1- شاید گفتن این حرف تکراری باشد اما تکرار برخی حرف‌ها لازم است؛ جنگ بد است و همواره بدی می‌آفریند اما آنچه که میان این بدی گاهی قابل توجه می‌‌نماید وجود رویدادهایی است که به محک انسان‌های دچار جنگ می‌انجامد. از این رو، شاید بتوان اینگونه گفت که هر چند جنگ سبب آفرینش زشتی‌ها و تلخی‌ها و حسرت‌های بسیار است اما روح و خرد جمعی انسان‌های دچار جنگ، صیقل می‌خورد. در حقیقت جنگ همچون باد مهرگان است که انوری در شعرش گفت: فردا که بر من و تو وزد باد مهرگان/ آنگه شود پدید که مرد و نامرد کیست.
2- «خرمشهر 11» قصه زنی است از اهالی جنوب که بعد از چندین سال دوری از شهرش خرمشهر، به آنجا بازگشته و قرار است در جایی که خود سال‌ها پیش می‌خواست عروسی کند مجلس باشکوهی برای عروسی دخترش برپا کند. در این میان نقبی به گذشته می‌زند و از اتفاقات و مصائب آن زمان که در آستانه حمله عراق در سال 59 به ایران بود، یاد می‌کند. این زن که معلم است و به واسطه پرتلاش بودنش از وضعیت مالی خوبی برخوردار است، پسرعمویی به نام «خالد» و دخترعمویی به نام «انیس» داشته است. خالد و پدرش از اعضای حزب بعث عراق بودند و برای الحاق خوزستان به عراق تلاش‌های زیادی می‌کردند. از سویی، خانم معلم با یک جوان اصفهانی ازدواج کرده و منتظر آمدن او و اتومبیلی با پلاک خرمشهر 11 است تا به اصفهان بروند و در آنجا جشن عروسی برپا کنند. دختر اصرار دارد عروسی را در خانه او بگیرند به همین سبب آنجا را چراغانی و در حیاط یک سکوی مخصوص نمایش تختهحوضی تعبیه می‌کند. خالد که عشقی نهان به دختر دارد به هر طریق می‌خواهد مانع رفتن او به اصفهان شود. دختر حربه‌هایی برای دست به سر کردن خالد به کار می‌برد اما در کارش ناموفق است. خالد بر اساس نقشه خواهرش به سراغ شوهردختر عمویش می‌رود تا او را بکشد اما تنها می‌تواند به پای او تیر شلیک کند و سپس خود و خواهرش انیس کشته می‌شوند.
3- در «خرمشهر 11» سعی بر این است نمایش تختهحوضی استفاده دوگانه و معنی‌داری شود. یک سکوی تختهحوضی در وسط صحنه قرار دارد و بالای آن نیز چراغانی است. پس وجود ارکان از قبیل سکو و بازیگران، مهیاست اما این سکو یک کارکرد تاریخی و فراتر از حال دارد. خلیلی به عنوان نویسنده و کارگردان این نمایش قصد دارد جنگ را صحنه‌ای از بازی تختهحوضی معرفی کند که در آن، عوامل نمایش کارکردهای دیگری دارند. زن معلم، همان سیاه است و خالد حاکم. زن در برخی از صحنه‌ها لودگی و شوخ‌طبعی از خود نشان می‌دهد اما کاملا رئال و به دور از غلو. خالد نیز همچنان همان حاکمی است که ظلم می‌کند و دستور می‌راند. اما این سکو کارکرد دیگری نیز دارد و آن، کارکرد تاریخی است. نمایش تختهحوضی از زمان صفویه در ایران شکل گرفت. زن در نمایش اشاره می‌کند که این نمایش مربوط به اصفهان است. اصفهان به عنوان پایتخت ایران در زمان صفویه شناخته می‌شود. از طرفی این سلسله تثبیت‌کننده وضعیت و نام ایران است. زن معلم، نام ندارد و از آنجا که یک زن است تبدیل به کهن‌الگوی «مادر» می‌شود که نشانه زمین و کشور است. با کنار هم قراردادن این مؤلفه‌ها و تداخل فضای تراژدی و کمدی نمایش، دنیای نمایشی و ایدئولوژیک اصغر خلیلی نمایان می‌شود. او هرچند خود اهل اصفهان است اما به نظر نمی‌رسد نگاهی قومی به شهر خود داشته باشد، بلکه در پی ایجاد موقعیت‌های تاریخی تو در تو و پیوند آنان برای رسیدن به یک نتیجه است.
4- بافت دراماتیک و بازی بازیگران از نقاط قوت «خرمشهر 11» است اما چند اشکال در نمایش به چشم می‌خورد. ابتدا، نام نمایش از نقاط ضعف است. «خرمشهر 11» محتوا و مضمون نمایش را لو می‌دهد. هر چند خلیلی در شروع نمایش سعی دارد از ورود مستقیم به مسائل جنگ تحمیلی حذر کند، انتخاب این نام تمهید او را خنثی می‌کند. همچنین در جایی که خالد پلاک خودرو شوهر خانم معلم را نشان می‌دهد، ما مشاهده می‌کنیم شماره آن «1359 خرمشهر 11» است که یک شماره سمبلیک از سال وقوع اتفاقات این نمایش و حمله عراق به ایران است. این در حالی است که همه می‌دانیم چنین پلاک‌هایی دارای پنج شماره هستند و خلیلی می‌توانست به جای عدد 1359، مثلا عدد 59631 که همان 31/6/59 زمان دقیق حمله عراق به ایران است را روی پلاک حک کند یا مثلا در صحنه‌ای که زن از فلج شدن همسرش سخن می‌گوید، متاثر و گریان است. ناهمگونی این صحنه آنجا نمایان می‌شود که او در موقعیتی همسر تیرخورده‌اش را پیدا می‌کند که ده‌ها یا شاید صدها نفر از همشهریان و آشنایانش در خون غلتیده و شهید شده‌اند.
5- در اواخر نمایش زمانی که خانم معلم و عمو مالک (کسی که سکوی تختهحوضی را نصب کرده است) با هم صحبت می‌کنند یک دیالوگ درخشان بین آن دو رد و بدل می‌شود: «مالک: اگه پسرم زنده بود، نوه‌ام حالا اینقدری بود؟ خانم معلم: پسرت رفت که حالا اینا موندن.» این دیالوگ یکی از زیباترین حرف‌هایی است که می‌توان به عنوان ادای دین به آنان که جان خود را در جنگ از دست دادند، نثار کرد.
6- به هر روی «خرمشهر 11»، با هوشمندی در داستان و اجرا، ضمن سرگرم کردن تماشاگر بخشی از تاریخ و اتفاقات فراموش‌ناشدنی این مرز و بوم را نمایان می‌کند و در این میان جهان‌بینی خود را نیز به خوبی نمایش می‌دهد. اگر برخی ضعف‌ها و کمبودها برطرف شود، می‌توان گفت، این نمایش، یک «نمایش ملی» است. نگاهی به نمایش «خرمشهر 11»
افسون اصفهان
1- شاید گفتن این حرف تکراری باشد اما تکرار برخی حرف‌ها لازم است؛ جنگ بد است و همواره بدی می‌آفریند اما آنچه که میان این بدی گاهی قابل توجه می‌‌نماید وجود رویدادهایی است که به محک انسان‌های دچار جنگ می‌انجامد. از این رو، شاید بتوان اینگونه گفت که هر چند جنگ سبب آفرینش زشتی‌ها و تلخی‌ها و حسرت‌های بسیار است اما روح و خرد جمعی انسان‌های دچار جنگ، صیقل می‌خورد. در حقیقت جنگ همچون باد مهرگان است که انوری در شعرش گفت: فردا که بر من و تو وزد باد مهرگان/ آنگه شود پدید که مرد و نامرد کیست.
2- «خرمشهر 11» قصه زنی است از اهالی جنوب که بعد از چندین سال دوری از شهرش خرمشهر، به آنجا بازگشته و قرار است در جایی که خود سال‌ها پیش می‌خواست عروسی کند مجلس باشکوهی برای عروسی دخترش برپا کند. در این میان نقبی به گذشته می‌زند و از اتفاقات و مصائب آن زمان که در آستانه حمله عراق در سال 59 به ایران بود، یاد می‌کند. این زن که معلم است و به واسطه پرتلاش بودنش از وضعیت مالی خوبی برخوردار است، پسرعمویی به نام «خالد» و دخترعمویی به نام «انیس» داشته است. خالد و پدرش از اعضای حزب بعث عراق بودند و برای الحاق خوزستان به عراق تلاش‌های زیادی می‌کردند. از سویی، خانم معلم با یک جوان اصفهانی ازدواج کرده و منتظر آمدن او و اتومبیلی با پلاک خرمشهر 11 است تا به اصفهان بروند و در آنجا جشن عروسی برپا کنند. دختر اصرار دارد عروسی را در خانه او بگیرند به همین سبب آنجا را چراغانی و در حیاط یک سکوی مخصوص نمایش تختهحوضی تعبیه می‌کند. خالد که عشقی نهان به دختر دارد به هر طریق می‌خواهد مانع رفتن او به اصفهان شود. دختر حربه‌هایی برای دست به سر کردن خالد به کار می‌برد اما در کارش ناموفق است. خالد بر اساس نقشه خواهرش به سراغ شوهردختر عمویش می‌رود تا او را بکشد اما تنها می‌تواند به پای او تیر شلیک کند و سپس خود و خواهرش انیس کشته می‌شوند.
3- در «خرمشهر 11» سعی بر این است نمایش تختهحوضی استفاده دوگانه و معنی‌داری شود. یک سکوی تختهحوضی در وسط صحنه قرار دارد و بالای آن نیز چراغانی است. پس وجود ارکان از قبیل سکو و بازیگران، مهیاست اما این سکو یک کارکرد تاریخی و فراتر از حال دارد. خلیلی به عنوان نویسنده و کارگردان این نمایش قصد دارد جنگ را صحنه‌ای از بازی تختهحوضی معرفی کند که در آن، عوامل نمایش کارکردهای دیگری دارند. زن معلم، همان سیاه است و خالد حاکم. زن در برخی از صحنه‌ها لودگی و شوخ‌طبعی از خود نشان می‌دهد اما کاملا رئال و به دور از غلو. خالد نیز همچنان همان حاکمی است که ظلم می‌کند و دستور می‌راند. اما این سکو کارکرد دیگری نیز دارد و آن، کارکرد تاریخی است. نمایش تختهحوضی از زمان صفویه در ایران شکل گرفت. زن در نمایش اشاره می‌کند که این نمایش مربوط به اصفهان است. اصفهان به عنوان پایتخت ایران در زمان صفویه شناخته می‌شود. از طرفی این سلسله تثبیت‌کننده وضعیت و نام ایران است. زن معلم، نام ندارد و از آنجا که یک زن است تبدیل به کهن‌الگوی «مادر» می‌شود که نشانه زمین و کشور است. با کنار هم قراردادن این مؤلفه‌ها و تداخل فضای تراژدی و کمدی نمایش، دنیای نمایشی و ایدئولوژیک اصغر خلیلی نمایان می‌شود. او هرچند خود اهل اصفهان است اما به نظر نمی‌رسد نگاهی قومی به شهر خود داشته باشد، بلکه در پی ایجاد موقعیت‌های تاریخی تو در تو و پیوند آنان برای رسیدن به یک نتیجه است.
4- بافت دراماتیک و بازی بازیگران از نقاط قوت «خرمشهر 11» است اما چند اشکال در نمایش به چشم می‌خورد. ابتدا، نام نمایش از نقاط ضعف است. «خرمشهر 11» محتوا و مضمون نمایش را لو می‌دهد. هر چند خلیلی در شروع نمایش سعی دارد از ورود مستقیم به مسائل جنگ تحمیلی حذر کند، انتخاب این نام تمهید او را خنثی می‌کند. همچنین در جایی که خالد پلاک خودرو شوهر خانم معلم را نشان می‌دهد، ما مشاهده می‌کنیم شماره آن «1359 خرمشهر 11» است که یک شماره سمبلیک از سال وقوع اتفاقات این نمایش و حمله عراق به ایران است. این در حالی است که همه می‌دانیم چنین پلاک‌هایی دارای پنج شماره هستند و خلیلی می‌توانست به جای عدد 1359، مثلا عدد 59631 که همان 31/6/59 زمان دقیق حمله عراق به ایران است را روی پلاک حک کند یا مثلا در صحنه‌ای که زن از فلج شدن همسرش سخن می‌گوید، متاثر و گریان است. ناهمگونی این صحنه آنجا نمایان می‌شود که او در موقعیتی همسر تیرخورده‌اش را پیدا می‌کند که ده‌ها یا شاید صدها نفر از همشهریان و آشنایانش در خون غلتیده و شهید شده‌اند.
5- در اواخر نمایش زمانی که خانم معلم و عمو مالک (کسی که سکوی تختهحوضی را نصب کرده است) با هم صحبت می‌کنند یک دیالوگ درخشان بین آن دو رد و بدل می‌شود: «مالک: اگه پسرم زنده بود، نوه‌ام حالا اینقدری بود؟ خانم معلم: پسرت رفت که حالا اینا موندن.» این دیالوگ یکی از زیباترین حرف‌هایی است که می‌توان به عنوان ادای دین به آنان که جان خود را در جنگ از دست دادند، نثار کرد.
6- به هر روی «خرمشهر 11»، با هوشمندی در داستان و اجرا، ضمن سرگرم کردن تماشاگر بخشی از تاریخ و اتفاقات فراموش‌ناشدنی این مرز و بوم را نمایان می‌کند و در این میان جهان‌بینی خود را نیز به خوبی نمایش می‌دهد. اگر برخی ضعف‌ها و کمبودها برطرف شود، می‌توان گفت، این نمایش، یک «نمایش ملی» است. ارسال نظر
پربیننده