عبدالباری عطوان*: بعد از نشست وزرای خارجه شورای همکاری‌های خلیج‌فارس در ریاض که با اختلافات و جر و بحث‌هایی همراه بود، کشورهای عربستان، امارات و بحرین در تصمیمی مشترک به علت دخالت‌های قطر در امور داخلی کشورهای عضو این شورا و عدم التزام امیر قطر به تعهدات خود در نشست سرانی که در نوامبر گذشته در پایتخت عربستان صورت گرفت، سفرای خود را از قطر فرا خواندند. براساس بیانیه رسمی که منجر به فراخواندن سفرای این کشورها از قطر شد، مشکل قطر با دیگر کشورهای خلیج‌فارس در ۲ محور است؛ محور اول حمایت از اخوان‌المسلمین و محور دوم شبکه الجزیره است که با حمایت مقامات قطری همراه شده است. این کشور همچنین دشمن اول مقامات مصری شده که بعد از کودتای نظامی و براندازی محمد مرسی، رئیس‌جمهور این کشور روی کار آمده‌اند. در مقابل دفتر نخست‌وزیری قطر با صدور بیانیه‌ای اعلام کرد تصمیم به بیرون کشیدن سفرا از قطر ارتباطی با منافع ملت‌های خلیج‌فارس و امنیت و ثبات منطقه‌ای ندارد بلکه به‌علت اختلال در مواضع خارج از حوزه شورای همکاری‌های خلیج‌فارس است. موضوع قطعی این است که بحران احضار سفرا نشان دهنده مرحله‌ای جدید و متفاوت از روابط در شورای همکاری است که شکاف در آن علنی شده است، به این ترتیب این شورا به 3 اردوگاه تقسیم شده که اردوگاه اول شامل عربستان‌سعودی، امارات و بحرین است که قوی‌تر و ثروتمندتر از اردوگاه دوم است که قطر به‌تنهایی در آن قرار گرفته است. در طرف سوم نیز دو کشور بی‌طرف قرار دارند؛ کشور اول عمان است که تصمیم گرفته حضور خود در شورای همکاری‌ها را کم کند و به‌تدریج از آن دور شود و به همین علت با واحد پولی واحد در کشورهای خلیج مخالفت کرده و طرح اتحادیه مطرح شده از سوی سعودی‌ها را نیز رد کرده و روابط قوی خود با ایران را حفظ کرده است. کشور دیگر کویت است که ترجیح داده در بحران کنونی از هیچ طرفی جانبداری نکند تا بتواند نقش میانجی را ایفا کرده اختلافات موجود در شورا را کاهش دهد. این بحران که خطرناک‌ترین بحران در تاریخ شورای همکاری است، ممکن است زمینه‌های تشکیل اتحادیه فدرالی خلیج‌فارس یا کنفدراسیون خلیج‌فارس روی ویرانه شورای همکاری کنونی را پایه‌گذاری کند، این بحران همچنین می‌تواند آغازی بر جدایی آشکار بین عربستان و امارات و بحرین از قطر یا حتی عمان باشد. سوالی که در محافل خلیجی و عربی مطرح است، این است: آیا بحران کنونی در حد احضار سفرا باقی می‌ماند یا اینکه به اقدامات دیگر علیه قطر نیز کشیده خواهد شد؟ براساس اظهارات یک منبع آگاه از پشت پرده تحولات دو طرح در این زمینه مطرح است: ۱- قطر هیاتی را به 3 کشور خلیجی اعزام کند تا بتواند اندکی فضای موجود را ملایم‌تر کند، دوحه در این صورت متعهد می‌شود که وعده‌های طرح‌شده در نشست اخیر سه‌جانبه سران را کند. ۲- سه کشور دیگر اقدامات خطرناک‌تری را مد نظر قرار دهند، البته این در صورتی است که دوحه نیز هشدارهای مشابهی را در فراخواندن سفرای خود از این کشورها دنبال کند و شرایط و مطالبات این کشورها را به‌صورت جزئی یا کلی انجام ندهد. احتمال دوم به‌نظر ما محتمل‌تر است چرا که دوحه شرایط 3 کشور را غیرقابل تحقق می‌داند و اعلام می‌کند نمی‌تواند به آنها تن دهد، چرا که حمایت از اخوان‌المسلمین جزو سیاست‌های راهبردی قطر است که قدمت آن به بیش از 20 سال پیش بازمی‌گردد. از سوی دیگر حاکم فعلی و مرشد اعلای وی یعنی شیخ حمد بن خلیفه آل‌ثانی نیز لجباز هستند و به‌سختی از مواضع خود عقب‌نشینی می‌کنند. از سوی دیگر ما باید به یاد داشته باشیم که موضع چالش‌طلبانه سعودی‌ها نیز تا حدی است که حتی ممکن است به‌علت تغییر مرزها وارد جنگ شود. منابع اطلاعاتی موثق که با دو دولت سعودی و اماراتی ارتباط دارند، از برخی احتمال‌ها و اقدامات خبر می‌دهند، از جمله این اقدامات بستن مرزهای زمینی و هوایی با دولت قطر و ادامه فشارها و محاصره اقتصادی در صورت اصرار قطر بر مواضع خود است. این منابع حتی از احتمال اقدامات نظامی نیز خبر می‌دهند. جالب اینجاست که امارات عربی متحده تعداد زیادی از نیروهای مصری را در داخل کشور خود دارد که در مانورهای نظامی به‌مدت ۲ هفته شرکت می‌کنند. خبرگزاری رسمی امارات نوشت: این تمرین با هدف تقویت مشترکات همکاری و اقدام مشترک و تبادل تجربه در زمینه‌های نظامی است و باعث بالاتر رفتن توان مبارزات نظامی و آماده‌باش برای مقابله با چالش‌های منطقه‌ای و افزایش هماهنگی‌ها بین نیروهای مسلح امارات و مصر می‌شود. امارات، عربستان و بحرین که سفرای خود را از قطر فراخوانده‌اند، در سال 1995 نیز در طرح براندازی شیخ حمد بن خلیفه، پدر امیر کنونی قطر و بازگرداندن شیخ خلیفه، پدر معزول وی به قدرت از طریق دخالت نظامی دست داشتند. قدر مسلم آنکه شورای همکاری‌های خلیج‌فارس در مرحله پرچالشی قرار دارد. ما اعتقاد نداریم این شورا طی دو یا سه سال آینده به همین صورت باقی بماند، البته امیدواریم در پیش‌بینی خود
اشتباه کرده باشیم.
* تحلیلگر برجسته مسائل خاورمیانه