سعید ملکی: به مناسبت هفته معلم، هزاران نفر از معلمان، فرهنگیان و دانشجویان دانشگاه فرهنگیان سراسر کشور، دوشنبه 13 اردیبهشت با حضور در حسینیه امام خمینی با حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای رهبر حکیم انقلاب اسلامی دیدار کردند.
«تبیین چرایی و چگونگی تقابل با ایالات متحده» را باید شاه‌بیت فرمایشات ایشان در این دیدار به شمار آورد؛ موضوعی که با توجه به تحولات اخیر در دوران پسابرجام اهمیتی دوچندان یافته است. محورهای اصلی بیانات ایشان در این رابطه را می‌توان به این صورت خلاصه کرد:
1- وقتی مقابل دشمن از نشان دادن قدرت بترسیم، دشمن پررو می‌شود.
2- می‌گویند ایران در خلیج‌فارس رزمایش نداشته باشد؛ چه غلط‌ها! از آن طرف دنیا می‌آیند رزمایش برگزار می‌کنند؛ خب بروید همان خلیج خوک‌ها، اینجا چه می‌کنید!؟ خلیج‌فارس خانه ما است. جای حضور ملت ایران است.
3- این‌طور باید با قدرت‌های زیاده‌خواه مواجه شد.
***
همانطور که پیداست «لزوم برخورد تقابلی و نه انفعالی با آمریکا» محور اصلی فرمایشات ایشان را تشکیل داده است. تبیین این موضوع حکیمانه را می‌توان از نظرگاه‌های گوناگون مورد تدقیق و بررسی قرار داد لکن به نظر می‌رسد 2 نظرگاه «سرشت و طبیعت روابط بین‌الملل» و «تاریخ روابط بین‌الملل» در قیاس با سایر نظرگاه‌ها از اهمیت بیشتری برخوردار باشد. به عبارت دیگر چرایی و چگونگی تقابل با آمریکا را که در دل بیانات رهبری به وضوح نمایان است با عنایت به سرشت و تاریخچه روابط بین‌الملل می‌توان تبیین کرد.
الف- سرشت روابط بین‌الملل
ماهیت آنارشیک روابط بین‌الملل را باید ویژگی اصلی نظام بین‌الملل به شمار آورد. اگرچه در این رابطه نگاه‌های متفاوتی از سوی نظریه‌پردازان و دانشوران روابط بین‌الملل مطرح شده است. برخی مانند رئالیست‌ها این ماهیت آنارشیک را «همکاری‌ناپذیر» یا «بدخیم»، برخی مانند لیبرال‌ها آن را «همکاری پذیر یا «خوش‌خیم» و برخی دیگر نظیر سازه‌انگاران و پیروان مکتب انگلیسی رویکرد «همکاری پذیری- ناپذیری» و «بدخیم-خوش‌خیم» را به‌عنوان رویکردی میانه مورد تاکید قرار داده‌اند، لکن به‌رغم اختلاف موجود در خوش‌خیمی و بدخیمی، هیچکس در آنارشیک بودن سرشت روابط بین‌الملل تردیدی به خود راه نداده است.
با نگاهی ساده به طبیعت زندگی بشر در ادوار گوناگون تاریخ از عصر «پیشا تمدن» تا عصر
به اصطلاح «متمدن» امروزین بر کسی پوشیده نخواهد ماند که در این فضای آنارشیک تنها زور و قدرت است که جلوی درندگی حیوانات درنده را می‌تواند سد کند و نه حقوق و معاهده. در حیات‌وحش یا به تعبیر کلان‌تر در قانون طبیعت قاعده‌ای وجود دارد مبنی بر اینکه هرگاه 2 حیوان با یکدیگر مواجه شوند، آنکه ترس بیشتری از خود نشان دهد، محکوم به فناست. بنابراین پرواضح است که حتی در حیات‌وحش تنها قدرت فیزیکی طرفین تعیین‌کننده نتیجه نبرد نخواهد بود بلکه ترس بیشتر و به تبع روحیه پایین‌تر و در نهایت انفعال، خود موجبات تهاجم و درندگی حریف را در بر خواهد داشت. این امر به طرق دیگر در نظام بین‌الملل که از جهات بسیاری با حیات‌وحش مشابهت داشته و از منظر میزان وحشیگری گوی سبقت را از حیات‌وحش نیز ربوده است خودنمایی می‌کند.(1)
ب- تاریخ روابط بین‌الملل
نوع مناسبات دولت‌ها با یکدیگر در دل تاریخ پرفراز و نشیب روابط بین‌الملل اگرچه خود شاخص دیگری در تایید آنارشیک بودن نظام بین‌الملل است لکن به تنهایی و به‌عنوان یک نظرگاه مستقل باید مورد توجه دقیق قرار گیرد.
تاریخ روابط بین‌الملل نشان از آن دارد که برخورد انفعالی و غیرهجومی دولت‌ها نتیجه‌ای جز تشدید دست‌اندازی قدرت‌های سلطه‌گر نداشته است. تاریخ روابط خارجی کشورمان پر است از نمونه‌هایی که موید این ادعاست. «عقب‌نشینی سپاه هخامنشی در نبرد با اسکندر مقدونی»، «فرار خوارزمشاهیان از مقابل سپاهیان مغول»، «عقب‌نشینی سپاهیان شاه سلطان حسین در برابر افغان‌ها»، «عقب‌نشینی سپاه ایران در 2 جنگ ایران و روس» و «سیاست‌های انفعالی ایران در 2 جنگ اول و دوم جهانی» همه و همه موید این ادعاست که «بدترین دفاع، عقب‌نشینی است». در مقابل رفتار هجومی رجالی چون «خشایارشا»، «شاه عباس» و «نادر شاه» همگی نشان از تایید این ادعا دارد: «بهترین دفاع، حمله است». البته علاوه بر موارد یاد‌شده که تماماً از دل تاریخ سرزمین کهن‌مان استخراج شده است باید به نمونه‌های مؤخری چون «عراق» و «لیبی» از یکسو و «سوریه» از سوی دیگر اشاره شود.
فرجام سخن
ماهیت و تاریخ روابط بین‌الملل نشان از شرایط خاصی دارد که می‌توان آن را در گزاره‌های کلیدی‌ای چون:
- تنها با قدرت (چه مادی چه معنایی) می‌توان به بقا امیدوار بود.(2)
- نظام بین‌الملل بیش از آنکه خوش‌خیم باشد بدخیم است.
- سخن راندن از حقوق، دوستی، همکاری و نظایر آن بیشتر شبیه رویاست تا واقعیت.
- سیاست‌های انفعالی دولت‌ها محکوم به شکست است؛
که تشکیل‌دهنده محورهای اصلی پارادایم رئالیسم به‌عنوان پارادایم غالب روابط بین‌الملل است، متجلی دید.
......................................................................................
پی‌نوشت
1- در میان موجودات هستی تنها انسان است که همنوع خود را می‌کشد.
2- برو قوی شو اگر راحت جهان طلبی/ که در نظام طبیعت ضعیف پامال است