مرتضی اسماعیل‌دوست: مرزهای جغرافیایی را قدرت‌طلبان تاریخ بدین‌راستا بنا نهادند تا میان وسوسه‌های قدرت‌طلبی و راه‌های عبور از آن مانعی جدی ایجاد شود؛ اما آیا می‌توان برای مرزهای انسانی هم خطوطی مشخص از بودن را به ترسیم درآورد؟ آنچه پیداست از پس سال‌ها جنگ‌طلبی‌ها و قدرت‌کامی‌های مزدوران، مرزها دچار تغییر شدند و مرز انسانیت در لبه باریکی از نابودی و حیات غریبانه مانده است و در این میان، سینما به عنوان بی‌مرزترین راه رسیدن به جهانی بی‌مکان و زمان قدرت رسیدن به نقاط ذهنی گسترده‌ای را دارد و حال فیلم «بدون مرز» به دنبال ارائه بخشی از همین جهان بصری است؛ مرزهای روشنی از اخلاق که در ترکیب جالبی با اصل دفاع از کیان سرزمین همراه شده است. از این‌رو با امیرحسین عسگری، نویسنده و کارگردان فیلم تجربی و قابل اعتنای «بدون مرز» به گفت‌وگو پرداختم که متن آن پیش روی‌تان قرار می‌گیرد.
***
همیشه ساخت نخستین فیلم برای سینماگران از اهمیت خاصی برخوردار است و از این‌رو سعی دارند با اثری متمایز به صحنه تماشا درآیند. شما چگونه در نخستین فیلم بلندتان به «بدون مرز» رسیدید؟
ماجرا این است که هر انسانی در زمینه‌های مختلف باید دارای دغدغه‌های خاص خودش باشد و در واقع تابلوهای ذهنی افراد وقتی به سمتی باشد که بتواند به سوژه‌های مورد نظر برسد، باید در این زمینه اقدام کند و فیلمساز هم وقتی به جایی می‌رسد که به نظرش باید علایق و نگاه خود را به شکل فیلم درآورد، به دنبال این کار می‌رود و از این نظر چنین اتفاقی برای من هم پیش آمد.
یعنی سال‌ها با چنین سوژه‌ای در ارتباط بودید و منتظر رسیدن به موعد مورد نظر جهت ساخت درآمدید؟
بله، سال‌ها در این‌باره دغدغه داشتم و منتظر فرصتی جهت تبدیل ایده‌ام به فیلم سینمایی بودم. به نظرم سال 1383 بود که تلویزیون سفارش ساخت آثاری در زمینه دفاع‌مقدس داده بود و قرار شد چنین اتفاقی رخ دهد تا اینکه ناخودآگاه در این مسیر به ایده‌ای رسیدم که دغدغه‌هایم از دوران نوجوانی بوده است و این شد که به سمت نوشتن فیلمنامه «بدون مرز» رفتم.
در فیلم «بدون مرز» نوجوانی به دنبال رسیدن به هویت خود است و در فاصله رسیدن به بلوغ دچار اتفاقی خاص در زندگی‌اش می‌شود.
بله! تفکر در لحظات مختلف شکل می‌گیرد و هنگامی که می‌خواهیم اثر هنری بسازیم موارد مختلفی از آرشیو ذهنی و اعتقادی آدمی به هم متصل می‌شود تا اتفاقی سینمایی را رقم بزند. این منابع در ذهن من هم به‌تدریج شکل گرفت تا به تصویر نوجوانی برسد که در فیلم «بدون مرز» شاهدش هستیم. در واقع کاراکتر فیلم جدا از مساله جنگ نظامی وارد دنیایی می‌شود که جنگی از رسیدن به بلوغ دیگر در درونش است.
فرم بصری فیلم که مبتنی بر نشانه‌های زیبایی شناسانه‌ای است و در آن کمتر از زبان گفتاری استفاده شده، از دل موضوع و نگاه فیلم درآمد یا اینکه برگرفته از سلیقه فیلمسازی‌تان است؟
ببینید، من داشتم درباره موضوعی می‌نوشتم که به خودی خود دارای برهان است. در واقع واژه‌هایی چون جنگ، تنهایی و دورماندگی همراه با خود نگاهی تنش‌زا می‌آورد. از طرفی در سال‌های گذشته اتفاقات بسیاری در منطقه ما رخ داد که عمده آنها حضور آمریکا در منطقه و لشکرکشی‌های انجام شده و جنگ‌های منطقه‌ای بوده است. از این نظر اتفاقات مختلف من را به سمتی برد که به شکلی با فرم کار مواجه شوم که بتواند همگام با موضوع آن باشد. در واقع سعی کردم فراتر از نگاهی بومی به موضوع نگاه کنم و وقتی چنین شد ناخودآگاه به دنبال حذف موانع برای انتقال مفاهیم خود رفتم، چراکه ادبیات نقش مهمی در ایجاد مرزبندی برای فیلمی سینمایی دارد و من هم با حذف و کاستن از دیالوگ در این فیلم سعی کردم به فضایی جهان شمول برسم. چون هر منطقه‌ای ادبیات، فرهنگ و زبان مختص به خود را دارد و من به دنبال حذف دیالوگ و رسیدن به مفهومی جهانی‌تر بودم، از این جهت براساس فرمی بصری پیش رفتم. در واقع به واسطه ابزار تصویری که سینما در اختیارم گذاشته است سعی کردم به زبانی مشترک نزد مخاطب برسم و فیلم «بدون مرز»
بر اساس چنین ساختاری شکل گرفت.
فضاسازی‌های رخ داده در فیلم «بدون مرز» بخوبی زبانی مشترک از توجه مخاطب را در سطح جهانی ایجاد کرد که موجب موفقیت‌هایی برای فیلم در سطح بین‌المللی شد.
به نظرم زبان مشترک فیلم‌ها نزد مخاطب در قلبش شکل می‌گیرد و ما هم به دنبال چنین مخاطبی بودیم، نه ادبیاتی که تنها از طریق زبان به دنبالش هستند. از دیدگاه من آدم‌ها بیشتر با قلب‌شان ارتباط برقرار می‌کنند تا زبان‌شان و در واقع ریشه قلب را می‌توان در چشم‌ها جست و از طریق تماشای تصاویر می‌توان به احساسی مشترک رسید و مخاطب می‌تواند از طریق سینما احساس تو را دریافت کند. اصلا یکسری از فیلم‌ها نیاز به زبان ادبیات ندارد و احساسات براساس نگاه مشترک قابل انتقال است، از این نظر فیلم «بدون مرز» مخاطبان بسیاری در خارج از کشور یافت.
مساله قدرت‌طلبی از طریق حضور آمریکایی‌ها در منطقه مساله مهمی در فیلم شما است که در بخشی از فیلم برجسته می‌شود. این موضوع چقدر در ساختار اثر نقش یافته است؟
به هر حال کشورمان در آرامشی به سر می‌برد که خیلی از کشورهای دیگر از آن بی‌بهره‌اند و ما سال‌ها برای حفظ سرزمین خود به دفاع ارزشمندی دست زدیم اما در کشورهای دیگر سربازان آمریکایی همان‌گونه که در فیلم «بدون مرز» نشان داده شده به اجبار توسط قدرت‌طلبان سیاستمدار خود وارد جنگ شدند و اسیر جنگ‌افروزی سیاستمداران خود شدند. برای نمونه‌ای دیگر باید اشاره به ارتباط مردمان ایران و عراق کنم که سال‌ها بود که ارتباط خوبی با مردم عراق نداشتیم، چرا که آنها اسیر قدرت‌طلبی چون صدام بودند که به خاک کشورمان تجاوز کرده بود و بعد از اینکه این دیکتاتور به پایان قدرت خود رسید حالا ارتباط خوبی بین مردم ایران و عراق وجود دارد و آنها برادران شیعی ما بودند و هستند و جنگ ناخواسته آنها را وارد فضایی متناقض کرده بود.
شما هم در فیلم «بدون مرز» به دنبال ارتباط انسانی بودید که نمی‌توان مرزی برای آن ایجاد کرد!
دقیقا! مردمان کشورها با هم دوست هستند و این سیاست‌های اشتباه برخی قدرت‌طلبان است که باعث نگاه‌های خصمانه میان آنها می‌شود. مساله‌ای که من در فیلم «بدون مرز» به آن پرداختم براساس اتفاقاتی بوده که در منطقه ایجاد شده است و من هم به دنبال نمایش این تاریکی‌ها بودم. به هر حال ظلم در همه‌جای جهان محکوم است و فرقی ندارد که صاحب این ظلم آمریکا، انگلیس یا هر جنگ‌افروز دیگری باشد و هر کجا ظلمی باشد موجب پدید آمدن مظلومیتی هم در طرف مقابل می‌شود.
سایه سربازان آمریکایی هم همیشه به شکلی دهشتناک بر وجود شخصیت‌های فیلم سنگینی می‌کند!
به نظرم حتی سال‌ها قبل از لشکرکشی عراقی‌ها به منطقه، سایه این ظلم و دخالت آنها در منطقه وجود داشت و طوری طراحی شده بود که منطقه را دچار وضعیت نامناسبی کنند تا یکسری قدرت‌ها از این شرایط به نفع خود سود ببرند! ما در فیلم «بدون مرز» نشان دادیم این فرماندهان آمریکایی هستند که باعث ایجاد فضایی از جنگ میان آدم‌ها شدند و سال‌هاست که آنها به بهانه‌های مختلف در فکر دخالت و قتل‌عام مردمان مظلوم منطقه هستند و این مساله حتی باعث ظلم به مردمان آمریکایی شده است. حرفی که من درباره اعتراض سرباز آمریکایی زدم، مساله جدیدی نیست و ما بارها شاهد چنین مساله‌ای در واقعیت بوده‌ایم که حتی در فیلم فیلمساز صاحب‌سبکی مانند استنلی کوبریک در فیلم «غلاف تمام فلزی» به این مساله پرداخته شده و نمایانگر نگاه جنگ‌افروزانه سیاستمداران آمریکایی است. حتی در فیلم «اولین خون» سکانس پایانی وحشتناکی درباره این اتفاقات ساخته شده که نقد سیاست‌های آمریکا است. البته متاسفانه برخی‌ها در برابر نگاه نقادانه فیلم «بدون مرز» قرار گرفتند! اما من همیشه با ماهیت جنگ و جنگ‌افروزی مساله اساسی دارم، چون برایم واژه دردناکی است و وقتی به آن فکر می‌کنم مسائل مختلفی مانند از دست دادن عزیزانم به ذهنم می‌آید.
در برابر جنگ‌های ناجوانمردانه البته شکوه دفاعی عظیم مانند آنچه توسط مردمان گرانقدر این سرزمین رخ داده است، وجود دارد.
من با افتخار سرم را بلند می‌کنم وقتی می‌بینم مردمان کشورم با همه سختی‌ها 8 سال دفاع کردند تا حتی یک وجب از این خاک کم نشود. ما از سرزمین خود دفاع کردیم که این مساله تفاوتی اساسی با جنگ‌افروزی‌ها دارد و این مساله مهمی است که سربازی با اعتقاد از حریم مرزهایش دفاع کند و این به ایمان والایش بستگی دارد. من از این بابت حالم خوب است که آن رشادت‌ها باعث شد تا حالا زیر سایه آرامش زندگی کنیم.