متن پیش رو مشروح سخنرانی حجت‌الاسلام دکتر رضا غلامی، رئیس مرکز پژوهش‌های علوم انسانی اسلامی صدرا است که در نشست اسلام و جهانی‌شدن به مناسبت برگزاری «همایش بین‌المللی جایگاه و نقش دنیای اسلام در تحول هندسه قدرت جهانی» در محل کانون اندیشه جوان ایراد شده است.
***
اسلام یک دین جهانی است
علاقه‌مندم بحث را با بیان این مطلب آغاز کنم که اسلام دینی جهانی است. رسالت همه پیامبران اولوالعزم(ص) و در رأس آنها، پیامبر اعظم(ص)، یک رسالت جهانی است و اختصاص به مکان خاصی ندارد. البته رسالت پیامبران دیگر، دوره زمانی مشخصی داشته است لکن رسالت پیامبر اسلام(ص) که خاتم پیامبران محسوب می‌شوند محدود به زمان خاصی نیست و تا ابد ادامه دارد. «هو الَّذی اَرسَلَ رسولَه بالهُدی و دین الحق لیُظهِرَه علی الدّین کُله و لَو کَرِهَ المشرکون» از طرف دیگر، باید توجه داشت که اسلام، از همه آنچه برای انجام ماموریت جهانی نیاز دارد، برخوردار است. اولا پیام اسلام فراگیر است و به تمام نیازهای متنوع انسان و جامعه انسانی در اعصار گوناگون پاسخ می‌دهد، ثانیا اسلام علاوه بر اینکه از روش‌ها و ابزارهای اختصاصی برای انتقال جهانی پیام خود بهره‌مند است، قادر است از همه روش‌ها و ابزارهای پیشرفته بشری برای انتشار جهانی پیامش استفاده کند و ثالثا اسلام فقط به انتقال پیام اکتفا نمی‌کند بلکه به دنبال تحقق عملی پیام اسلام نیز است؛ در این جهت، اسلام هم قدرت لازم را برای تحقق عملی پیامش داراست و هم برای این منظور برنامه دارد. اینکه ما تاکید می‌کنیم اسلام یک دین صد در صد اجتماعی و سیاسی است به خاطر این واقعیت است که دینِ غیراجتماعی و غیرسیاسی، یک دین ناقص و ناکارآمد است و نمی‌تواند بخش مهمی از اهداف خود را که تعالی بشر است، محقق کند. بنابراین، بخش قابل توجهی از تعالیم اسلامی متوجه جهات اجتماعی و سیاسی زندگی انسان‌هاست و برای این مقصد، ساز و کارهایی از جمله شکل‌گیری حکومت اسلامی حتی در ابعاد جهانی، پیش‌بینی شده است.
انقلاب اسلامی نیز به تبع اسلام یک حرکت جهانی است
مهم است که بدانیم، انقلاب اسلامی نیز به تبع اسلام، یک انقلاب جهانی است و به مرزهای جغرافیایی ایران محدود نمی‌شود. اگر مروری بر فرمایشات بنیانگذار کبیر انقلاب(ره) و مقام معظم رهبری داشته باشید، تایید خواهید کرد که انقلاب اسلامی از ابتدا، حتی پیش از پیروزی دغدغه جهانی داشته و در این زمینه توفیقات مهمی نیز داشته است.
به رسمیت شناختن کثرت و تنوع، جزو خصایص جهانی‌شدن اسلامی است
قبل از ادامه بحث، لازم است درباره مفهوم جهانی‌شدن البته به بیان ساده، اشاره‌ای داشته باشم. جهانی‌شدن یعنی شکل‌گیری «همگرایی» جهانی براساس تفکر و علایق مشترک. براساس این تعریف، در جهانی‌شدن لزوما کثرت و تنوع فرهنگی و اجتماعی منتفی نیست. به بیان دیگر، می‌توان در عین دستیابی به نوع و سطحی از وحدت، کثرت را نیز به رسمیت شناخت. البته به رسمیت شناختن کثرت در جهانی‌شدن غربی خصوصا در عرصه عمل، موضوع غریبی است. لذا توجه داشته باشید که این، یکی از خصایص جهانی‌شدن اسلامی است.
روش و هدف اصلی اسلام در جهانی‌شدن
بعد از آشنایی اجمالی با مفهوم جهانی شدن، باید به روش اسلام در جهانی‌شدن اشاره کنم. روش اسلام در این زمینه، روش نرم همراه با آزادی و انتخاب آزادانه و عقلانی است. اساساً اسلام آمده است تا با رهاسازی انسان‌ها از غل و زنجیرها، مسیر او را برای رشد فراهم کند «وَ یضعُ عَنْهُمْ إِصرَهُمْ وَ الأَغْلالَ الَّتی کانَت عَلَیهِم». امیرالمؤمنین امام‌علی(ع)، درباره هدف پیامبران الهی بیان بسیار زیبا و عمیقی دارند. می‌فرمایند «لیثیروا لهم دفائن العقول» یعنی پیامبران آمدند تا با انقلاب فکری در انسان‌ها، دفینه‌های عقلی را آشکار کنند. روشن است، انسان تنها در این زمان است که به خود می‌آید و برای آزادسازی خویش از افکار موهوم و تعلقات دنیوی دست به کار می‌شود. پس توجه فرمایید که اسلام نه جهانی‌سازی را قبول دارد و نه به طریق اولی به سمت جهانی‌سازی میل پیدا می‌کند چرا که اسلام می‌خواهد با زنده‌کردن عقل‌ها، در عُمق جان مردم حضور پیدا کند و این منظور مهم، با تحمیل که سنت رایج جریان‌های باطل است، هیچ سازگاری ندارد.
اگر بخواهیم مهم‌ترین اهداف اسلام در جهانی‌شدن را نیز مورد توجه قرار دهیم، به نظر می‌رسد، ایجاد صلح و آرامش در جهان، آبادانی دنیا و بهره‌مندسازی انسان‌ها از ظرفیت‌ها و امکانات جهانی آن هم به نحو عادلانه، مهم‌ترین اهداف اسلام در جهانی‌شدن به حساب می‌آیند. در صورت تحقق نسبی این اهداف، آن اتفاق عظیمی که اسلام برای آن آمده است رخ می‌دهد و آن، فراهم‌شدن مقدمه دستیابی به حیات طیبه در زندگی اخروی است. البته ما اعتقاد داریم دستیابی به سطح نازلی از حیات طیبه در زندگی دنیوی هم ممکن است لکن براساس نظر مفسرین بزرگ قرآن مجید، در ذیل آیه شریفه‌ای که می‌فرماید «مَن عَمِلَ صالحاً من ذَکَرٍ او اُنثی و هو مؤمنٌ فَلَنُحیِیَنَّه حَیَوهً طیّبهً»، عالی‌ترین سطح از حیات طیبه در زندگی اخروی و متعلق به متقین- یعنی کسانی که توأمان دارای ایمان و عمل صالح هستند- است که البته همه مقدماتش در زندگی این‌جهانی شکل می‌گیرد.
هدف اصلی جهانی‌شدن غربی، تداوم استعمار است
در این بخش از عرایضم، قصد دارم در نقطه مقابل جهانی‌شدن اسلامی، در قالب چند نکته، به برخی از ویژگی‌های جهانی‌شدن غربی اشاره کنم. اولین نکته این است که اگرچه ظاهر جهانی‌شدن غربی نرم است اما در باطن آن، روح نظامیگری و قابلیت بهره‌گیری از قدرت سخت وجود دارد. در همین چند دهه‌ای که موضوع جهانی‌شدن به مفهوم مصطلح، رونق داشته است، ببینید چه تعداد جنگ خونین با ورود مستقیم یا غیرمستقیم دولت‌های غربی به‌وجود آمده است. از یک طرف، غربی‌ها دم از جهانی‌شدن و همگرایی جهانی می‌زنند و از طرف دیگر، هرگاه منافع آنها به خطر بیفتد به‌راحتی دست به اسلحه می‌برند. حتی باید گفت جهانی‌شدن غربی، نه تنها زمینه جنگ و خشونت را کاهش نداده است، بلکه به‌دلیل تزاحماتی که ایجاد کرده، جنگ و خشونت را افزایش نیز داده است. نکته دوم این است که جهانی‌شدن غربی با انتخاب آزادانه شکل نگرفته است. یعنی نمی‌توان گفت مردم جهان و آنهایی که در معرض این جهانی‌شدن هستند خودشان با اختیار و تعقل جهانی‌شدن غربی را پذیرفته‌اند. واقعیت این است که جهانی‌شدن به مردم جهان تحمیل شده است لذا به هر میزان که فرصت خردورزی و عمق نگری به مردم داده می‌شود، مخالفت‌ها با جهانی‌شدن هم به همان میزان افزایش می‌یابد. نکته سوم این است که اگرچه ظاهر جهانی‌شدن غربی فرآیندی طبیعی است اما قدرت‌های سلطه‌گر بر آن مسلط شده‌اند و آن را تا حد زیادی مدیریت می‌کنند.
من در کتاب اسلام و جهانی‌شدن، جهانی‌شدن غربی را مانند دو روی یک سکه، دارای دو وجه معرفی نموده‌ام. وجه اول، فرآیندی و وجه دوم، پروژه‌ای. منظور از پروژه‌ای این است که جهانی‌شدن طبیعی با دخالت قدرت‌های سلطه‌گر، تبدیل به یک پروژه شده است. نکته چهارم این است که هدف قدرت‌های سلطه‌گر از مدیریت جهانی‌شدن و تبدیل آن به یک پروژه، تداوم استعمار است. باید توجه داشت غرب مدرن که جوهر آن نظام سرمایه‌داری است، بدون استعمار یعنی تبدیل جهان به دو بخش بهره‌مند و بهره‌رسان، نمی‌تواند به حیات خود ادامه دهد بنابراین، ساده نگری است اگر فکر کنیم غربی‌ها دست از استعمار ملل دیگر برمی دارند. نکته پنجم این است که در نهاد جهانی‌شدن غربی، تبعیض وجود دارد. در واقع، از عدالت در جهانی‌شدن غربی خبری نیست. علت بسیاری از اعتراض‌ها در خود غرب که روز به روز وسیع‌تر و سازمان یافته‌تر می‌شود، همین بی‌عدالتی‌هاست که امروز گستره جهانی یافته است. نکته ششم این است که از آنجاکه جهانی‌شدن غربی در بستر ارزش‌های الهی وانسانی شکل نگرفته است، همواره بشر را در معرض خشونت و نزاع‌های خونین و همچنین لطمات جدی به طبیعت و محیط زیست قرار می‌دهد. چیزی که بشر را از هر زمان نسبت به آینده خود نگران‌تر کرده است. با این وصف، روشن است که برای جهانی‌شدن غربی نمی‌توان فرجام خوشی را در نظر گرفت.
افول جهانی‌شدن غربی آغاز شده است/ جهانی‌شدن غربی، امروز به موضوعی پلاسیده تبدیل شده است
از همین‌جا قصد دارم وارد این بحث شوم که جهانی‌شدن غربی طی دهه اخیر پس از چند دهه رونق و سر و صدا، در شرایط غروب و افول قرار گرفته است. در حقیقت، امروز موضوع جهانی‌شدن غربی، یک موضوع پلاسیده است و دیگر کسی درباره آن به‌طور جدی صحبت نمی‌کند. شما ملاحظه کنید، نظریه‌پردازان متعصبی که همواره سعی می‌کردند جهانی‌شدن غربی را سرنوشت محتوم بشر معرفی کنند، امروز از جهانی‌شدن واحد عبور کرده‌اند و از چند جهانی‌شدن یا جهانی‌شدن‌های بسیار صحبت به میان آورند. روشن است که جهانی‌شدن یک معنای روشن دارد و با چند جهانی‌شدن کاملا بی‌معنا می‌شود. لذا باید گفت، امثال هانتینگتون که چندجهانی‌شدن را مطرح کرده‌اند، در واقع، خودشان سوت پایان جهانی‌شدن را به صدا در‌آورده‌اند.
علاوه بر این، باید توجه نمود که تکیه‌گاه جهانی‌شدن که همان اندیشه و فرهنگ غربی است در حال فروپاشی است. اولا شما ملاحظه بفرمایید لیبرالیسم فرهنگی چه بلایی بر سر فرهنگ آورده است. فرهنگ را به یک کالای اقتصادی تبدیل کرده که برای بهره‌کشی اقتصادی از آن، هر کار قبیح و ضدفرهنگی‌ای مباح شمرده می‌شود. همین وضعیت، بشر را در شرایط سقوط قرار داده است. فهم این موضوع یک معادله پیچیده نیست. نتیجه خروج از ریل فطرت- نظیر قانونی‌شدن عمل پلید و غیرانسانی همجنس بازی- و غرق‌شدن در فساد، نابودی است و این موضوع، در طول تاریخ بشریت بارها و بارها اتفاق افتاده است.
ثانیا ملاحظه بفرمایید، تبعیض و بی‌عدالتی در ذات اقتصاد لیبرالی جا خوش کرده است. شما همین جنبش تسخیر وال استریت را مدنظر قرار دهید. این اتفاق کمی نیست. مردم غرب دیگر نمی‌توانند بی‌عدالتی‌ها و حاکمیت یک درصد بر
نود و نه درصد را تحمل کنند. البته این را عرض کنم که جنبش وال استریت آتش زیرخاکستر است و دیر یا زود دوباره شعله ور می‌شود و غرب را دچار فروپاشی می‌کند. البته در کنار چالش‌های فرهنگی و اقتصادی که عرض شد، آسیب‌های اجتماعی هم در غرب کمر شکن شده است. محصول خیلی از مسائل فرهنگی و اقتصادی نظام لیبرالیسم که به آن اجمالا اشاره کردم، همین آسیب‌های اجتماعی است.
غرب دیگر سیطره گذشته خود بر جهان را از دست داده است
علاوه بر اینها، باید توجه داشت که دولت‌های غربی دیگر سیطره گذشته خود را بر جهان از دست داده‌اند. من علاقه‌مندم به 3 عامل برای پایان این سیطره اشاره کنم. اولا همین گرفتاری‌های داخلی کشورهای غربی که برای دولت هایشان نفسگیر شده است؛ هم گرفتاری‌های فرهنگی و اجتماعی و هم گرفتاری‌های اقتصادی و امنیتی. غربی‌ها برای پیشبرد پروژه جهانی‌شدن و برداشتن موانع از سر راه خود، گروه‌های تروریستی زیادی را ایجاد کرده‌اند که در مقام تشریح آنها نیستم. یکی از گرفتاری‌های آینده غرب، همین گروه‌های تروریستی است که نمی‌دانند با آنها چه کار کنند. ثانیا مردم جهان دیگر مثل گذشته در خواب عمیق نیستند؛ یا بیدار شده‌اند یا خواب آنها آنقدر عمیق نیست که نتوانند اوضاع جهان را درک کنند. همین بیداری ملت‌ها غرب را با چالش جدی روبه‌رو کرده و خواهد کرد. ثالثا غرب طی چند دهه اخیر رقبای تازه و البته قدرتمندی پیدا کرده است که جنس یکی از آنها که همان انقلاب اسلامی است، با جنس سایر رقبای غرب در گذشته کاملا متفاوت است. به عبارت دیگر، غربی‌ها تا حدی فهمیده‌اند که با روش‌های مادی نمی‌توانند بر این رقیب غلبه کنند.
مطلب بعدی که می‌بایست عرض کنم این است که بسترهای جهانی‌شدن من‌جمله فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطاتی برای غرب شمشیر دولبه به حساب می‌آیند. هرچند غربی‌ها تاکنون تلاش کرده‌اند از این بسترها هوشمندانه به نفع خود استفاده کنند لکن نباید تردید داشت که به‌رغم میل غرب، این بسترها فرصت شکل گیری جریان‌های ضدغرب را فراهم نموده‌اند.
امروز اسلام با تفکر و محوریت انقلاب اسلامی، رقیب جدی غرب به حساب می‌آید
همانطور که عرض شد، امروز رقیب اصلی غرب، اسلام، آن هم با تفکر و محوریت انقلاب اسلامی است. نمی‌خواهم ادعا کنم اسلام انقلابی جهان اسلام را قبضه کرده است اما با فرار از جزء‌نگری و با به چشم‌زدن عینک کلان‌نگری، می‌توان گفت که امروز چه اسلام لیبرالی که عمدتا در بین اقشار مرفه بی‌درد و روشنفکران سکولار طرفدار دارد و چه اسلام سلفی، جایگاهی در میان توده مسلمانان جهان ندارند. توده مردم در جهان اسلام حقیقتاً به اسلام امام خمینی(ره) علاقه‌مندند و این علاقه‌مندی را بارها نشان داده‌اند. اتفاقا بر همین اساس باید این نکته را هم متذکر شوم که منشأ اسلام لیبرالی و اسلام سلفی دولت‌های ناصالح و غربگرا در جهان اسلام هستند بنابراین، تا زمانی که دولت‌های ناصالح در دنیای اسلام بر سرکارند، تاکید ما در جهان اسلام روی ملت‌های مسلمان است و نه دولت‌ها، لذا مهم این است که شبکه‌ای از ملت‌ها بتواند نقش خود را به خوبی انجام دهد هرچند به‌وجود آمدن چنین شبکه‌ای، خود به خود دولت‌های ناصالح را نیز به پایان عمرشان نزدیک خواهد کرد. خوب، حالا ملاحظه بفرمایید در طول این 35 سالی که از عمر انقلاب گذشته است، غربی‌ها با تمام توان با انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی که مولود انقلاب است وارد رویارویی و ستیز شده‌اند. کاری نبوده که قادر باشند علیه انقلاب انجام بدهند و انجام نداده باشند. از حمایت از گروهک‌های تروریستی و تجزیه طلب یا به راه انداختن جنگ 8 ساله و انواع تحریم‌های اقتصادی و تهاجمات فرهنگی. همین رویارویی وسیع و تمام عیار، نشان از عظمت انقلاب اسلامی و اثرگذاری آن در جهان است والا به قول مقام معظم رهبری، برای از سر راه برداشتن یک موجود ضعیف که نیاز نیست این همه لشکرکشی کنند. با همه اینها، کسی نیست که نداند غربی‌ها در مواجهه با انقلاب اسلامی شکست خورده‌اند.
آثار جهانی انقلاب اسلامی قابل انکار نیست
از طرف دیگر، انقلاب اسلامی روز به روز آثار جهانی بیشتری هم در جهان اسلام و هم در کل جهان بر جای می‌گذارد. ما در زمینه نشان دادن آثار جهانی انقلاب در عرصه‌های گوناگون کم‌کاری کرده‌ایم. تا حالا چند عنوان کتاب در این باب تألیف شده است؟ خیلی کم. با این حال اسناد زیادی هست که تایید می‌کند انقلاب اسلامی در عمق مناطق گوناگون جهان نفوذ کرده است. شما ببینید امروز غربی‌ها از حضور جمهوری اسلامی در آمریکای لاتین اظهار نگرانی می‌کنند و با تحلیل‌های سطحی آن را به عوامل اقتصادی یا نظامی برمی گردانند لکن برای ما روشن است که حضور ایران در این منطقه بسیار مهم، یک حضور فرهنگی است و لذا ماندگار و اثرگذار است.
امروز پروژه‌های اسلام‌هراسی و ایران‌هراسی به ضد خود تبدیل شده است
یکی از کارهایی که غربی‌ها بویژه بعد از حادثه مشکوک 11 سپتامبر انجام دادند، به راه انداختن جریان اسلام هراسی و ایران هراسی در جهان بود. آنها قصد داشتند با کمک مافیای رسانه‌ای، به مردم جهان اینگونه وانمود کنند که این اسلام و ایران است که امنیت جهان را به خطر انداخته است. برای این منظور انواع تصاویر دروغین را از اسلام و انقلاب اسلامی ارائه دادند. حتی سینمای هالیوود را به شکلی صریح‌تر از گذشته به خدمت این کار درآوردند. به پیامبر اعظم (ص) جسارت‌ها کردند یا فیلم 300 را علیه ایرانی‌ها ساختند و غیره. با همه این کارها، بفرمایید آیا از رشد اسلام در غرب کاسته شد یا برعکس، اسلام چند برابر رشد کرد؟ حتما شنیده‌اید که بعد از 11 سپتامبر، چند میلیون نسخه از قرآن مجید در غرب به فروش رفت. لذا بنده قصد دارم بگویم، پروژه‌های اسلام‌هراسی و ایران‌هراسی شکست خورده و هر میزان غربی‌ها به این کارها ادامه بدهند، اسلام و جمهوری اسلامی ایران بیشتر سود می‌برند.
جهانی‌شدن با محوریت انقلاب اسلامی، مقدمه جهانی‌شدن اسلامی در دوران ظهور منجی(عج) است
من مایلم در ادامه بحث، جهانی‌شدن اسلامی را به دو بخش تقسیم کنم؛ جهانی‌شدن اسلامیِ پیش از ظهور مهدی موعود «ارواحنا فداه» و جهانی‌شدن اسلامیِ دوران ظهور. در این زمینه توجه به چند نکته ضروری است. اول اینکه، جهانی‌شدن اسلامیِ پیش از ظهور، در طول جهانی‌شدن دوران ظهور است نه در عرض آن. دوم اینکه، جهانی‌شدن اسلامی قبل از ظهور، مقدمه ظهور و شکل‌گیری جهانی‌شدن در این دوران است. این را بارها امام(ره) فرمودند که انقلاب ما مقدمه انقلاب جهانی حضرت ولی‌عصر(عج) است و ما باید این امانت را به صاحب اصلی آن تحویل دهیم؛ حال فرقی نمی‌کند که بین جهانی‌شدن اسلامی قبل از ظهور که محور آن انقلاب اسلامی است با دوران ظهور اتصال زمانی وجود داشته باشد یا دوره‌های متعددی بین انقلاب اسلامی و ظهور فاصله بیندازند.
ادامه دارد...