ایده نمایش «خرمشهر 11» چطور به ذهنتان رسید؟
من تصمیم گرفته بودم فیلمنامه‌ای را براساس جنگ بویژه درباره خرمشهر تنظیم کنم و چند ماه روی این موضوع تحقیق کردم. در واقع به دنبال این بودم تا درباره آدم‌هایی که تا به حال حرفی از آنها زده نشده و اتفاقاتی که کمتر درباره آنها بحث شده، حرف بزنم. در حین نوشتن این فیلمنامه که حدود چهار ماه طول کشید، ایده «خرمشهر 11» به ذهنم رسید. در این نمایش آدم‌ها و موقعیت‌ها، همه مستندات جنگی هستند ولی قصه کاملا ساخته و پرداخته ذهن خودم است و وجود خارجی ندارد. حتی در نمایش، آدم‌هایی که از اصفهان راه می‌افتند تا برای عروسی به خرمشهر بیایند نیز مستند هستند.
یعنی آدم‌ها مستند هستند ولی قصه واقعی نیست؟
بله، من سعی کردم بستری مهیا کنم تا این مستندات را ارائه دهم.
چرا این شخصیت‌های مستند را در قالب یک داستان واقعی مطرح نکردید؟
در درجه اول هنگام نوشتن این نمایش به یک لذتی می‌رسیدم، به همین خاطر قصه را از خودم گرفتم و درگیر مستندات نشدم، علاوه بر این فکر کردم اگر اتفاقات را هم از مستندات بگیرم، یک گردآورنده هستم، دیگر نمایشنامه‌نویس نیستم و خودم از این وضعیت راضی نبودم. البته پردازش شخصیت‌ها یا قرار دادن موقعیت‌ها در لحظات مستند و رابطه علت و معلولی‌اش، بر اساس ذهن خودم اتفاق افتاد.
چرا برای بیان این داستان، خرمشهر را انتخاب کردید؟
قصه ما درباره خود خرمشهر است. اصلا هم نگاهمان تکرار کلیشه‌ای داستان دفاع مقدس و مقاومت نیست. تماشاگری که کار را دیده و نقدهایی که در این‌باره نوشته شده است همه اذعان می‌کنند که آدم‌ها در این قصه تکراری نیستند، خودم هم همین را می‌خواستم که اتفاقات کلیشه‌ای را دوباره بازگو نکنم و آدم‌ها تکراری نباشند. این قصه هم بالاخره یا باید در اصفهان اتفاق می‌افتاد یا خرمشهر.
یعنی با این فاصله از ورود مستقیم به جنگ، می‌توان تئاتر را خارج از دایره تئاتر مقاومت دانست؟
منظورم این نیست که اصلا ربط ندارد، چون اتفاقات حول یک تهاجم رخ می‌دهد و موضوع درباره شرایط اجتماعی خرمشهر در دو زمان متفاوت است، یعنی سال 58 و سال 88 که الان هستیم. ما در قصه، عروسی و اتفاقاتی که پیش می‌آید را نشان می‌دهیم. منظورم از اینکه نمایش، دفاع مقدس یا تئاتر مقاومت نیست، به خاطر این است که به سراغ اشخاص خاص دفاع مقدس نرفته‌ایم مثلاً رزمنده نداشتیم یا اسلحه‌ای در کار نبود. بیشتر آدم‌های پشت یک اتفاق را بیان کردیم و اگر تماشاگری بدون هیچ پیش‌زمینه‌ای از جنگ بیاید، نمی‌تواند بگوید این نمایش، نمایش دفاع مقدس است. من در همه نمایش‌هایم تلاش می‌کنم قصه‌هایم قائم به ذات باشد و همه چیز در خود همان قصه گفته شود. از این فرار نمی‌کنم که بگویند این نمایش دفاع مقدس است، خودم می‌گویم این قصه در شهری اتفاق می‌افتد که جنگ در آنجا رخ داده، ولی به دنبال این بودیم که آدم‌هایی را معرفی کنیم که جدید باشند. خودم با اطلاعاتی که از مقاومت دارم، فکر می‌کنم کسی از این منظر به جنگ نگاه نکرده است. نگاه ما، جنگی نیست و کاملا مردم‌شناسانه است.
با توجه به اینکه داستان دو زمان مختلف یعنی سال 1358 و 1388 را نشان می‌دهد، چقدر به تغییر لباس‌ها در طول این سال‌ها اهمیت دادید؟
دو نفر در نمایش ما یعنی نقش عمو مالک و خانم معلم اصلی هستند و در هر دو زمان گذشته و حال حضور دارند. لباس خانم معلم که لباس عمومی زنان در جنوب یعنی چادر و لباس مشکی را می‌پوشد، در همه سال‌ها چه گذشته و چه حال یکی است و تغییر نمی‌کند و نقش عمو مالک هم یکسری نکات ریز داشت که خیلی به آن توجه کردیم مثل عینک یا انگشتر.
این پیش بردن قصه در دو زمان به صورت موازی، به رساندن پیام نمایش لطمه نمی‌زند؟
نوع نگارشی که هم برای نمایشنامه و هم هدایت بازیگران در این کار داشته‌ام این است که در دو صحنه نخست درباره موازی بودن زمان گذشته و حال آشنایی می‌دهیم و بعد از آن خودمان را به زمان مقید نکردیم. ما در خرمشهر هم که این نمایش را اجرا کردیم، تماشاگر عام آن را دید و ارتباط برقرار کرد، چه برسد به تئاترشهر که تماشاگر فهیم کار را می‌بیند و همه اینها به توانمندی بازیگران برمی‌گردد که این تفکیک‌ها را به وجود آورده‌اند.
استفاده از سبک تخته‌حوضی هم در این نمایش جالب است.
نوع کار تخته‌حوضی این است و اینکه می‌گویم از یک منظر خاص به این نمایش نگاه کردیم به همین دلیل است. نمایش در یک عروسی اتفاق می‌افتد و یکسری مطرب از اصفهان می‌آیند که کمدی اصفهان را به دنبال خودشان آورده‌اند و همه اتفاقات بر اساس همین تخته‌حوضی است. در این نمایش از ابتدا هم قرار نبود وجه تخته‌حوضی و نمایش ایرانی خیلی پررنگ باشد، در واقع نشان دادن فرهنگ‌های مختلف و تفاوت عرب و عجم مدنظر ما بود. ما با احترام به دیدگاه‌ها و اصول و قواعد قسمت جنوبی کشور و فرهنگ آنها از روش تخته‌حوضی استفاده کردیم. اگر این وجه را پررنگ می‌کردیم من باید به عنوان نویسنده این را می‌گفتم که فرهنگ خوزستان کاملا عجم شود و به نوعی در مقابل آنها جبهه می‌گرفتم که این موضوع را قبول ندارم حتی به همین خاطر ما در ابتدا فرهنگ عرب را نشان دادیم و بعد به موضوعات دیگر پرداختیم.
یعنی همانطور که گفتید، بیشتر از جنگ و معضلاتش سراغ مردم‌شناسی رفته‌اید؟
تنها رسالتی که این نمایش حمل می‌کند، همین قضیه مردم‌شناسی است. من خودم به عنوان نویسنده وقتی متن را می‌نوشتم به جای اینکه نکات دیگری از جنگ را در خاطر داشته باشم، یکسری آدم مثل معلم، مطرب و ... را معرفی کردم و آنها را در یک موقعیت قرار دادم. من برای این موضوع خیلی تحقیق کردم و تمام تحقیقاتم حول مردم‌شناسی بود.
لهجه جنوبی بازیگران در نمایش به نظرتان کمی اغراق‌آمیز نیست؟
به غیر از خانم مکی‌نیا که نقش خانم معلم را بازی می‌کند، تمام بازیگران که نقش جنوبی دارند خودشان همه جنوبی هستند. سه نفر یعنی مطرب‌ها هم اصفهانی هستند کمااینکه لهجه آنها تغییری نمی‌کند. خانم مکی‌نیا خودش بر اساس پژوهش‌ها و شخصیتی که از نقش معلم گرفته بدینگونه صحبت می‌کند. در ادامه هم باید بگویم شهرهای درفول، شوشتر، خرمشهر و آبادان هر کدام لهجه‌ای جداگانه با اصطلاحات خاص خودشان دارند که بسیاری از مردم آنها را نشنیده‌اند و وقتی به کار برده می‌شوند برای مخاطب ناآشنا هستند و اغراق‌آمیز به نظر می‌رسند.
لهجه شخصیت خالد چطور؟
خالد در جمع بازیگران اصالت عربی بیشتری دارد و حتی تمام جاهایی که مثال می‌زند مثل کویت و ... نیز عربی است، به همین دلیل او باید نسبت به دیگر بازیگران لهجه غلیظ‌تری داشته باشد.
در صحنه پایان نمایش دیالوگ‌ها خیلی ریتمیک است، این کار فقط به دلیل زیباتر شدن صحنه و نمایش است؟
این موضوع بخشی از کارگردانی خود من است که علاقه داشتم این اتفاق بیفتد و زمانی که مشغول نوشتن متن نمایش بودم، برای صحنه پایانی چنین دیالوگ‌هایی را در نظر گرفتم. در این صحنه خانم معلم (دخترعمو) مطربانی را دعوت می‌کند که خاطره‌ای را برایش زنده کنند و حرف‌های او را به نحوی بگویند ولی آنها هم در نهایت به او می‌گویند، حرف‌هایش را خودش بزند و تا قبل از شروع عروسی این زن حرف‌هایش را به همان شکلی که دیده‌اید بیان می‌کند، تخته‌حوضی سه مدل دارد؛ آواز، بازی‌ها و شکل روایت که ما در این نمایش از هر سه اینها استفاده کردیم.
بیشتر نمایش‌های شما در خارج از کشور اجرا شده، این نمایش هم قرار است در خارج از کشور اجرا شود؟
این نمایشنامه ترجمه انگلیسی هم شده و دو کشور لبنان و بلژیک از ما دعوت کرده‌اند. یکی از دوستان که در بلژیک کار ما را پیگیری می‌کند قرار است سالنی را در لبنان تدارک ببیند که اجرا برویم. البته من خودم نیز علاقه دارم به دلیل نوع قصه و اتفاقات مشابه که در کشورهای عربی افتاده مثل کویت، عراق و لبنان، در این کشورها هم نمایش را اجرا کنم. «خرمشهر11» در گفت‌وگو با اصغر خلیلی، کارگردان نمایش
داستان‌های شهر جنگی
ایده نمایش «خرمشهر 11» چطور به ذهنتان رسید؟
من تصمیم گرفته بودم فیلمنامه‌ای را براساس جنگ بویژه درباره خرمشهر تنظیم کنم و چند ماه روی این موضوع تحقیق کردم. در واقع به دنبال این بودم تا درباره آدم‌هایی که تا به حال حرفی از آنها زده نشده و اتفاقاتی که کمتر درباره آنها بحث شده، حرف بزنم. در حین نوشتن این فیلمنامه که حدود چهار ماه طول کشید، ایده «خرمشهر 11» به ذهنم رسید. در این نمایش آدم‌ها و موقعیت‌ها، همه مستندات جنگی هستند ولی قصه کاملا ساخته و پرداخته ذهن خودم است و وجود خارجی ندارد. حتی در نمایش، آدم‌هایی که از اصفهان راه می‌افتند تا برای عروسی به خرمشهر بیایند نیز مستند هستند.
یعنی آدم‌ها مستند هستند ولی قصه واقعی نیست؟
بله، من سعی کردم بستری مهیا کنم تا این مستندات را ارائه دهم.
چرا این شخصیت‌های مستند را در قالب یک داستان واقعی مطرح نکردید؟
در درجه اول هنگام نوشتن این نمایش به یک لذتی می‌رسیدم، به همین خاطر قصه را از خودم گرفتم و درگیر مستندات نشدم، علاوه بر این فکر کردم اگر اتفاقات را هم از مستندات بگیرم، یک گردآورنده هستم، دیگر نمایشنامه‌نویس نیستم و خودم از این وضعیت راضی نبودم. البته پردازش شخصیت‌ها یا قرار دادن موقعیت‌ها در لحظات مستند و رابطه علت و معلولی‌اش، بر اساس ذهن خودم اتفاق افتاد.
چرا برای بیان این داستان، خرمشهر را انتخاب کردید؟
قصه ما درباره خود خرمشهر است. اصلا هم نگاهمان تکرار کلیشه‌ای داستان دفاع مقدس و مقاومت نیست. تماشاگری که کار را دیده و نقدهایی که در این‌باره نوشته شده است همه اذعان می‌کنند که آدم‌ها در این قصه تکراری نیستند، خودم هم همین را می‌خواستم که اتفاقات کلیشه‌ای را دوباره بازگو نکنم و آدم‌ها تکراری نباشند. این قصه هم بالاخره یا باید در اصفهان اتفاق می‌افتاد یا خرمشهر.
یعنی با این فاصله از ورود مستقیم به جنگ، می‌توان تئاتر را خارج از دایره تئاتر مقاومت دانست؟
منظورم این نیست که اصلا ربط ندارد، چون اتفاقات حول یک تهاجم رخ می‌دهد و موضوع درباره شرایط اجتماعی خرمشهر در دو زمان متفاوت است، یعنی سال 58 و سال 88 که الان هستیم. ما در قصه، عروسی و اتفاقاتی که پیش می‌آید را نشان می‌دهیم. منظورم از اینکه نمایش، دفاع مقدس یا تئاتر مقاومت نیست، به خاطر این است که به سراغ اشخاص خاص دفاع مقدس نرفته‌ایم مثلاً رزمنده نداشتیم یا اسلحه‌ای در کار نبود. بیشتر آدم‌های پشت یک اتفاق را بیان کردیم و اگر تماشاگری بدون هیچ پیش‌زمینه‌ای از جنگ بیاید، نمی‌تواند بگوید این نمایش، نمایش دفاع مقدس است. من در همه نمایش‌هایم تلاش می‌کنم قصه‌هایم قائم به ذات باشد و همه چیز در خود همان قصه گفته شود. از این فرار نمی‌کنم که بگویند این نمایش دفاع مقدس است، خودم می‌گویم این قصه در شهری اتفاق می‌افتد که جنگ در آنجا رخ داده، ولی به دنبال این بودیم که آدم‌هایی را معرفی کنیم که جدید باشند. خودم با اطلاعاتی که از مقاومت دارم، فکر می‌کنم کسی از این منظر به جنگ نگاه نکرده است. نگاه ما، جنگی نیست و کاملا مردم‌شناسانه است.
با توجه به اینکه داستان دو زمان مختلف یعنی سال 1358 و 1388 را نشان می‌دهد، چقدر به تغییر لباس‌ها در طول این سال‌ها اهمیت دادید؟
دو نفر در نمایش ما یعنی نقش عمو مالک و خانم معلم اصلی هستند و در هر دو زمان گذشته و حال حضور دارند. لباس خانم معلم که لباس عمومی زنان در جنوب یعنی چادر و لباس مشکی را می‌پوشد، در همه سال‌ها چه گذشته و چه حال یکی است و تغییر نمی‌کند و نقش عمو مالک هم یکسری نکات ریز داشت که خیلی به آن توجه کردیم مثل عینک یا انگشتر.
این پیش بردن قصه در دو زمان به صورت موازی، به رساندن پیام نمایش لطمه نمی‌زند؟
نوع نگارشی که هم برای نمایشنامه و هم هدایت بازیگران در این کار داشته‌ام این است که در دو صحنه نخست درباره موازی بودن زمان گذشته و حال آشنایی می‌دهیم و بعد از آن خودمان را به زمان مقید نکردیم. ما در خرمشهر هم که این نمایش را اجرا کردیم، تماشاگر عام آن را دید و ارتباط برقرار کرد، چه برسد به تئاترشهر که تماشاگر فهیم کار را می‌بیند و همه اینها به توانمندی بازیگران برمی‌گردد که این تفکیک‌ها را به وجود آورده‌اند.
استفاده از سبک تخته‌حوضی هم در این نمایش جالب است.
نوع کار تخته‌حوضی این است و اینکه می‌گویم از یک منظر خاص به این نمایش نگاه کردیم به همین دلیل است. نمایش در یک عروسی اتفاق می‌افتد و یکسری مطرب از اصفهان می‌آیند که کمدی اصفهان را به دنبال خودشان آورده‌اند و همه اتفاقات بر اساس همین تخته‌حوضی است. در این نمایش از ابتدا هم قرار نبود وجه تخته‌حوضی و نمایش ایرانی خیلی پررنگ باشد، در واقع نشان دادن فرهنگ‌های مختلف و تفاوت عرب و عجم مدنظر ما بود. ما با احترام به دیدگاه‌ها و اصول و قواعد قسمت جنوبی کشور و فرهنگ آنها از روش تخته‌حوضی استفاده کردیم. اگر این وجه را پررنگ می‌کردیم من باید به عنوان نویسنده این را می‌گفتم که فرهنگ خوزستان کاملا عجم شود و به نوعی در مقابل آنها جبهه می‌گرفتم که این موضوع را قبول ندارم حتی به همین خاطر ما در ابتدا فرهنگ عرب را نشان دادیم و بعد به موضوعات دیگر پرداختیم.
یعنی همانطور که گفتید، بیشتر از جنگ و معضلاتش سراغ مردم‌شناسی رفته‌اید؟
تنها رسالتی که این نمایش حمل می‌کند، همین قضیه مردم‌شناسی است. من خودم به عنوان نویسنده وقتی متن را می‌نوشتم به جای اینکه نکات دیگری از جنگ را در خاطر داشته باشم، یکسری آدم مثل معلم، مطرب و ... را معرفی کردم و آنها را در یک موقعیت قرار دادم. من برای این موضوع خیلی تحقیق کردم و تمام تحقیقاتم حول مردم‌شناسی بود.
لهجه جنوبی بازیگران در نمایش به نظرتان کمی اغراق‌آمیز نیست؟
به غیر از خانم مکی‌نیا که نقش خانم معلم را بازی می‌کند، تمام بازیگران که نقش جنوبی دارند خودشان همه جنوبی هستند. سه نفر یعنی مطرب‌ها هم اصفهانی هستند کمااینکه لهجه آنها تغییری نمی‌کند. خانم مکی‌نیا خودش بر اساس پژوهش‌ها و شخصیتی که از نقش معلم گرفته بدینگونه صحبت می‌کند. در ادامه هم باید بگویم شهرهای درفول، شوشتر، خرمشهر و آبادان هر کدام لهجه‌ای جداگانه با اصطلاحات خاص خودشان دارند که بسیاری از مردم آنها را نشنیده‌اند و وقتی به کار برده می‌شوند برای مخاطب ناآشنا هستند و اغراق‌آمیز به نظر می‌رسند.
لهجه شخصیت خالد چطور؟
خالد در جمع بازیگران اصالت عربی بیشتری دارد و حتی تمام جاهایی که مثال می‌زند مثل کویت و ... نیز عربی است، به همین دلیل او باید نسبت به دیگر بازیگران لهجه غلیظ‌تری داشته باشد.
در صحنه پایان نمایش دیالوگ‌ها خیلی ریتمیک است، این کار فقط به دلیل زیباتر شدن صحنه و نمایش است؟
این موضوع بخشی از کارگردانی خود من است که علاقه داشتم این اتفاق بیفتد و زمانی که مشغول نوشتن متن نمایش بودم، برای صحنه پایانی چنین دیالوگ‌هایی را در نظر گرفتم. در این صحنه خانم معلم (دخترعمو) مطربانی را دعوت می‌کند که خاطره‌ای را برایش زنده کنند و حرف‌های او را به نحوی بگویند ولی آنها هم در نهایت به او می‌گویند، حرف‌هایش را خودش بزند و تا قبل از شروع عروسی این زن حرف‌هایش را به همان شکلی که دیده‌اید بیان می‌کند، تخته‌حوضی سه مدل دارد؛ آواز، بازی‌ها و شکل روایت که ما در این نمایش از هر سه اینها استفاده کردیم.
بیشتر نمایش‌های شما در خارج از کشور اجرا شده، این نمایش هم قرار است در خارج از کشور اجرا شود؟
این نمایشنامه ترجمه انگلیسی هم شده و دو کشور لبنان و بلژیک از ما دعوت کرده‌اند. یکی از دوستان که در بلژیک کار ما را پیگیری می‌کند قرار است سالنی را در لبنان تدارک ببیند که اجرا برویم. البته من خودم نیز علاقه دارم به دلیل نوع قصه و اتفاقات مشابه که در کشورهای عربی افتاده مثل کویت، عراق و لبنان، در این کشورها هم نمایش را اجرا کنم. ارسال نظر
پربیننده