حجت‌الاسلام والمسلمین سیدسعید لواسانی: ما در کشوری زندگی می‌کنیم که در آن انقلابی به وقوع پیوست که دو جنبه برجسته داشت. در بعد سلبی نفی همه حاکمیت ظلم و ستم و فساد بود، چه در شکل استبداد شاهنشاهی و چه در شکل استعماری آن که نماد بارز آن آمریکاست. در بعد ایجابی حاکمیت اسلام و قوانین و اخلاق و باورهای اسلامی بر نظام و دولت و جامعه ایرانی بود. در حقیقت این دو جنبه مأموریت اصلی انقلاب اسلامی است. طبیعی است که دشمنان این انقلاب هم که از شماره بیرون هستند، همه تلاش خود را برای نابودی و استحاله آن به کار بردند. در مقابل ما باید همه همت خود را مصروف تحقق عینی اهداف آن بکنیم و این مهم بیشتر بر عهده نسل جوان است. همت برای تحقق اهداف اسلامی جنبه‌ها و ویژگی‌های متعددی دارد که یکی از آنها اخلاق است که موضوع بحث ماست، اما نه هر اخلاقی بلکه «تحول اخلاقی». بنابراین باید همه آحاد ملت بویژه جوانان در مسیر تحول اخلاقی حرکت کنند. مقصود از تحول اخلاقی چیست؟ تحول اخلاقی یعنی کنارگذاشتن همه رذیلت‌های اخلافی و آراستگی به زیبایی‌ها و فضائل اخلاقی. اجازه می‌خواهم برای اینکه بیشتر با این فهم آشنا شویم، تعریف عقل عملی و مراتب چهارگانه آن را توضیح دهم. مرحوم ملاصدرا در تعریف عقل عملی می‌نویسد:
«عقل عملى؛ و در اصطلاح اخلاقیون که در کتاب‌هاى اخلاقى کاربرد دارد، منظور از آن، جزئى از نفس است که به‌تدریج با مواظبت بر اعتقاد و تجربه و تمرین در امور ارادى حاصل مىشود. یعنى انسان کم‌کم با تجربه و ممارست، درمىیابد که برخى چیزها بر او تأثیر مثبت دارد و باید آنها را برگزید و باید از برخى امور اجتناب کند. این عقل در طول زندگانى انسان با تجاربى که کسب مىکند، تقویت مىشود. چنانکه در عرف کسى که تجربههاى متفاوت اندوخته و راه‌هاى مختلف را آزموده عاقل مىدانند. در این معنى، مردم تفاوت‌هاى بسیارى دارند و برخى بر دیگران برترىهاى فراوانى دارند. وظیفه این عقل، بنا به نظر مشهور فلاسفه، درک «بایدها» و «نبایدها» اخلاقى است که منظور از آن معقول یا نامعقول بودن انجام کارهاست. بنابراین هدف این عقل دانستن گزارههایى است که شأن‌شان این است که در مقام عمل، باید برگزیده شوند یا کنار گذارده شوند و نام آن عقل عملى است.» [شرح الاصول الکافی: 1/227؛ با دخل و تصرف]
این عقل از نظر حکما و علمای اخلاق دارای 4 مرتبه است: مرتبه اول: تجلیه؛ عبارت از تهذیب ظاهر با به‌کارگیرى کامل احکام الهى و شرعى و مراقبت کامل در امتثال اوامر و نواهى خداوند است تا جایى که حالت فرمانبردارى و تبعیت، ملکه نفس شود. علم فقه متکفل این مرحله و مرتبه عقل عملى است. این مرتبه با روایت علوى (سلام‌الله علیه) «الشریعهُ ریاضهُ النفس» [عیون الحکم و المواعظ: 40]«شریعت، ورزش نفس است» مطابق است. مرتبه دوم: تخلیه؛ تهذیب باطن از جلوه‌ها و ظهورات نفس و اخلاق ناپسند هم‌چو کبر، غرور، بخل، حسد، کینه، عُجب، خودبینى، حرص و دیگر صفاتى ناپسندى است[که] در کتاب‌هاى اخلاقى ذکر شده و اعراض از آن چیزى است که انسان را از خداوند باز مىدارد. مرتبه سوم: تحلیه؛ اتصاف به صفات ملکوتى و آراستگى به اوصاف ستوده و رفتار پسندیده است که موجب پاکى باطن و طهارت معنوى مىشود. دو مرتبه اول امورى سلبى هستند که تزکیه و تنزیه نفس را شامل مىشوند. اما این مرتبه، امرى ایجابى است که از آراستگى به فضائل حکایت مىکند. مرتبه چهارم: فنا؛ فنا آخرین مرتبه عقل عملى است که پس از حصول مراتب پیشین براى سالک پیش مىآید و در جذبه الهى مستغرق مىگردد و همه صفات ممکنات در وى نابود مىشود و معنى «کُلُّ شَىْءٍ هَالِکٌ إلاّ وَجْهَهُ» [قصص: 88] «همه چیزها نابود مىشود، مگر روى او». اینجا مقام مشاهده مستقیم است. [ملاصدرا؛ همان؛ علامه حسن‌زاده؛ معرفت نفس: 3/514 ـ 517[
منظور از تحول اخلاقی طی‌کردن مراتب عقل عملی و رسیدن به آخرین مرتبه آن است. یعنی راهی را که مومن در درون خود و درون جامعه اسلامی می‌پیماید، اولا باید عاقلانه و مبتنی بر عقل باشد و ثانیا منطبق با شرع باشد تا به واسطه پیمودن راه بندگی و انجام دستورات الهی و دوری از منهیات، ظاهر فرد و جامعه پاک شود، آن‌گاه در مرتبه دوم باطن از زشتی‌ها شست‌وشو گردد تا نفس آدمی به منزله آئینه‌ای براق و شفاف شود، آن‌گاه چنین انسان و جامعه‌ای برای رسیدن به مقام بندگی و تحقق اهداف الهی آمادگی کامل دارد. و این راهی است گه همگی ما بویژه جوانان کشور باید بپیمایند تا دولت و جامعه اسلامی پیاده شود. پایان سال 1392 است، بیاییم تصمیم بگیریم که عقل قدسی الهی را در وجود خود حاکم کنیم و مراتب انسانیت را بپیماییم و خود را برای تکلیف الهی آماده کنیم.