ورود به چهارراه حوادث
قادری 20 ساله بود که برای نخستین‌بار آن هم از دریچه بازیگری وارد دنیای رنگارنگ سینما شد. او که خواسته یا ناخواسته با آغاز تحصیل در رشته داروسازی، آینده‌اش را به سمت و سویی دیگر ترسیم کرده بود، یکباره لقای طبابت جسم را به عطای آن می‌بخشد و چشم در چشم جذابیت‌های پیدا و پنهان سینما، در سودای طبابت روح (!!!) آینده‌ای این‌بار خودخواسته را برمی‌گزیند و در «چهارراه حوادث» با جریان سینمای ایران هم‌داستان می‌شود. «چهارراه حوادث» به کارگردانی ساموئل خاچیکیان در سال 1334 نخستین تجربه بازی قادری جوان در یک فیلم سینمایی بود؛ تجربه‌ای که تا به امروز با کمترین فراز و فرود و در خطی یکنواخت، 69 بار دیگر هم تکرار شد. از میان این فهرست بلند، هشت فیلم هم محصول سینمای پس از انقلاب است و داوری آنها فارغ از تغییرات بنیادی به وجود آمده در عرصه سینما، باز هم موید همین یکنواختی و ثبات‌قدم(!) است. قادری اما دل در گرو «سینما» داشت و نه «بازیگری» و شاید به همین دلیل در همان سال‌های نخست برای ورود به عرصه کارگردانی دورخیز کرد تا اینکه 10 سال پس از «چهارراه حوادث» با «داغ ننگ» (1344) فعالیت خود در زمینه کارگردانی را کلید زد. او پس از «داغ ننگ» تا مقطع انقلاب تجربه کارگردانی 39 فیلم را به نام خود ثبت کرد و پس از انقلاب نیز با کارگردانی 13 فیلم، استمراری مثال‌زدنی (با احتساب ممنوعیت 10 ساله) را برای خود رقم زده است.
در امتداد «داغ ننگ»
«دادا» با فيلمنامه‌ای از سعيد مطلبي، نخستین فیلم سینمایی ایرج قادری پس از انقلاب و در جایگاه کارگردانی است. این فیلم که محصول سال 61 است، تقابل آشناي آن روزگار بين ارباب و رعيت را روايت مي‌کند. البته با عبور از فيلتر نگاه شخصي قادري، اين تقابل به نقد نگاه مالکانه اربابان بر نوعروسان روستا تقلیل یافته است. قادری که پیش از انقلاب تجربه بازی در پنج فیلم سعید مطلبی را در کارنامه داشت، پس از انقلاب نیز همراهی با این یار قدیمی را برگزید و پس از «دادا»، فیلم «برزخی‌ها» و سال‌ها بعدتر «محاکمه» را به روایت و قلم او به تصویر کشید. اگرچه نخستين فيلم جنگي سينماي ايران را جمشيد حيدري با نام «مرز» و در سال1360ساخته بود اما «برزخي‌ها» به‌عنوان یکی از نخستین فیلم‌های سینمای ایران و نخستین فیلم کارنامه قادری با موضوع انقلاب و جنگ هم با فيلمنامه‌اي از سعيد مطلبي در سال 61 ساخته شد؛ فيلمي که مستقيم با انقلاب و حوادث پس از آن ارتباطی موضوعی داشت و داستان فرار گروهي مجرم عادي از زندان در روز 22 بهمن 1357 را روایت می‌کند. آنها که قصد دارند از كشور خارج شوند، در دهكده‌اي مرزي با مردي به نام «سيديعقوب» آشنا مي‌شوند كه مي‌كوشد با اعمال و گفتارش زندانيان را از فرار بازدارد. آنها ابتدا موعظه‌هاي سيديعقوب را به ريشخند مي‌گيرند اما به مرور پس از تجاوز ارتش بيگانه به خاك ميهن، تحت‌تأثير فداكاري سيد‌یعقوب و اهالي دهكده قرار گرفته و از روستا دفاع مي‌كنند و جان خود را از دست مي‌دهند. نکته جالب در داستان این فیلم به ظاهر متفاوت در کارنامه قادری محور قرار گرفتن گروهي مجرم از زندان گریخته و تحول نهایی آنها در مواجهه با خوبی‌های خالص است که یادآور همان آدم‌هاي آشناي قادري است؛ کاراکترهایی که اتفاقاً این‌بار و به يکباره با انقلاب و حوادث برخاسته از آن مواجه شده و در بستری متفاوت طعم تحول را می‌چشند.
تاراج؛ مرگ قهرمانان
پس از «برزخی‌ها» و در سومین گام حضور در مقام کارگردان، قادری «تاراج» را با فيلمنامه‌اي از عليرضا داوودنژاد در سال 63 مقابل دوربین برد. فيلمي که تا به امروز هم جزو معدود آثار به یادمانده از کارنامه او محسوب می‌شود. «تاراج» در میانه دهه 60 و همزمان با اوج‌گیری فیلم‌های قهرمان‌محوری که در مبارزات نفسگیر با قاچاقچیان، داستانی حماسی و در بیشتر موارد شعاری را رقم می‌زدند، فیلمی متعادل بود و با حضور تأثیرگذار «جمشید هاشم‌پور» در همان هیبت دیرآشنای خود (در قالب قهرمان پیروز)، تصویری ماندگار از آن سال‌های سینمای ایران را ثبت کرد. فیلم، داستان دستگیری «زينال بندري» قاچاقچي سابقه‌دار ترياك (با بازی هاشم‌پور)، توسط «ستوان احمد»، رئيس اداره مبارزه با مواد مخدر است که با پرداخت رشوه محكوميت خود را به حبس تقليل مي‌دهد و پس از يك‌سال به دليل خوشرفتاري آزاد مي‌شود. زینال اما بار دوم كه به زندان مي‌افتد تصميم مي‌گيرد ستوان احمد را در دستگيري قاچاقچيان ياري دهد. دوستي گرمي بين احمد و زينال برقرار مي‌شود. احمد درمي‌يابد كه پسر زينال نيز معتاد به هروئين است. زينال پسرش را در زيرزمين خانه حبس مي‌كند تا او را ترك دهد. در پايان فیلم هم زينال و احمد سردمداران توزيع هروئين را از پا در مي‌آوردند و خود نیز كشته مي‌شوند و این پایان درام قهرمانان، از مهم‌ترین نوآوری‌ها و نقاط تمایز «تاراج» میان فیلم‌های کلیشه شده با قهرمان تا همیشه زنده آن سال‌های سینمای ایران بود.
بازگشت با «می‌خواهم زنده بمانم»
پس از «تاراج» ایرج قادری به مدت 10 سال از دنیای سینما به دور افتاد. اما این غیبت بلند گویی بهترین فرصت برای نفس تازه‌کردن این کارگردان دیگر پیشکسوت سینما بود. بازگشت قادری پس از 10 سال با فیلم «مي‌خواهم زنده بمانم» (1373) بسیاری را امیدوار کرد؛ فیلمی که امتیاز اصلی آن فيلمنامه‌اي از رسول صدرعاملي بود و اجرای آن توسط ایرج قادری که دیگر تسلطش بر خلق تعلیق با تصویر بر پرده سینما را ثابت کرده بود، به تولد فیلمی ماندگار در سینمای دهه 70 ایران انجامید. کیفیت داستان فیلم که ايده اوليه شکل‌گيري آن به يکی از پرونده‌های جنجالي - جنايي دهه 60 با سرانجامي غيرقابل پيش‌بيني و برای مخاطبان نامعلوم باز‌می‌گشت، به راحتی مخاطبان بسیاری را برای دیدن این حادثه درام و تلخ در قالب تخیلی بر پرده سینما، متقاعد کرد؛ پرونده قتل نوجواني به نام «پدرام تجريشي» که همه شواهد حکايت از قتل او به دست نامادري‌اش، «مريم شهميرزادي» داشت. دادگاه‌هاي علني اين پرونده و نوعي فراگيري آن در جامعه، صدرعاملي و چند نفر ديگر را واداشت اين پرونده را پيگيري کنند. فيلمنامه اوليه «می‌خواهم زنده بمانم» را قرار بود خود صدرعاملي کارگردانی کند که به جهت نزديکی به متن ماجرا و تحقيقات ميداني گزينه‌اي مناسب هم بود، اما به دليل برخي مسائل کار متوقف ماند و چندي بعد قادري شروع به ساخت آن کرد. اگرچه شاید جنبه مستند و مطابق با اصل پرونده در فیلم با این تغییر کمرنگ شد (تا جایی که در ابتدای فیلم جمله «داستان این فیلم واقعی نیست» درج شد) اما تخیل قادری و نیز توانایی مثال‌زدنی‌اش در خلق تعلیق در لحظه‌های حساس فیلم، بشدت مخاطب ایرانی را در آن سال‌ها تحت‌تأثیر قرار داد و با فیلم همراه کرد.
فرار از موفقیت
«می‌خواهم زنده بمانم» بسیاری را به قادری تازه‌نفس امیدوار کرد اما گویی این توفیق چندان به دل خود قادری ننشسته بود که بار دیگر بر سر قواعد و اصول خودتعریف خود بازگشت و «نابخشوده» را با فيلمنامه‌اي از محمدحسين لطيفي در سال 75 ساخت؛ فیلمی که بازهم با محوریت قهرمانی زخم‌خورده، ماجراي درگيري و مشغله‌هاي متعدد يک سرهنگ نيروي انتظامي که يک قاچاقچي مواد مخدر قصد دارد از او انتقام بگيرد را به تصویر می‌کشید. پس از ناکامی «نابخشوده» قادری این‌بار دست به قلم شد و 31 سال پس از تجربه نگارش «لیلاج»، فیلمنامه «پنجه در خاک» را نوشت و خود مقابل دوربین برد. فيلم بر محور درگيري اهالي يک روستاي مرزي براي اثبات هويت و ريشه‌هاي ايراني خود حرکت مي‌کند؛ «سربازان عراقي درصدد هستند تا مردان يك روستاي مرزي را به جبهه ببرند، اما آنها ريشه خود را ايراني مي‌دانند به همين دليل شبانه تصميم به فراري دادن جوانان مي‌گيرند. قضيه لو مي‌رود و عراقي‌ها دستور دستگيري همه مردان جوان روستا را مي‌دهند. سرهنگ عراقي اوياق‌خان، بزرگ روستا را مجبور مي‌كند كه يا تسليم شود يا بپذيرد مردم روستايش مانند مردم حلبچه در يك بمباران شيميایي كشته شوند. اوياق‌خان بدون اينكه مردم روستا قبول كنند تسليم مي‌شود، اما مردم مي‌فهمند و با سربازان عراقي درگير مي‌شوند و در انتها پرچم خونين ايران را به اهتزاز درمي‌آوردند». قادری اگرچه برای دومین بار سراغ «جنگ» رفته بود اما «پنجه در خاک» هم تکراری بر همان فرمول‌های دیرپای سینمای او بودکه نه فقط به مذاق منتقدان که به نگاه مخاطبان هم
خوش نیامد.
سام هم می‌خواست زنده بماند!
سال 71 قادری شاید به امید تکرار توفیق «تاراج» فیلمنامه‌ای از علیرضا داوودنژاد را به‌دست گرفت. «طوطيا» ملودرامي سطحي از درگيري‌هاي خاص يک خانواده سه نفره که هر کدام سازي براي خود مي‌زنند را روایت می‌کرد که با مرور خلاصه داستان درج شده از این فیلم، با جمله پایانی «زندگی شیرین می‌شود» (!) تصور فضا و کیفیت آن چندان دشوار نیست. «شهرت» با فيلمنامه‌اي از محمدهادي کريمي در سال 79 تجربه ناکام دیگری در کارنامه قادری را رقم زد؛ فیلمی که به دليل پرداختن به موضوع رحم اجاره‌اي در آن سال توقيف شد. قادری اما بعد از ناکامی‌ها به یاد خاطره «می‌خواهم زنده بمانم» خود قلم به دست گرفت تا داستان پرتعلیق دیگری در فضای دادگاهی- جنایی را
به تصویر بکشد.
«سام و نرگس» در همان سال توقیف «شهرت» به نگارش درآمد و مقابل دوربین رفت. داستان این فیلم به رابطه سه دوست مي‌پرداخت که علاقه به خواهر يکي از آنها بينشان تفرقه مي‌اندازد. این فیلم که مخاطبان را با خاطره «می‌خواهم زنده بمانم» و با توقعی بسیار بالا به سالن سینما کشید، هیچگاه نتوانست تکرار توفیق پیشین باشد و تنها نام ثبت شده از آن در مرور سینمای ایران محدود شد به نخستین فیلم سینمایی محمدرضا گلزار؛ نابازیگر خوش‌سیمای آن سال‌ها و سوپراستار سال‌های بعد سینمای ایران!
قهرمان زخم‌خورده و «محاکمه»
دهه 80 برای قادری با «چشمان سياه» آغاز شد. فيلمنامه‌اي از محمدهادي کريمي که اثري بشدت سطحي و ملودرام‌زده بود که گفته شد متاثر از شخصيت یک دختر شاعر نابینا ساخته شده است اما این‌بار هم توفیق یار قادری نشد تا بار دیگر خود قلم به‌دست بگیرد و «آکواريوم» را با فيلمنامه‌اي از خود در سال 84 مقابل دوربین ببرد. فیلم داستان يك قهرمان اتومبيلراني است كه براي رفتن به آمريكا به تركيه سفر مي‌كند و در آنجا با مشكلاتی مواجه مي‌شود. خلق لحظه‌هایی بشدت قرین با خاطرات «فیلمفارسی» و نیز حضور قادری برای نخستین‌بار در مقابل دوربین پس از نزدیک به دو دهه غیبت، از بارزترین ویژگی‌های «آکواریوم» محسوب می‌شود. یک سال پس از این فیلم، قادری بار دیگر فیلمنامه‌ای از یار قدیمی خود در سینمای ایران، سعید مطلبی را برای کارگردانی در دست گرفت. «محاکمه» ملودرامي پرتعليق بود که در قالب داستاني اجتماعي بخشي از مشکلات نسل جوان جامعه را مورد بررسی قرار می‌دهد. در اين فيلم قادري، خود نقش اول را ایفا می‌کند تا خاطره حضور در هیبت قهرمان زخم‌خورده اما هنوز مبارز را با تمام وجود حس کند و به‌تصویر بکشد.
هنوز در چهارراه حوادث!
این روزها آخرین ساخته سینمایی ایرج قادری با فیلمنامه‌ای از سیروس تسلیمی روی پرده سینماهاست؛ فیلمی که از همان ابتدای اعلام نامش به‌عنوان گزینه اکران، اعتراضاتی را پیشاپیش مبنی بر زنده شدن دوباره «فیلمفارسی» در رسانه‌ها به‌همراه داشت، اما بررسی و مرور 39 فیلم پیشین قادری زبان اعتراض به آن پیش‌داوری‌ها را بسته نگاه داشت. قادری گویی در تمام این سال‌ها تنها به بودن و ماندن بر پرده سینما اندیشیده است و کمتر پتانسیل سینما به‌عنوان ابزاری برای دغدغه‌مندی و دغدغه‌انگیزی را مورد توجه داشته است. همین هم پاشنه آشیل و البته امروز شیرازه کارنامه نیم‌قرن حضور یکنواخت ایرج قادری در سینمای ایران است؛ کارگردانی که در میانه دهه هفتم زندگی هنوز سودای قهرمانی و یکه‌بزنی در سر دارد و ثابت‌قدم بر قواعد و فرمول‌های صرفا بصری خود ایستاده است. قادری همان جوان پرشور ایستاده در «چهارراه حوادث» است، با این تفاوت که امروز تجربه آزمون و خطای 70 بازی، 40 کارگردانی، 7 تهیه‌کنند‌گی و 4 نویسندگی را در کارنامه خود دارد. آقای قادری
خسته نباشید! مروری بر نیم‌قرن حضور ایرج قادری در سینمای ایران
می‌خواهد زنده بماند؛ به هر قیمتی!
ورود به چهارراه حوادث
قادری 20 ساله بود که برای نخستین‌بار آن هم از دریچه بازیگری وارد دنیای رنگارنگ سینما شد. او که خواسته یا ناخواسته با آغاز تحصیل در رشته داروسازی، آینده‌اش را به سمت و سویی دیگر ترسیم کرده بود، یکباره لقای طبابت جسم را به عطای آن می‌بخشد و چشم در چشم جذابیت‌های پیدا و پنهان سینما، در سودای طبابت روح (!!!) آینده‌ای این‌بار خودخواسته را برمی‌گزیند و در «چهارراه حوادث» با جریان سینمای ایران هم‌داستان می‌شود. «چهارراه حوادث» به کارگردانی ساموئل خاچیکیان در سال 1334 نخستین تجربه بازی قادری جوان در یک فیلم سینمایی بود؛ تجربه‌ای که تا به امروز با کمترین فراز و فرود و در خطی یکنواخت، 69 بار دیگر هم تکرار شد. از میان این فهرست بلند، هشت فیلم هم محصول سینمای پس از انقلاب است و داوری آنها فارغ از تغییرات بنیادی به وجود آمده در عرصه سینما، باز هم موید همین یکنواختی و ثبات‌قدم(!) است. قادری اما دل در گرو «سینما» داشت و نه «بازیگری» و شاید به همین دلیل در همان سال‌های نخست برای ورود به عرصه کارگردانی دورخیز کرد تا اینکه 10 سال پس از «چهارراه حوادث» با «داغ ننگ» (1344) فعالیت خود در زمینه کارگردانی را کلید زد. او پس از «داغ ننگ» تا مقطع انقلاب تجربه کارگردانی 39 فیلم را به نام خود ثبت کرد و پس از انقلاب نیز با کارگردانی 13 فیلم، استمراری مثال‌زدنی (با احتساب ممنوعیت 10 ساله) را برای خود رقم زده است.
در امتداد «داغ ننگ»
«دادا» با فيلمنامه‌ای از سعيد مطلبي، نخستین فیلم سینمایی ایرج قادری پس از انقلاب و در جایگاه کارگردانی است. این فیلم که محصول سال 61 است، تقابل آشناي آن روزگار بين ارباب و رعيت را روايت مي‌کند. البته با عبور از فيلتر نگاه شخصي قادري، اين تقابل به نقد نگاه مالکانه اربابان بر نوعروسان روستا تقلیل یافته است. قادری که پیش از انقلاب تجربه بازی در پنج فیلم سعید مطلبی را در کارنامه داشت، پس از انقلاب نیز همراهی با این یار قدیمی را برگزید و پس از «دادا»، فیلم «برزخی‌ها» و سال‌ها بعدتر «محاکمه» را به روایت و قلم او به تصویر کشید. اگرچه نخستين فيلم جنگي سينماي ايران را جمشيد حيدري با نام «مرز» و در سال1360ساخته بود اما «برزخي‌ها» به‌عنوان یکی از نخستین فیلم‌های سینمای ایران و نخستین فیلم کارنامه قادری با موضوع انقلاب و جنگ هم با فيلمنامه‌اي از سعيد مطلبي در سال 61 ساخته شد؛ فيلمي که مستقيم با انقلاب و حوادث پس از آن ارتباطی موضوعی داشت و داستان فرار گروهي مجرم عادي از زندان در روز 22 بهمن 1357 را روایت می‌کند. آنها که قصد دارند از كشور خارج شوند، در دهكده‌اي مرزي با مردي به نام «سيديعقوب» آشنا مي‌شوند كه مي‌كوشد با اعمال و گفتارش زندانيان را از فرار بازدارد. آنها ابتدا موعظه‌هاي سيديعقوب را به ريشخند مي‌گيرند اما به مرور پس از تجاوز ارتش بيگانه به خاك ميهن، تحت‌تأثير فداكاري سيد‌یعقوب و اهالي دهكده قرار گرفته و از روستا دفاع مي‌كنند و جان خود را از دست مي‌دهند. نکته جالب در داستان این فیلم به ظاهر متفاوت در کارنامه قادری محور قرار گرفتن گروهي مجرم از زندان گریخته و تحول نهایی آنها در مواجهه با خوبی‌های خالص است که یادآور همان آدم‌هاي آشناي قادري است؛ کاراکترهایی که اتفاقاً این‌بار و به يکباره با انقلاب و حوادث برخاسته از آن مواجه شده و در بستری متفاوت طعم تحول را می‌چشند.
تاراج؛ مرگ قهرمانان
پس از «برزخی‌ها» و در سومین گام حضور در مقام کارگردان، قادری «تاراج» را با فيلمنامه‌اي از عليرضا داوودنژاد در سال 63 مقابل دوربین برد. فيلمي که تا به امروز هم جزو معدود آثار به یادمانده از کارنامه او محسوب می‌شود. «تاراج» در میانه دهه 60 و همزمان با اوج‌گیری فیلم‌های قهرمان‌محوری که در مبارزات نفسگیر با قاچاقچیان، داستانی حماسی و در بیشتر موارد شعاری را رقم می‌زدند، فیلمی متعادل بود و با حضور تأثیرگذار «جمشید هاشم‌پور» در همان هیبت دیرآشنای خود (در قالب قهرمان پیروز)، تصویری ماندگار از آن سال‌های سینمای ایران را ثبت کرد. فیلم، داستان دستگیری «زينال بندري» قاچاقچي سابقه‌دار ترياك (با بازی هاشم‌پور)، توسط «ستوان احمد»، رئيس اداره مبارزه با مواد مخدر است که با پرداخت رشوه محكوميت خود را به حبس تقليل مي‌دهد و پس از يك‌سال به دليل خوشرفتاري آزاد مي‌شود. زینال اما بار دوم كه به زندان مي‌افتد تصميم مي‌گيرد ستوان احمد را در دستگيري قاچاقچيان ياري دهد. دوستي گرمي بين احمد و زينال برقرار مي‌شود. احمد درمي‌يابد كه پسر زينال نيز معتاد به هروئين است. زينال پسرش را در زيرزمين خانه حبس مي‌كند تا او را ترك دهد. در پايان فیلم هم زينال و احمد سردمداران توزيع هروئين را از پا در مي‌آوردند و خود نیز كشته مي‌شوند و این پایان درام قهرمانان، از مهم‌ترین نوآوری‌ها و نقاط تمایز «تاراج» میان فیلم‌های کلیشه شده با قهرمان تا همیشه زنده آن سال‌های سینمای ایران بود.
بازگشت با «می‌خواهم زنده بمانم»
پس از «تاراج» ایرج قادری به مدت 10 سال از دنیای سینما به دور افتاد. اما این غیبت بلند گویی بهترین فرصت برای نفس تازه‌کردن این کارگردان دیگر پیشکسوت سینما بود. بازگشت قادری پس از 10 سال با فیلم «مي‌خواهم زنده بمانم» (1373) بسیاری را امیدوار کرد؛ فیلمی که امتیاز اصلی آن فيلمنامه‌اي از رسول صدرعاملي بود و اجرای آن توسط ایرج قادری که دیگر تسلطش بر خلق تعلیق با تصویر بر پرده سینما را ثابت کرده بود، به تولد فیلمی ماندگار در سینمای دهه 70 ایران انجامید. کیفیت داستان فیلم که ايده اوليه شکل‌گيري آن به يکی از پرونده‌های جنجالي - جنايي دهه 60 با سرانجامي غيرقابل پيش‌بيني و برای مخاطبان نامعلوم باز‌می‌گشت، به راحتی مخاطبان بسیاری را برای دیدن این حادثه درام و تلخ در قالب تخیلی بر پرده سینما، متقاعد کرد؛ پرونده قتل نوجواني به نام «پدرام تجريشي» که همه شواهد حکايت از قتل او به دست نامادري‌اش، «مريم شهميرزادي» داشت. دادگاه‌هاي علني اين پرونده و نوعي فراگيري آن در جامعه، صدرعاملي و چند نفر ديگر را واداشت اين پرونده را پيگيري کنند. فيلمنامه اوليه «می‌خواهم زنده بمانم» را قرار بود خود صدرعاملي کارگردانی کند که به جهت نزديکی به متن ماجرا و تحقيقات ميداني گزينه‌اي مناسب هم بود، اما به دليل برخي مسائل کار متوقف ماند و چندي بعد قادري شروع به ساخت آن کرد. اگرچه شاید جنبه مستند و مطابق با اصل پرونده در فیلم با این تغییر کمرنگ شد (تا جایی که در ابتدای فیلم جمله «داستان این فیلم واقعی نیست» درج شد) اما تخیل قادری و نیز توانایی مثال‌زدنی‌اش در خلق تعلیق در لحظه‌های حساس فیلم، بشدت مخاطب ایرانی را در آن سال‌ها تحت‌تأثیر قرار داد و با فیلم همراه کرد.
فرار از موفقیت
«می‌خواهم زنده بمانم» بسیاری را به قادری تازه‌نفس امیدوار کرد اما گویی این توفیق چندان به دل خود قادری ننشسته بود که بار دیگر بر سر قواعد و اصول خودتعریف خود بازگشت و «نابخشوده» را با فيلمنامه‌اي از محمدحسين لطيفي در سال 75 ساخت؛ فیلمی که بازهم با محوریت قهرمانی زخم‌خورده، ماجراي درگيري و مشغله‌هاي متعدد يک سرهنگ نيروي انتظامي که يک قاچاقچي مواد مخدر قصد دارد از او انتقام بگيرد را به تصویر می‌کشید. پس از ناکامی «نابخشوده» قادری این‌بار دست به قلم شد و 31 سال پس از تجربه نگارش «لیلاج»، فیلمنامه «پنجه در خاک» را نوشت و خود مقابل دوربین برد. فيلم بر محور درگيري اهالي يک روستاي مرزي براي اثبات هويت و ريشه‌هاي ايراني خود حرکت مي‌کند؛ «سربازان عراقي درصدد هستند تا مردان يك روستاي مرزي را به جبهه ببرند، اما آنها ريشه خود را ايراني مي‌دانند به همين دليل شبانه تصميم به فراري دادن جوانان مي‌گيرند. قضيه لو مي‌رود و عراقي‌ها دستور دستگيري همه مردان جوان روستا را مي‌دهند. سرهنگ عراقي اوياق‌خان، بزرگ روستا را مجبور مي‌كند كه يا تسليم شود يا بپذيرد مردم روستايش مانند مردم حلبچه در يك بمباران شيميایي كشته شوند. اوياق‌خان بدون اينكه مردم روستا قبول كنند تسليم مي‌شود، اما مردم مي‌فهمند و با سربازان عراقي درگير مي‌شوند و در انتها پرچم خونين ايران را به اهتزاز درمي‌آوردند». قادری اگرچه برای دومین بار سراغ «جنگ» رفته بود اما «پنجه در خاک» هم تکراری بر همان فرمول‌های دیرپای سینمای او بودکه نه فقط به مذاق منتقدان که به نگاه مخاطبان هم
خوش نیامد.
سام هم می‌خواست زنده بماند!
سال 71 قادری شاید به امید تکرار توفیق «تاراج» فیلمنامه‌ای از علیرضا داوودنژاد را به‌دست گرفت. «طوطيا» ملودرامي سطحي از درگيري‌هاي خاص يک خانواده سه نفره که هر کدام سازي براي خود مي‌زنند را روایت می‌کرد که با مرور خلاصه داستان درج شده از این فیلم، با جمله پایانی «زندگی شیرین می‌شود» (!) تصور فضا و کیفیت آن چندان دشوار نیست. «شهرت» با فيلمنامه‌اي از محمدهادي کريمي در سال 79 تجربه ناکام دیگری در کارنامه قادری را رقم زد؛ فیلمی که به دليل پرداختن به موضوع رحم اجاره‌اي در آن سال توقيف شد. قادری اما بعد از ناکامی‌ها به یاد خاطره «می‌خواهم زنده بمانم» خود قلم به دست گرفت تا داستان پرتعلیق دیگری در فضای دادگاهی- جنایی را
به تصویر بکشد.
«سام و نرگس» در همان سال توقیف «شهرت» به نگارش درآمد و مقابل دوربین رفت. داستان این فیلم به رابطه سه دوست مي‌پرداخت که علاقه به خواهر يکي از آنها بينشان تفرقه مي‌اندازد. این فیلم که مخاطبان را با خاطره «می‌خواهم زنده بمانم» و با توقعی بسیار بالا به سالن سینما کشید، هیچگاه نتوانست تکرار توفیق پیشین باشد و تنها نام ثبت شده از آن در مرور سینمای ایران محدود شد به نخستین فیلم سینمایی محمدرضا گلزار؛ نابازیگر خوش‌سیمای آن سال‌ها و سوپراستار سال‌های بعد سینمای ایران!
قهرمان زخم‌خورده و «محاکمه»
دهه 80 برای قادری با «چشمان سياه» آغاز شد. فيلمنامه‌اي از محمدهادي کريمي که اثري بشدت سطحي و ملودرام‌زده بود که گفته شد متاثر از شخصيت یک دختر شاعر نابینا ساخته شده است اما این‌بار هم توفیق یار قادری نشد تا بار دیگر خود قلم به‌دست بگیرد و «آکواريوم» را با فيلمنامه‌اي از خود در سال 84 مقابل دوربین ببرد. فیلم داستان يك قهرمان اتومبيلراني است كه براي رفتن به آمريكا به تركيه سفر مي‌كند و در آنجا با مشكلاتی مواجه مي‌شود. خلق لحظه‌هایی بشدت قرین با خاطرات «فیلمفارسی» و نیز حضور قادری برای نخستین‌بار در مقابل دوربین پس از نزدیک به دو دهه غیبت، از بارزترین ویژگی‌های «آکواریوم» محسوب می‌شود. یک سال پس از این فیلم، قادری بار دیگر فیلمنامه‌ای از یار قدیمی خود در سینمای ایران، سعید مطلبی را برای کارگردانی در دست گرفت. «محاکمه» ملودرامي پرتعليق بود که در قالب داستاني اجتماعي بخشي از مشکلات نسل جوان جامعه را مورد بررسی قرار می‌دهد. در اين فيلم قادري، خود نقش اول را ایفا می‌کند تا خاطره حضور در هیبت قهرمان زخم‌خورده اما هنوز مبارز را با تمام وجود حس کند و به‌تصویر بکشد.
هنوز در چهارراه حوادث!
این روزها آخرین ساخته سینمایی ایرج قادری با فیلمنامه‌ای از سیروس تسلیمی روی پرده سینماهاست؛ فیلمی که از همان ابتدای اعلام نامش به‌عنوان گزینه اکران، اعتراضاتی را پیشاپیش مبنی بر زنده شدن دوباره «فیلمفارسی» در رسانه‌ها به‌همراه داشت، اما بررسی و مرور 39 فیلم پیشین قادری زبان اعتراض به آن پیش‌داوری‌ها را بسته نگاه داشت. قادری گویی در تمام این سال‌ها تنها به بودن و ماندن بر پرده سینما اندیشیده است و کمتر پتانسیل سینما به‌عنوان ابزاری برای دغدغه‌مندی و دغدغه‌انگیزی را مورد توجه داشته است. همین هم پاشنه آشیل و البته امروز شیرازه کارنامه نیم‌قرن حضور یکنواخت ایرج قادری در سینمای ایران است؛ کارگردانی که در میانه دهه هفتم زندگی هنوز سودای قهرمانی و یکه‌بزنی در سر دارد و ثابت‌قدم بر قواعد و فرمول‌های صرفا بصری خود ایستاده است. قادری همان جوان پرشور ایستاده در «چهارراه حوادث» است، با این تفاوت که امروز تجربه آزمون و خطای 70 بازی، 40 کارگردانی، 7 تهیه‌کنند‌گی و 4 نویسندگی را در کارنامه خود دارد. آقای قادری
خسته نباشید! ارسال نظر
پربیننده