلاش شده خاطرات شفاهی موازی و تکراری نیز به نحوی در این اثر گنجانده شود. ضمنا هر روایت، خود منبع اطلاعات مستقلی است که به کار مورخان می‌آید و حذف آن درست نبود. از ویژگی‌های مهم این کتاب آن است که برای نشان دادن بخش بسیار اندکی از عملیات مقابله به مثل در خلیج‌فارس، از نرم‌افزار «واقعیت افزوده» استفاده شده است تا خوانندگان کتاب با حس و حال واقعی‌تر با مفاهیم و موضوعات ارتباط برقرار کنند. لحظه شهادت نادر مهدوی در روایتی با عنوان «تراژدی نادر!» به نقل از عبدالکریم مظفری، دوست و همرزم شهید نادر مهدوی بیان شده است: «ناگهان ناوچه نادر مهدوی مورد اصابت یک فروند موشک قرار گرفت. با اینکه قایق مورد اصابت مستقیم موشک قرار گرفته بود اما هنوز تیربارش کار می‌کرد و به طرف آمریکایی‌ها شلیک می‌کرد. در فاصله چند لحظه، 3 موشک دیگر هم به ناوچه اصابت کرد که آن را متلاشی کرد».(ص 206) در هیچ‌یک از روایت‌های کتاب، به نقل از شهید نادر مهدوی مطلبی بیان نشده است. همه روایت‌ها، دیده و شنیده‌های دیگران درباره این شهید است. البته در برخی از این روایت‌ها، همرزمان شهید خاطراتی را تعریف می‌کنند که در کنار شهید مهدوی سپری کرده‌اند. حتی به ندرت دیالوگی از شهید بیان شده است. نویسنده کتاب صرفا بر پایه خاطرات شفاهی چند تن از اقوام و دوستان و همرزمان شهید مهدوی، زندگی وی را از آغاز تا شهادت و حتی پس از شهادت، روایت کرده است، چون نام شهید مهدوی با عملیات‌های مقابله به مثل در خلیج‌فارس گره خورده است. برای آشنایی نسل جوان با چگونگی شکل‌گیری نیروی دریایی سپاه پاسداران و علل آغاز عملیات‌های مقابله به مثل، ضروری بود مطالبی در قالب خاطرات شفاهی در کتاب حاضر گنجانده شود ضمنا روی 2 شخصیت دیگر از اعضای این گروه، شهیدان نصرالله شفیعی بویژه بیژن گرد، مانور داده شود البته چنانکه از نام کتاب پیداست، محور اصلی در این اثر، زندگی و شهادت تراژیک شهید نادر مهدوی است. چاپ اول کتاب «بار دیگر، نادر»؛ تاریخ شفاهی زندگی شهید نادر مهدوی به قلم سیدقاسم یاحسینی در 264 صفحه و با شمارگان 3000 نسخه از سوی نشر فاتحان- سازمان حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع‌مقدس سپاه- در تهران چاپ و منتشر شده است.
* کارشناس و منتقد ادبی