گروه فرهنگ و هنر: این روزها برخلاف سالن‌های سینما که مملو از جمعیت شده است و سانس‌ها از قبل پیش فروش می‌شود، سالن‌های تئاتر چندان رنگ مشتاقان به خود نگرفته است. از این رو بهتر است کمی به گذشته بازگردیم و برای نقد و یادداشت در صفحه تئاتر چهارشنبه‌های روزنامه سراغ نمایشی قابل تامل از دکتر قطب‌الدین صادقی با نام «عکس یادگاری» برویم. نمایش «عکس یادگاری» که قرار است در این روزها در استانبول هم به اجرا درآید، درباره نقد قدرت است و داستانش وام گرفته از حکومت بعثی صدام و براساس نقد قدرت استبدادی است.
دکتر قطب‌الدین صادقی، نمایشنامه‌نویس، کارگردان، پژوهشگر تئاتر و استاد دانشگاه که نگارش بیش از 60 مقاله پژوهشی را در کارنامه خود دارد و در بسیاری از آثار فاخر تئاتر کشور به عنوان کارگردان و بازیگر حضور داشته در این نمایش با تنیدن لایه‌هایی طنازانه سعی داشته به جذب مخاطب عام هم توجه کند اما در لایه‌های زیرین اثر می‌توان نگاهی توأم با نقد قدرت‌طلبی و زیاده‌خواهی برخی مستبدان را دید. صادقی تاکنون آثار بسیاری را در صحنه تئاتر نمایان کرده است که از جمله آنها می‌توان به «قابیل»، «باغ شکر پاره»، «یادگار زریران» و «سرود مترسک پرتغالی» اشاره کرد. اگر بخواهیم خلاصه‌ای از نمایشنامه «عکس یادگاری» را ارائه کنیم، باید عنوان کرد داستانی است درباره جوانی که پس از 20 سال پنهان شدن از زیرزمین خانه‌اش خارج می‌شود تا به آرزویش که گرفتن عکس یادگاری در کنار شیرهای باغ‌وحش است، جامه عمل بپوشاند. عکاس او مردی است که صندلی دیکتاتوری ساقط شده را به سرقت برده است و کارش تنها عکس گرفتن از مردمان بر این صندلی است. ماجرا زمانی پیچیده می‌شود که نگهبان باغ وحش، مردی خوش‌بنیه، زنی آشفته و مردی ژولیده در این امر دخالت می‌کنند و کم‌کم معلوم می‌شود همه خواستار نشستن بر این صندلی و گرفتن عکس یادگاری هستند! این مساله در نمایش نمایانگر روح قدرت‌طلب افراد و تمایل برای گرفتن کرسی‌ها است و نمایشنامه‌نویس با وام‌گیری از ماجرای سقوط صدام به نقد کاخ‌طلبی به جای کوخ پسندی برخی مسؤولان پرداخته است.
نمایش «عکس یادگاری» به ظاهر اثر ساده و قابل فهمی است اما در درون آن نقادی ظریفی وجود دارد و خالق اثر سعی کرده با ایجاد فرمی ساده برای روایت، مخاطب را همراه نمایش کرده و احساسی ارزنده را به او منتقل کند. صادقی در این کار به طرف یک اجرای گروتسک و غیررئالیستی رفته و در نهایت موفق به خلق یک «کمدی هولناک» شده است. او برای دستیابی به این گروتسک از لباس‌ها، دکور و طراحی چهره‌ای کاملاً فانتزی و غیرواقع‌گرایانه بهره برده و حتی گاه به سورئالیسم نزدیک شده است.
نمایش «عکس یادگاری » در واقع یک کمدی شلوغ و کمی ترسناک است که با تکنیک موزیکال اجرا می‌شود. نمایشنامه‌نویس بدون محکوم کردن انسان در پی آن بوده که عنوان کند انسان در رابطه با صندلی قدرت است که متمایل به قدرت طلبی می‌شود و از این رو نمایش جنبه‌ای اجتماعی پیدا می‌کند. چنین اثری را می‌توان با «مسخ» کافکا و «اتلو»ی شکسپیر مقایسه کرد اما این مقایسه از جهت ارزش‌گذاری یا سبک ادبی نیست و تنها می‌توان گفت این نمایش همان احساسی را نمایان می‌کند که به مخاطب «مسخ» دست می‌دهد یا همان احساسی است که به مخاطب «اتلو» دست می‌دهد. مثلا در کمال ناباوری و در یک لحظه زمانی تمام عشق یک مادر به فرزند دلبند فروکش می‌کند و آن زمانی است که گرگوار (فرزند)، مسخ گشته و از هیات یک انسان به یک سوسک شاخدار گنده تبدیل شده است، درست در همین زمان به احتمال زیاد مخاطب دچار تب و تلخکامی چندروزه یا شاید چند ماهه یا شاید همیشگی خواهد شد و در اعماق وجودش چنین فریادی می‌شنود: «انسان همین است». لفظ «انسان همین است» یا «انسان آنک انسان» یا «انسان زیاده انسانی» در آثار بزرگان ادب مشاهده می‌شود؛ چنین عبارتی تلنگری است اثرگذار تا یک بار دیگر انسان را باز شناسیم. با تماشای این اثر باز هم این پرسش مطرح می‌شود که آیا «انسان همین است». وقتی اتلو حقیقت را نمی‌بیند و مرتکب چنان جنایتی می‌شود با پدیدار شدن حقیقت باز زیر لب حکایت تلخ زندگی زمزمه می‌شود. براستی نمی‌توان باور کرد شکسپیر یا کافکا یا صادقی براساس یک سبک ادبی چنان آثاری را به یادگار گذاشته باشند چرا که این آثار تماما حکایاتی تلخ از زندگی انسان و جوامع بشری را به نمایش می‌گذارند. در همین رابطه می‌توان به نمایش «گالیله» اثر برتولت برشت نیز اشاره کرد. از این رو چنین آثاری تلاش دارند تا انسان را آنگونه که هست بپذیریم نه اینکه از او یک قهرمان افسانه‌ای بسازیم. صحنه نمایش «عکس یادگاری» سرشار از تصاویر دگرگون شده و دفرمه حیوانات است و استفاده از فضای باغ‌وحش به عنوان دکور صحنه جنبه‌ای کاملاً نمادین و سمبولیستی داشته و قطب‌الدین صادقی با خلاقیتی منحصر به فرد به دنبال ارائه جهانی تنیده شده از موقعیت‌های گوناگون و در واقع برخورد آدم‌ها با آزمون‌ها بوده است.