معماری موزه‌ها در نشستی همزمان با روز جهانی موزه‌ها در مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران به نقد و بررسی گذاشته شد و میهمانان و کارشناسان حاضر در این نشست با تاکید بر لزوم تغییر در ماهیت ساخت و معماری موزه‌ها، خواستار رسیدگی فرهنگی به این سازه‌های شهری شدند.
در ابتدای این نشست، رئیس انجمن مفاخر معماری ایران گفت: سابقه موزه در ایران به اواخر دوره قاجار باز‌می‌گردد. در آن دوره ناصرالدین شاه با دیدن موزه‌های اروپایی تصمیم می‌گیرد در ایران موزه تاسیس کند. علیرضا قهاری تصریح کرد: تعداد موزه‌های کشورمان با توجه به فرهنگ و تمدن چندین هزار ساله‌ای که داریم کافی نیست در حالی‌که بسیاری از کشورهایی که سابقه تمدنی کمتری نسبت به ما دارند تعداد موزه‌های آنها بیشتر از کشور ماست. وی با اشاره به نقش محدود آموزش در ساخت و ماهیت موزه‌های کشور گفت: در حال حاضر دانشگاه‌های محدودی به رشته موزه‌داری می‌پردازند، مراکز علمی ما باید به لحاظ تخصصی کردن موزه‌ها و آموزش موزه‌داری و خدمات مربوط به موزه‌داری وارد عرصه شوند. رئیس انجمن مفاخر معماری ایران خاطرنشان کرد: در چند دهه اخیر ساختمان‌های کمی با رویکرد موزه ساخته شده است و معمولا برای نمایش آثار از فضاهای غیرموزه‌ای استفاده می‌شود که باید مسؤولان فرهنگی کشور به این موضوع توجه کنند.
در این نشست فرخ باور، دانش‌آموخته معماری دانشگاه فلورانس با اشاره به کیفیت پایین نگهداری از موزه‌ها در کشور گفت: باید در بین مردم نسبت به بازدید از موزه‌ها کنجکاوی به وجود آورد و از موزه‌های زنده کشور هم محافظت کرد. وی افزود: عشایر، موزه‌های زنده کشور هستند که در صورت نابودی‌شان آثار و صنایع دستی، مکان و محل استقرار و... از بین می‌روند. وی درباره نقش موزه‌های زنده و کارکردشان در بدنه فرهنگی اجتماع انسان‌ها گفت: تجربه بشریت که در دوره‌های مختلف از گذرگاه‌های گوناگون عبور کرده با استفاده از همین موزه‌ها زنده مانده است و باید در کنار کار فیزیکی حفاظت از موزه‌ها، از چنین موزه‌هایی نیز محافظت کرد.
آموزش در دالان‌های موزه
فاطمه کاتب نیز که از سوی انجمن علمی و پژوهشی ایران به این نشست دعوت شده بود تا از تجربیات خود از موزه‌های جهان بگوید، با بیان اینکه موزه‌ها در دنیا متحول شده‌اند به طراحی و معماری موزه‌ها در دوره کنونی اشاره کرد و گفت: به دلیل تغییر در محتوای موزه‌ها، نوع طراحی، کالبد و ظاهر بنای این ساختمان‌ها نیز تغییر کرده است. نمونه‌های خارجی موزه‌ها گواه این مطلب است که در طراحی و معماری آنها بیش از
هر چیز به ارتباط نسل جوان، کودکان و حتی بهره‌وری نوزادان همراه با مادران اندیشیده شده است. در این موزه‌ها آموزش انجام می‌شود بدون اینکه کسی بفهمد در مکانی برای آموختن قرار گرفته است. وی با اشاره به اینکه در حال حاضر برای حمل و نقل اشیای عتیقه ایرانی به دیگر نقاط جهان هیچ بیمه‌گر جهانی‌اي حاضر به بیمه آثار موزه‌ای ایران نیست، خاطر نشان کرد: به نظر من به جای اینکه اصل آثار باستانی‌مان را از این کشور به آن کشور ببریم تا بتوانیم آن را در موزه‌های مختلف جهان به نمایش دربیاوریم، بهتر است ماکت‌های آن را ساخته و نمایش دهیم. به گفته کاتب، طراحی موزه در کشور ما با مشکلات عمده‌ای مواجه است چرا که هنوز در تفکر مسؤولان هر خانه قدیمی و خاک خورده‌اي به محلی برای نگهداری اشیای عتیقه بدل می‌شود و نام موزه بر خود می‌گیرد در حالی که می‌توان با طراحی مکان‌هایی ویژه موزه، آشتی دوباره‌ای بین مردم و موزه‌ها به وجود آورد.
فرخ محمدزاده‌مهر نیز به‌عنوان معمار باتجربه‌ای که سال‌ها در امر پژوهش معماری فعالیت کرده، در این نشست حاضر بود و از طبقه‌بندی موزه‌ها و شرایط آن گفت: در طبقه‌بندی موزه‌ها هر موزه‌ای ظرفیت پذیرش همگانی و عمومی را ندارد، بلکه بیشتر تخصصی است و به افراد خاصی اختصاص دارد به همین دلیل نمی‌توان عدم اقبال عمومی از موزه‌ها را به‌عنوان یک نقص برداشت کرد.وی افزود: امروزه یکی از دغدغه‌های ما این است که موزه‌ها زنده شوند بنابراین لازم است یا به فعالیتی متصل شوند یا به فعالانی که هر دوی این عرصه‌ها باید با محتوای موزه همخوانی داشته باشد.
وی در پاسخ به این سوال که چرا در شرایط فعلی ما از معماری موزه بی‌بهره‌ایم، اظهار داشت: خوشبختانه معماری دیگری هم نداریم! به نظر من ابتدا باید به این سوال پاسخ داد که معماری موزه‌ها باید چه شاخصه‌ها و ویژگی‌هایی داشته باشد تا در مرحله بعد به این سوال برسیم که با توجه به این شرایط آیا ما از معماری مختص به موزه‌ها بهره‌مند هستیم یا خیر؟
موزه یا خانه‌های مخروبه؟
با این حال ثریا بیرشک، کارشناس میراث فرهنگی و معمار باتجربه شرکت شارستان، در خلال تعریف خاطراتی از دوره فعالیت خود در موزه سعدآباد به نقد ایده‌های بلند‌پروازانه در ساخت موزه‌های کشور پرداخت و گفت: محدودیت‌های زیادی برای ساخت موزه‌ها در کشور از نظر بودجه وجود دارد. به نظر من باید در میان دو وضع موجود و مطلوب، شرایط ایده‌آلی را فراهم کرد تا انتخاب برای ما و مسؤولان راحت‌تر شود. این را هم در نظر بگیرید که ما از نظر سوژه بسیار غنی هستیم و گاهی اوقات ناچاریم برای جلوگیری از تخریب آثار تاریخی یا هنری، بخشی از یک خانه قدیمی یا یک عمارت میراثی را به محلی برای نگهداری این آثار اختصاص دهیم تا وضعیت ساماندهی‌شان مشخص شود، گو اینکه بعضی وقت‌ها همین اماکن به موزه بدل می‌شوند.
وی با اشاره به سابقه حضور خود در سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، مهم‌ترین وظیفه خود را حفظ و نگهداری آثار تاریخی دانست و هدف بعدی‌اش را بالابردن کیفیت نمایش این آثار برای مردم بیان کرد.
به اعتقاد وی باید برنامه‌ای برای ساماندهی وضعیت موزه‌ها در کشور تدوین شود که البته این کار نیاز به متولی دارد. البته بيرشك در پایان سخنانش به این نکته هم اشاره کرد که البته این بحث‌ها به صورت شفاهی و در جمع‌های کوچک اینچنینی به نتیجه نمی‌رسد بلکه باید حاصل گفت‌وگوها به صورت مکتوب درآمده و نتیجه‌گیری از آن به‌عنوان پیشنهاد به نهادهای مسؤول ارائه شود.
دست کوتاه و...
از سوی دیگر سپیده شفاهی به‌عنوان یک کارشناس معماری که مدتی در پی ثبت ماسوله به‌عنوان یک موزه زنده بوده، معتقد است: در نظر کارشناسان جهانی برای ثبت چنین مکان‌هایی باید به کشف بخش گمشده‌ای از تمدن بشری در آنها پرداخت. بنابراین آن چیزی که به‌عنوان حفاظت از پایداری فرهنگی در موزه‌ها باید انجام شود گشتن به دنبال چنین بخش‌های گمشده‌ای از تمدن بشری است. وی معتقد است: برای رسیدن به این مقصود باید موزه‌ها برای طیف وسیعی از مراجعان کارکرد آموزشی و در کنار آن کارکرد پژوهشی و تحقیقی داشته باشند.
شفاهی افزود: مساله دیگری که در بحث موزه‌ها باید مورد توجه قرار بگیرد بحث گردشگری است یعنی برنامه‌ریزی برای کسانی که می‌خواهند بخشی از وقت خود را صرف شناسایی تمدن ما از طریق موزه‌ها کنند. بدیهی است از هر سه منظر، موزه‌ها یکی از مهم‌ترین بخش‌های فرهنگی کشور هستند که نیاز به بازبینی در طراحی‌شان احساس می‌شود. شفاهی خاطرنشان کرد: در حال حاضر بخش قابل توجهی از کلاس‌های درسی در مدارس جهان در موزه‌ها برگزار می‌شود چرا که در سیستم آموزشی کشورها، مکانیزمی برای این مساله وجود دارد اما تا به حال چنین نیازی از سوی مجامع علمی، دانشگاهی و حتی آموزشی به ما اعلام نشده است.
پاسخگوی نیاز جامعه کیست؟
در پایان این نشست، اسکندر مختاری، عضو هیات علمی پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی و گردشگری به‌عنوان جمع‌بندی با اشاره به تاریخ حضور موزه‌ها در کشور گفت: برخلاف نظر دوستان که معتقدند استقبال زیادی از موزه‌ها در کشور نمی‌شود، باید بگویم سهم ایرانی‌ها از موزه سهم کمی نیست و اینکه اگر ما فقط بخواهیم تلخی‌ها را ببینیم، نمی‌توانیم به عنوان یک روشنفکر از عهده وظایفمان برآییم. وی در پاسخ به شرکت‌کنندگان در این نشست که موزه‌ها را خالی و متروکه توصیف کرده بودند، یادآوری کرد: بنده از موزه‌های روستایی استان گیلان دیدن کرده‌ام و بر اساس آمار، روزانه به طور متوسط 50 هزار نفر از این موزه‌ها بازدید می‌کنند و اصلا موزه‌های ما مهجور و متروکه نیستند. در بازدیدی که از این موزه‌ها داشتم حتی به این فکر افتادم که با این خیل عظیم جمعیت باید برای افزایش ضریب ایمنی در موزه‌ها هم فکری کرد. برخلاف دوستان، من معتقدم این تشنگی به موزه از سوی مسؤولان پاسخگوی مناسبی ندارد و تنها در این بحث است که دچار مشکل هستیم و باید آن را رفع کنیم. وی در پایان به مشکلات دیگر موزه در کشور ما هم اشاره‌ای کرد و گفت: از سوی دیگر در بحث موزه‌داری هم دچار مشکل هستیم که باید در این حوزه آموزش‌های لازم به موزه‌داران داده شود ولی درباره بحث موزه‌سازی اگر مشکلی هم داریم طبیعی است چون هنوز به اندازه لازم موزه نساخته‌ایم و در این مسیر به تجربه‌های بیشتری نیازمندیم. در نشست تخصصي معماری موزه‌ها مطرح شد
جای خالی آموزش در موزه‌سازی
معماری موزه‌ها در نشستی همزمان با روز جهانی موزه‌ها در مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران به نقد و بررسی گذاشته شد و میهمانان و کارشناسان حاضر در این نشست با تاکید بر لزوم تغییر در ماهیت ساخت و معماری موزه‌ها، خواستار رسیدگی فرهنگی به این سازه‌های شهری شدند.
در ابتدای این نشست، رئیس انجمن مفاخر معماری ایران گفت: سابقه موزه در ایران به اواخر دوره قاجار باز‌می‌گردد. در آن دوره ناصرالدین شاه با دیدن موزه‌های اروپایی تصمیم می‌گیرد در ایران موزه تاسیس کند. علیرضا قهاری تصریح کرد: تعداد موزه‌های کشورمان با توجه به فرهنگ و تمدن چندین هزار ساله‌ای که داریم کافی نیست در حالی‌که بسیاری از کشورهایی که سابقه تمدنی کمتری نسبت به ما دارند تعداد موزه‌های آنها بیشتر از کشور ماست. وی با اشاره به نقش محدود آموزش در ساخت و ماهیت موزه‌های کشور گفت: در حال حاضر دانشگاه‌های محدودی به رشته موزه‌داری می‌پردازند، مراکز علمی ما باید به لحاظ تخصصی کردن موزه‌ها و آموزش موزه‌داری و خدمات مربوط به موزه‌داری وارد عرصه شوند. رئیس انجمن مفاخر معماری ایران خاطرنشان کرد: در چند دهه اخیر ساختمان‌های کمی با رویکرد موزه ساخته شده است و معمولا برای نمایش آثار از فضاهای غیرموزه‌ای استفاده می‌شود که باید مسؤولان فرهنگی کشور به این موضوع توجه کنند.
در این نشست فرخ باور، دانش‌آموخته معماری دانشگاه فلورانس با اشاره به کیفیت پایین نگهداری از موزه‌ها در کشور گفت: باید در بین مردم نسبت به بازدید از موزه‌ها کنجکاوی به وجود آورد و از موزه‌های زنده کشور هم محافظت کرد. وی افزود: عشایر، موزه‌های زنده کشور هستند که در صورت نابودی‌شان آثار و صنایع دستی، مکان و محل استقرار و... از بین می‌روند. وی درباره نقش موزه‌های زنده و کارکردشان در بدنه فرهنگی اجتماع انسان‌ها گفت: تجربه بشریت که در دوره‌های مختلف از گذرگاه‌های گوناگون عبور کرده با استفاده از همین موزه‌ها زنده مانده است و باید در کنار کار فیزیکی حفاظت از موزه‌ها، از چنین موزه‌هایی نیز محافظت کرد.
آموزش در دالان‌های موزه
فاطمه کاتب نیز که از سوی انجمن علمی و پژوهشی ایران به این نشست دعوت شده بود تا از تجربیات خود از موزه‌های جهان بگوید، با بیان اینکه موزه‌ها در دنیا متحول شده‌اند به طراحی و معماری موزه‌ها در دوره کنونی اشاره کرد و گفت: به دلیل تغییر در محتوای موزه‌ها، نوع طراحی، کالبد و ظاهر بنای این ساختمان‌ها نیز تغییر کرده است. نمونه‌های خارجی موزه‌ها گواه این مطلب است که در طراحی و معماری آنها بیش از
هر چیز به ارتباط نسل جوان، کودکان و حتی بهره‌وری نوزادان همراه با مادران اندیشیده شده است. در این موزه‌ها آموزش انجام می‌شود بدون اینکه کسی بفهمد در مکانی برای آموختن قرار گرفته است. وی با اشاره به اینکه در حال حاضر برای حمل و نقل اشیای عتیقه ایرانی به دیگر نقاط جهان هیچ بیمه‌گر جهانی‌اي حاضر به بیمه آثار موزه‌ای ایران نیست، خاطر نشان کرد: به نظر من به جای اینکه اصل آثار باستانی‌مان را از این کشور به آن کشور ببریم تا بتوانیم آن را در موزه‌های مختلف جهان به نمایش دربیاوریم، بهتر است ماکت‌های آن را ساخته و نمایش دهیم. به گفته کاتب، طراحی موزه در کشور ما با مشکلات عمده‌ای مواجه است چرا که هنوز در تفکر مسؤولان هر خانه قدیمی و خاک خورده‌اي به محلی برای نگهداری اشیای عتیقه بدل می‌شود و نام موزه بر خود می‌گیرد در حالی که می‌توان با طراحی مکان‌هایی ویژه موزه، آشتی دوباره‌ای بین مردم و موزه‌ها به وجود آورد.
فرخ محمدزاده‌مهر نیز به‌عنوان معمار باتجربه‌ای که سال‌ها در امر پژوهش معماری فعالیت کرده، در این نشست حاضر بود و از طبقه‌بندی موزه‌ها و شرایط آن گفت: در طبقه‌بندی موزه‌ها هر موزه‌ای ظرفیت پذیرش همگانی و عمومی را ندارد، بلکه بیشتر تخصصی است و به افراد خاصی اختصاص دارد به همین دلیل نمی‌توان عدم اقبال عمومی از موزه‌ها را به‌عنوان یک نقص برداشت کرد.وی افزود: امروزه یکی از دغدغه‌های ما این است که موزه‌ها زنده شوند بنابراین لازم است یا به فعالیتی متصل شوند یا به فعالانی که هر دوی این عرصه‌ها باید با محتوای موزه همخوانی داشته باشد.
وی در پاسخ به این سوال که چرا در شرایط فعلی ما از معماری موزه بی‌بهره‌ایم، اظهار داشت: خوشبختانه معماری دیگری هم نداریم! به نظر من ابتدا باید به این سوال پاسخ داد که معماری موزه‌ها باید چه شاخصه‌ها و ویژگی‌هایی داشته باشد تا در مرحله بعد به این سوال برسیم که با توجه به این شرایط آیا ما از معماری مختص به موزه‌ها بهره‌مند هستیم یا خیر؟
موزه یا خانه‌های مخروبه؟
با این حال ثریا بیرشک، کارشناس میراث فرهنگی و معمار باتجربه شرکت شارستان، در خلال تعریف خاطراتی از دوره فعالیت خود در موزه سعدآباد به نقد ایده‌های بلند‌پروازانه در ساخت موزه‌های کشور پرداخت و گفت: محدودیت‌های زیادی برای ساخت موزه‌ها در کشور از نظر بودجه وجود دارد. به نظر من باید در میان دو وضع موجود و مطلوب، شرایط ایده‌آلی را فراهم کرد تا انتخاب برای ما و مسؤولان راحت‌تر شود. این را هم در نظر بگیرید که ما از نظر سوژه بسیار غنی هستیم و گاهی اوقات ناچاریم برای جلوگیری از تخریب آثار تاریخی یا هنری، بخشی از یک خانه قدیمی یا یک عمارت میراثی را به محلی برای نگهداری این آثار اختصاص دهیم تا وضعیت ساماندهی‌شان مشخص شود، گو اینکه بعضی وقت‌ها همین اماکن به موزه بدل می‌شوند.
وی با اشاره به سابقه حضور خود در سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، مهم‌ترین وظیفه خود را حفظ و نگهداری آثار تاریخی دانست و هدف بعدی‌اش را بالابردن کیفیت نمایش این آثار برای مردم بیان کرد.
به اعتقاد وی باید برنامه‌ای برای ساماندهی وضعیت موزه‌ها در کشور تدوین شود که البته این کار نیاز به متولی دارد. البته بيرشك در پایان سخنانش به این نکته هم اشاره کرد که البته این بحث‌ها به صورت شفاهی و در جمع‌های کوچک اینچنینی به نتیجه نمی‌رسد بلکه باید حاصل گفت‌وگوها به صورت مکتوب درآمده و نتیجه‌گیری از آن به‌عنوان پیشنهاد به نهادهای مسؤول ارائه شود.
دست کوتاه و...
از سوی دیگر سپیده شفاهی به‌عنوان یک کارشناس معماری که مدتی در پی ثبت ماسوله به‌عنوان یک موزه زنده بوده، معتقد است: در نظر کارشناسان جهانی برای ثبت چنین مکان‌هایی باید به کشف بخش گمشده‌ای از تمدن بشری در آنها پرداخت. بنابراین آن چیزی که به‌عنوان حفاظت از پایداری فرهنگی در موزه‌ها باید انجام شود گشتن به دنبال چنین بخش‌های گمشده‌ای از تمدن بشری است. وی معتقد است: برای رسیدن به این مقصود باید موزه‌ها برای طیف وسیعی از مراجعان کارکرد آموزشی و در کنار آن کارکرد پژوهشی و تحقیقی داشته باشند.
شفاهی افزود: مساله دیگری که در بحث موزه‌ها باید مورد توجه قرار بگیرد بحث گردشگری است یعنی برنامه‌ریزی برای کسانی که می‌خواهند بخشی از وقت خود را صرف شناسایی تمدن ما از طریق موزه‌ها کنند. بدیهی است از هر سه منظر، موزه‌ها یکی از مهم‌ترین بخش‌های فرهنگی کشور هستند که نیاز به بازبینی در طراحی‌شان احساس می‌شود. شفاهی خاطرنشان کرد: در حال حاضر بخش قابل توجهی از کلاس‌های درسی در مدارس جهان در موزه‌ها برگزار می‌شود چرا که در سیستم آموزشی کشورها، مکانیزمی برای این مساله وجود دارد اما تا به حال چنین نیازی از سوی مجامع علمی، دانشگاهی و حتی آموزشی به ما اعلام نشده است.
پاسخگوی نیاز جامعه کیست؟
در پایان این نشست، اسکندر مختاری، عضو هیات علمی پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی و گردشگری به‌عنوان جمع‌بندی با اشاره به تاریخ حضور موزه‌ها در کشور گفت: برخلاف نظر دوستان که معتقدند استقبال زیادی از موزه‌ها در کشور نمی‌شود، باید بگویم سهم ایرانی‌ها از موزه سهم کمی نیست و اینکه اگر ما فقط بخواهیم تلخی‌ها را ببینیم، نمی‌توانیم به عنوان یک روشنفکر از عهده وظایفمان برآییم. وی در پاسخ به شرکت‌کنندگان در این نشست که موزه‌ها را خالی و متروکه توصیف کرده بودند، یادآوری کرد: بنده از موزه‌های روستایی استان گیلان دیدن کرده‌ام و بر اساس آمار، روزانه به طور متوسط 50 هزار نفر از این موزه‌ها بازدید می‌کنند و اصلا موزه‌های ما مهجور و متروکه نیستند. در بازدیدی که از این موزه‌ها داشتم حتی به این فکر افتادم که با این خیل عظیم جمعیت باید برای افزایش ضریب ایمنی در موزه‌ها هم فکری کرد. برخلاف دوستان، من معتقدم این تشنگی به موزه از سوی مسؤولان پاسخگوی مناسبی ندارد و تنها در این بحث است که دچار مشکل هستیم و باید آن را رفع کنیم. وی در پایان به مشکلات دیگر موزه در کشور ما هم اشاره‌ای کرد و گفت: از سوی دیگر در بحث موزه‌داری هم دچار مشکل هستیم که باید در این حوزه آموزش‌های لازم به موزه‌داران داده شود ولی درباره بحث موزه‌سازی اگر مشکلی هم داریم طبیعی است چون هنوز به اندازه لازم موزه نساخته‌ایم و در این مسیر به تجربه‌های بیشتری نیازمندیم. ارسال نظر
پربیننده