داستان حماسه خرمشهر، تا به امروز بارها در سینمای ایران دستمایه تولید فیلم قرارگرفته است اما آنچه سبب می‌شود پس از نزدیک به سه دهه هنوز در این زمینه احساس خلأ کنیم، گرفتاری این آثار در دام کلیشه‌هاست؛ کلیشه‌هایی که به صرف روایت داستانی ساده و در برخی موارد به‌دور از منطق روایی در این ناحیه جغرافیایی، دستمایه روایت یک فیلم بلند شده‌اند اما در این بین بودند کارگردانان و سینماگرانی که از سر دغدغه‌‌مندی و با رعایت اصل «جذابیت» در عین «صداقت» در این زمینه موفق به خلق آثاری ماندگار شدند؛ «بلمی به سوی ساحل»، «کیمیا»، «دوئل»، «پوتین»، «روز سوم» و...
دهه60 ؛ پس از حماسه
مرحوم رسول ملاقلی‌پور یکی از پیشگامان طرح موضوع سقوط و آزادسازی خرمشهر بر پرده سینمای ایران بود. او در سال 64 با ساخت «بلمی به سوی ساحل» داستان مرتضي، فرمانده يك گروه پاسدار را روایت کرد که براي رساندن قواي كمكي به خرمشهر خواهان يك فروند هلي‌كوپتر است اما نماينده بني صدر، رئیس‌جمهور وقت، با درخواست او مخالفت مي‌كند. مرتضي و افرادش به ناچار با لنج حركت مي‌كنند و يك روز بعد از سقوط خرمشهر به منطقه مي‌رسند. او به همراه عبدالله و صالح، دو تن از بازماندگان رزمنده شهر، سوار بر مرتضی بلم از كارون مي‌گذرد و به خرمشهر مي‌رود و نقشه پايگاه‌هاي دشمن را تهيه مي‌كند. دشمن از حضور آنان مطلع مي‌شود و صالح و عبدالله را به شهادت می‌رساند و در پايان مرتضی با بلم، كه حامل جسد دو هم رزم است باز مي‌گردد. ملاقلی‌پور با هوشمندی در این فیلم، در کنار بهره‌گیری از موقعیت درام جمعی از رزمندگان برای کمک به اهالی شهر، نیم‌نگاهی به تأثیر جریانات بیمار سیاسی آن روز نیز دارد و همین تبدیل به وجه تمایز روایت او از داستان خرمشهر می‌شود. مرحوم ملاقلی‌پور پس از این فیلم سراغ حوادث دفاع مقدس رفت و این اواخر نیز که نیت رجوع به داستان خرمشهر را داشت، اجل مهلتش نداد تا «عصر روز دهم» به‌روایت او، نیمه‌تمام رها شود و به مجتبی راعی برسد. در دهه 60 فيلم‌هاي ديگري نيز به خرمشهر پرداخته بودند كه البته روايت چندان چشمگيري از اين حماسه ارائه ندادند. «حريم مهرورزي» ساخته ناصر غلامرضايي كه در سال 65 ساخته شد، دیگر فیلم مرتبط با خرمشهر در این دهه بود. این فیلم داستان صبريه، بيوه جواني را روایت می‌‌کرد كه همسرش را در آبادان از دست داده و همراه با مهاجران جنگ، با پدر و مادر و فرزندش در اقامتگاهي در تهران ساكن شده‌اند. مادر او بيمار است. صبريه براي تأمين معاش خانواده در يك خياط خانه مشغول كار مي‌شود و براي آنكه بموقع به محل كار برسد با حبيب، راننده تاکسی وعده مي‌گذارد كه او را هر روز به محل كارش برساند. آن دو به يكديگر علاقه‌مند مي‌شوند. مادر صبریه مي‌ميرد و مدتي بعد حبيب كه كس و كاري ندارد با وساطت جابر، پير مردي كه در همان اقامتگاه ساكن است، صبريه را خواستگاري مي‌كند. مراسم ازدواج آنها با سوم خرداد، روز آزادي خرمشهر مصادف است. «پل آزادي» در سال 1362 هم فيلم مستندي بود كه به كارگرداني مهدي مدني به ساختن پلي روي رود كارون مي‌پرداخت و در انتها با جانبازي و ايثار به فتح خرمشهر منتهي مي‌شود.
دهه 70؛ روایتی آهسته و پیوسته
پس از گذشت دهه نخست ثبت حماسه خرمشهر در تاریخ معاصر و در حاشیه تحولات شکل گرفته در ایران، در دهه 70، با ساخت آثاری چون «کیمیا»، «دکل»، «سرزمین خورشید» و... این حماسه کماکان بر پرده سینماها زنده ماند. احمدرضا درويش در این بین بيشترين الهام را از فتح خرمشهر در روايت‌هاي سينمايي خود گرفت. او تاكنون فيلم‌هايي چون كيميا، سرزمين خورشيد و دوئل را با حال و هواي خرمشهر ساخته است. «كيميا»، قصه رضا و همسر باردارش است. داستان فیلم در زماني روايت مي‌شود كه خرمشهر و بيمارستان شهر زير بمباران هوايي دشمن قرار دارد. رضا همسرش مليحه را براي وضع حمل به زايشگاه مي‌برد و او را به دكتر شكوه مي‌سپارد و با جواني بسيجي سوار بر اتومبيل براي بردن پدر و مادرش بازمي‌گردد. اتومبيل آنها هدف گلوله توپ قرار مي‌گيرد و جوان بسيجي در آتش مي‌سوزد و رضا به اسارت گرفته مي‌شود. مليحه پس از عمل جراحي فوت مي‌كند. دكتر شكوه كه شوهرش در همان روز بمباران زير آوار كشته شده نوزاد مليحه و رضا را در ميان پيشروي نيروهاي عراق نجات داده و به مكان امني مي‌رساند. او كه گمان مي‌كند رضا در اتومبيلش سوخته دختر او را بزرگ مي‌كند تا اينكه رضا پس از سال‌ها از اسارت باز مي‌گردد و با پرس‌و‌جو شكوه را كه نزد برادرش سعيد در مشهد زندگي مي‌كند، مي‌يابد. شكوه ابتدا وانمود مي‌كند كه كيميا دختر رضا همراه همسرش مرده است اما پس از چندي از رضا مي‌خواهد كه براي سعادت «كيميا» دختر را از او جدا نكند. رضا ابتدا نمي‌پذيرد و پس از آن كه شكوه بر اثر فشارهاي روحي در بيمارستان بستري مي‌شود با نوشتن نامه‌اي به شكوه،كيميا را به او مي‌سپارد و خود به زادگاهش بازمي‌گردد. درویش چندی بعد باردیگر به سراغ «خرمشهر» می‌رود. در «سرزمين خورشيد»، با شروع جنگ بيمارستاني به محاصره دشمن در ميآيد و از هوا و زمين مورد هجوم قرار مي‌گيرد. مجروحان و پزشكان با آمبولانس، لندرور و یک جيپ به غنيمت گرفته شده با عراقي‌ها درگير مي‌شوند. سرنشينان لندرور به اسارت گرفته مي‌شوند و راه را گم مي‌كنند. در ميان آنها راننده آمبولانس، دكتر كسري، يك ناخدا، يك زن كه شوهرش رئيس گمرگ خرمشهر بوده و شهيد شده، تاجري كه مدام به فكر تسليم شدن و حفظ پول‌هايش است و يك امدادگر به نام هانيه كه دو نوزاد را با خود آورده، حضور دارند. يك افسر عراقي هم كه در اطراف بيمارستان به اسارت درآمده با آنهاست. آنها به دو گروه تقسيم مي‌شوند و هانيه و دكتر كسري و افسرعراقي به راهي مي‌روند و پس از پشت سرگذاشتن حوادث زيادي با راهنمايي افسر عراقي نجات مي‌يابند.
«دکل» به کارگردانی عبدالله باکیده، دیگر نمونه روایتی از حماسه جنوب ایران است که اگرچه با محور حصر آبادان است اما روایتی ماندگار از مقاومت شهری ساکنان این منطقه را به تصویر می‌کشد. داستان «دکل» در مقطعی شکل می‌گیرد که آبادان در محاصره دشمن و زير آتش مداوم قرار گرفته است. گروهي از نوجوانان بسيجي زير فرمان حميد، تصميم به نابود كردن دكلي مي‌گيرند كه شهر را مورد حمله‌هاي پياپي قرار مي‌دهد. شهر به تدريج تخليه مي‌شود و در اين ميان خانواده حميد نيز تصميم به ترك شهر مي‌گيرند. اما زهرا، خواهر حميد، حاضر به ترك شهر نيست و تصميم دارد در كنار برادرش، در برابر دشمن مقاومت كند. با پافشاري‌هاي بسيار زهرا، او هم در آبادان مي‌ماند و در ياري رساندن و مداواي مجروحان شريك مي‌شود. امير، دوست حميد كه در كنار وي به مقاومت در برابر دشمن مشغول است، از زهرا خواستگاري مي‌كند و اين در حالي است كه به اعتقاد حميد، جنگ مي‌تواند مسأله مهم‌تري باشد. سرانجام با تلاش بسيجي‌ها دكل نابود مي‌شود. زهرا كه مجروح شده با هلي‌كوپتر به بيمارستان منتقل و در همان زمان امير نيز براي شركت در يك عمليات ديگر به جبهه اعزام مي‌شود. این فیلم چه در زمان اکران و چه سال‌های بعد از آن یکی از آثار شاخص مقاومت شهری در دوران دفاع مقدس محسوب می‌شود که تا به امروز بارها از سیمای جمهوری اسلامی هم پخش شده‌است.
دهه 80؛ اوج‌گیری یک دغدغه
اما با آغاز سومین دهه پس از «فتح خرمشهر» داستان این حماسه‌گویی بیش از گذشته مورد توجه سینماگران قرار گرفت و همین سبب شد که بخشی از بهترین آثار مرتبط با این حماسه در این دهه خلق شود. «دوئل» به کارگردانی احمدرضا درویش که تا به امروز عنوان پرهزینه‌ترین پروژه سینمایی ایران را نیز از آن خود کرده است، یکی از موفق‌ترین آثار مرتبط با فتح خرمشهر است. این فیلم با روایتی مستندگونه از لحظات حمله هوایی به مراکز شهری و نیز استناد به اشخاص حقیقی در پیشبرد روایت مقاومت شهری توانست تصویری ماندگار و تأثیرگذار از خرمشهر در سینمای ایران ثبت کند. در «دوئل » زينال پس از بازگشت از اسارت خاطرات گذشته‌اش را مرور مي‌كند. با شروع جنگ و آغاز حمله عراقي‌ها، او كه همسرش هانيه را از دست داده، به همراه يحيي يك گروه مقاومت محلي را سازماندهي مي كند. پس از حمله بي‌امان هواپيماها به جمعيت آوار‌ه‌اي كه درصدد عزيمت از منطقه جنگي هستند و انفجار قطار و تخريب ايستگاه راه‌آهن، سليمه از زينال قول مي‌گيرد كه همسرش يحيي را سالم به او برگرداند. تعدادي از نيروهاي دولتي كه مدعي‌اند مأموريتي محرمانه دارند با همدستي اسكندر تصميم مي‌گيرند گاوصندوق به جامانده در يك واگن باري را از آن خارج كنند. براساس صحبت‌هاي آنان مشخص مي‌شود كه داخل گاوصندوق اسناد و مدارك مهمي هست كه اهميتي استراتژيك دارد. زينال به جاي يحيي مسؤولیت اين اقدام را مي‌پذيرد و با كمك دوستانش گاوصندوق را پياده کرده و در اختيار نماينده گروه مي‌گذارد. اختلاف او و گروه اسكندر تا به آنجا ادامه مي‌يابد كه حتي يحيي هم به دفاع از آنها برمي‌آيد. معاون شهيد جهان‌آرا پس از فريب دادن اسكندر و همراهان، گاوصندوق را در اختيار زينال قرار مي‌دهد و او با تلاش فراوان محموله را به يك يدك‌كش مي‌رساند و در آخرين دقايق از دست تعقيب‌كنندگان مي‌گريزد. چند سال پس از این فیلم محمد‌حسین لطیفی با روایت «روز سوم» برگ دیگری بر کارنامه حماسه‌نگاری سینمای ایران از خرمشهر افزود. «روز سوم» با اتکا به یک اتفاق واقعی، روايتگر آخرين روزهاي مقاومت در بخش غربي خرمشهر در سال 1359 است. سميره و رضا، خواهر و برادري‌اند كه همراه ساير مردم در حال مقاومت هستند، در شرايطي که سميره، در حلقه دشمن مي‌ماند و رضا و همرزمانش تلاش مي كنند تا او را از چنگال دشمن رها كنند. اين فيلم كه با حمايت مسؤولان سينمايي كشور ساخته شد و در جشنواره بيست و پنجم فيلم فجر نيز به موفقيت پررنگي دست يافت، جزو موفق‌ترين فيلم‌هاي ايراني در راه تصوير اين حماسه ملي بود که در اکران و نیز پس از آن پخش از شبکه‌های سیما با استقبال مخاطبان همراه شد.
اما با گذر از نیمه دهه 80، توجه به خرمشهر کمرنگ نشد و جشنواره بیست‌وهفتم فیلم فجر با حضور دو فیلم نیم‌نگاهی به حماسه این شهر داشت؛ «به کبودی یاس» و «کودک و فرشته». فیلم «به کبودی یاس» به کارگردانی جواد اردکانی، اگرچه در ارتباط مستقیم با دفاع مقدس و میدان جنگ است اما اشاره‌های حاشیه‌ای، تصویری متفاوت از مبارزات و مقاومت شهری به دست داده است. فیلم داستان فرماندهي است كه لحظه‌اي در اصول خود ترديد نمي‌كند، برونسي از جبهه به شهر ميآيد تا همرزمان عمليات خيبر را جمع كرده و براي عمليات بدر به جبهه بروند اما هر يك از آنها مسائلي دارند كه برونسي بايد حل كند. اما فیلم «کودک و فرشته» به کارگردانی مسعود نقاش‌زاده به‌گونه‌ای مستقیم و قابل توجه به لحظه هجوم دشمن به خرمشهر می‌پردازد. فیلم داستان خواهر و برادری به نام بهنام و فرشته است که خانواده‌شان را در جنگ تحمیلی از دست داده‌اند. فرشته در پی یافتن بهنام با رزمندگان همراه می‌شود و در این همراهی واقعیت‌هایی از مبارزات شهری رزمندگان را به چشم می‌بیند. روایت متفاوت فیلم و حضور محوری کودکان در آن از نکات برجسته و از وجوه تمایز این فیلم محسوب می‌شود. این فیلم که هنوز به اکران عمومی نرسیده است، روز بیست و پنجم اردیبهشت‌ماه در یكی از سینماهای اصلی بازار كن برای پخش‌كنندگان ، خریداران فیلم و متخصصان امر بازاریابی فیلم به نمایش درآمد که این حضور در یکی از معتبرترین بازارهای جهانی فیلم از دیگر وجوه تمایز آن محسوب می‌شود. فیلم كودك و فرشته كه پیش‌تر در جشنواره فیلم فجر روی پرده رفته است از بازیگرانی چون مونا احمدی ، محمدرضا زاد‌سرور، افشین هاشمی، شبنم مقدمی، قاسم زارع و سودابه بیضایی بهره می‌گیرد.
در امتداد حماسه
در کنار آثار تولید شده در این سال‌ها اما حماسه خرمشهر هنوز دستمایه تولید آثاری فاخر در سینمای ایران است که از این میان دو پروژه «عصر روز دهم» و «شب واقعه» مهم‌ترین آثار محسوب می‌شوند. «عصر روز دهم» به کارگرداني مجتبي راعي همان پروژه نیمه تمام مرحوم ملاقلی‌پور است که با درگذشت این کارگردان توانا به سرانجام رساندش به مجتبی راعی واگذار شد. این فيلم که مربوط به آخرين ساعت‌هاي مقاومت مردم خرمشهر در مقابل تجاوز دشمن بعثي است، از جلوه‌هاي ويژه ميداني زيادي بهره مي‌برد که از سوی دوربين شاپور پورامين ثبت شده است. داستان «عصر روز دهم» درباره دكتر مريم شيرازي است که با گروهي از پزشكان هلال‌احمر براي كمك به مردم عراق عازم اين كشور مي شود و تصميم به جست‌وجو براي يافتن خواهر گمشده‌اش مي‌گيرد. این فیلم سینمایی با پایان تصویربرداری در کشور عراق این روزها در ایران آخرین مراحل ثبت تصاویر را پشت سر می‌گذارد و پیش‌بینی می‌شود در سال88 ، آماده اکران عمومی شود. «شب واقعه» نیز یکی دیگر از تولیدات فاخر سینمای ایران است که با حمایت معاونت سینمایی وزارت ارشاد مقابل دوربین شهرام اسدي رفته است. این فیلم روايتگر دو اشغال يعني اشغال خرمشهر در جنگ تحميلي و اشغال عراق از سوی آمريکاست که با سرمايه‌گذاري بنياد سينمايي فارابي و تهيه‌کنندگي منوچهر محمدي از 13 دي‌ماه سال گذشته (همزمان با عاشوراي حسيني) در شهر کربلا آغاز شد و بزودي در منطقه خرمشهر (مجاور پل قديم) به پايان مي‌رسد. در اين فيلم علاوه بر بازيگران بومي، چهره‌هايي چون حمید فرخ‌نژاد و هانيه توسلي نقش‌آفريني مي‌کنند.
یک واقعیت؛ یک پیشنهاد
در کنار مرور کارنامه سینمای ایران در بازآفرینی حماسه فتح خرمشهر برپرده سینما نباید این مهم را از قلم انداخت که ارتباط نزدیک راویان مکتوب این حماسه با سینماگران نیز می‌تواند آبستن تولیداتی مبارک در این زمینه شود. قلم شیوای نویسندگانی چون اسماعیل فصیح (ثریا در اغما)، احمد محمود (زمین سوخته)، حبیب احمدزاده (داستان‌های شهر جنگی/ شطرنج با ماشین قیامت) و ... بی‌تردید می‌تواند بستر مناسبی برای تعامل این دو عرصه در تولید آثار ماندگار برای ثبت حماسه خرمشهر باشد؛ بستری که با فراگیری کتابی تأثیرگذار چون «دا» در روزهای اخیر بشدت مورد توجه سینماگران قرارگرفته و امید می‌رود در آینده‌ای نزدیک به تعاملی پویا بینجامد. آنگونه که داریوش مهرجویی از کارگردانان مطرح سینمای ایران در استقبال از خاطرات مکتوب زهرا حسینی گفته است: «دا» از نظر مفهومی خیلی قوی است چراکه واقعیت وحشتناک جنگ را نشان می‌دهد که چگونه عده‌ای مردم مظلوم مورد هجوم خشونت‌های وحشتناک قرار می‌گیرند. این داستان با تمام جزئیاتی که دارد آنقدر فنی است که بدم نمی‌آید قسمتی از آن را تبدیل به فیلم سینمایی کنم چراکه تبدیل همه کتاب به فیلم، نیاز به ساخت یک سریال طولانی دارد. گزارش «وطن امروز» از روایت فتح خرمشهر در سینمای ایران
تصاویر نقره‌ای یک حماسه
داستان حماسه خرمشهر، تا به امروز بارها در سینمای ایران دستمایه تولید فیلم قرارگرفته است اما آنچه سبب می‌شود پس از نزدیک به سه دهه هنوز در این زمینه احساس خلأ کنیم، گرفتاری این آثار در دام کلیشه‌هاست؛ کلیشه‌هایی که به صرف روایت داستانی ساده و در برخی موارد به‌دور از منطق روایی در این ناحیه جغرافیایی، دستمایه روایت یک فیلم بلند شده‌اند اما در این بین بودند کارگردانان و سینماگرانی که از سر دغدغه‌‌مندی و با رعایت اصل «جذابیت» در عین «صداقت» در این زمینه موفق به خلق آثاری ماندگار شدند؛ «بلمی به سوی ساحل»، «کیمیا»، «دوئل»، «پوتین»، «روز سوم» و...
دهه60 ؛ پس از حماسه
مرحوم رسول ملاقلی‌پور یکی از پیشگامان طرح موضوع سقوط و آزادسازی خرمشهر بر پرده سینمای ایران بود. او در سال 64 با ساخت «بلمی به سوی ساحل» داستان مرتضي، فرمانده يك گروه پاسدار را روایت کرد که براي رساندن قواي كمكي به خرمشهر خواهان يك فروند هلي‌كوپتر است اما نماينده بني صدر، رئیس‌جمهور وقت، با درخواست او مخالفت مي‌كند. مرتضي و افرادش به ناچار با لنج حركت مي‌كنند و يك روز بعد از سقوط خرمشهر به منطقه مي‌رسند. او به همراه عبدالله و صالح، دو تن از بازماندگان رزمنده شهر، سوار بر مرتضی بلم از كارون مي‌گذرد و به خرمشهر مي‌رود و نقشه پايگاه‌هاي دشمن را تهيه مي‌كند. دشمن از حضور آنان مطلع مي‌شود و صالح و عبدالله را به شهادت می‌رساند و در پايان مرتضی با بلم، كه حامل جسد دو هم رزم است باز مي‌گردد. ملاقلی‌پور با هوشمندی در این فیلم، در کنار بهره‌گیری از موقعیت درام جمعی از رزمندگان برای کمک به اهالی شهر، نیم‌نگاهی به تأثیر جریانات بیمار سیاسی آن روز نیز دارد و همین تبدیل به وجه تمایز روایت او از داستان خرمشهر می‌شود. مرحوم ملاقلی‌پور پس از این فیلم سراغ حوادث دفاع مقدس رفت و این اواخر نیز که نیت رجوع به داستان خرمشهر را داشت، اجل مهلتش نداد تا «عصر روز دهم» به‌روایت او، نیمه‌تمام رها شود و به مجتبی راعی برسد. در دهه 60 فيلم‌هاي ديگري نيز به خرمشهر پرداخته بودند كه البته روايت چندان چشمگيري از اين حماسه ارائه ندادند. «حريم مهرورزي» ساخته ناصر غلامرضايي كه در سال 65 ساخته شد، دیگر فیلم مرتبط با خرمشهر در این دهه بود. این فیلم داستان صبريه، بيوه جواني را روایت می‌‌کرد كه همسرش را در آبادان از دست داده و همراه با مهاجران جنگ، با پدر و مادر و فرزندش در اقامتگاهي در تهران ساكن شده‌اند. مادر او بيمار است. صبريه براي تأمين معاش خانواده در يك خياط خانه مشغول كار مي‌شود و براي آنكه بموقع به محل كار برسد با حبيب، راننده تاکسی وعده مي‌گذارد كه او را هر روز به محل كارش برساند. آن دو به يكديگر علاقه‌مند مي‌شوند. مادر صبریه مي‌ميرد و مدتي بعد حبيب كه كس و كاري ندارد با وساطت جابر، پير مردي كه در همان اقامتگاه ساكن است، صبريه را خواستگاري مي‌كند. مراسم ازدواج آنها با سوم خرداد، روز آزادي خرمشهر مصادف است. «پل آزادي» در سال 1362 هم فيلم مستندي بود كه به كارگرداني مهدي مدني به ساختن پلي روي رود كارون مي‌پرداخت و در انتها با جانبازي و ايثار به فتح خرمشهر منتهي مي‌شود.
دهه 70؛ روایتی آهسته و پیوسته
پس از گذشت دهه نخست ثبت حماسه خرمشهر در تاریخ معاصر و در حاشیه تحولات شکل گرفته در ایران، در دهه 70، با ساخت آثاری چون «کیمیا»، «دکل»، «سرزمین خورشید» و... این حماسه کماکان بر پرده سینماها زنده ماند. احمدرضا درويش در این بین بيشترين الهام را از فتح خرمشهر در روايت‌هاي سينمايي خود گرفت. او تاكنون فيلم‌هايي چون كيميا، سرزمين خورشيد و دوئل را با حال و هواي خرمشهر ساخته است. «كيميا»، قصه رضا و همسر باردارش است. داستان فیلم در زماني روايت مي‌شود كه خرمشهر و بيمارستان شهر زير بمباران هوايي دشمن قرار دارد. رضا همسرش مليحه را براي وضع حمل به زايشگاه مي‌برد و او را به دكتر شكوه مي‌سپارد و با جواني بسيجي سوار بر اتومبيل براي بردن پدر و مادرش بازمي‌گردد. اتومبيل آنها هدف گلوله توپ قرار مي‌گيرد و جوان بسيجي در آتش مي‌سوزد و رضا به اسارت گرفته مي‌شود. مليحه پس از عمل جراحي فوت مي‌كند. دكتر شكوه كه شوهرش در همان روز بمباران زير آوار كشته شده نوزاد مليحه و رضا را در ميان پيشروي نيروهاي عراق نجات داده و به مكان امني مي‌رساند. او كه گمان مي‌كند رضا در اتومبيلش سوخته دختر او را بزرگ مي‌كند تا اينكه رضا پس از سال‌ها از اسارت باز مي‌گردد و با پرس‌و‌جو شكوه را كه نزد برادرش سعيد در مشهد زندگي مي‌كند، مي‌يابد. شكوه ابتدا وانمود مي‌كند كه كيميا دختر رضا همراه همسرش مرده است اما پس از چندي از رضا مي‌خواهد كه براي سعادت «كيميا» دختر را از او جدا نكند. رضا ابتدا نمي‌پذيرد و پس از آن كه شكوه بر اثر فشارهاي روحي در بيمارستان بستري مي‌شود با نوشتن نامه‌اي به شكوه،كيميا را به او مي‌سپارد و خود به زادگاهش بازمي‌گردد. درویش چندی بعد باردیگر به سراغ «خرمشهر» می‌رود. در «سرزمين خورشيد»، با شروع جنگ بيمارستاني به محاصره دشمن در ميآيد و از هوا و زمين مورد هجوم قرار مي‌گيرد. مجروحان و پزشكان با آمبولانس، لندرور و یک جيپ به غنيمت گرفته شده با عراقي‌ها درگير مي‌شوند. سرنشينان لندرور به اسارت گرفته مي‌شوند و راه را گم مي‌كنند. در ميان آنها راننده آمبولانس، دكتر كسري، يك ناخدا، يك زن كه شوهرش رئيس گمرگ خرمشهر بوده و شهيد شده، تاجري كه مدام به فكر تسليم شدن و حفظ پول‌هايش است و يك امدادگر به نام هانيه كه دو نوزاد را با خود آورده، حضور دارند. يك افسر عراقي هم كه در اطراف بيمارستان به اسارت درآمده با آنهاست. آنها به دو گروه تقسيم مي‌شوند و هانيه و دكتر كسري و افسرعراقي به راهي مي‌روند و پس از پشت سرگذاشتن حوادث زيادي با راهنمايي افسر عراقي نجات مي‌يابند.
«دکل» به کارگردانی عبدالله باکیده، دیگر نمونه روایتی از حماسه جنوب ایران است که اگرچه با محور حصر آبادان است اما روایتی ماندگار از مقاومت شهری ساکنان این منطقه را به تصویر می‌کشد. داستان «دکل» در مقطعی شکل می‌گیرد که آبادان در محاصره دشمن و زير آتش مداوم قرار گرفته است. گروهي از نوجوانان بسيجي زير فرمان حميد، تصميم به نابود كردن دكلي مي‌گيرند كه شهر را مورد حمله‌هاي پياپي قرار مي‌دهد. شهر به تدريج تخليه مي‌شود و در اين ميان خانواده حميد نيز تصميم به ترك شهر مي‌گيرند. اما زهرا، خواهر حميد، حاضر به ترك شهر نيست و تصميم دارد در كنار برادرش، در برابر دشمن مقاومت كند. با پافشاري‌هاي بسيار زهرا، او هم در آبادان مي‌ماند و در ياري رساندن و مداواي مجروحان شريك مي‌شود. امير، دوست حميد كه در كنار وي به مقاومت در برابر دشمن مشغول است، از زهرا خواستگاري مي‌كند و اين در حالي است كه به اعتقاد حميد، جنگ مي‌تواند مسأله مهم‌تري باشد. سرانجام با تلاش بسيجي‌ها دكل نابود مي‌شود. زهرا كه مجروح شده با هلي‌كوپتر به بيمارستان منتقل و در همان زمان امير نيز براي شركت در يك عمليات ديگر به جبهه اعزام مي‌شود. این فیلم چه در زمان اکران و چه سال‌های بعد از آن یکی از آثار شاخص مقاومت شهری در دوران دفاع مقدس محسوب می‌شود که تا به امروز بارها از سیمای جمهوری اسلامی هم پخش شده‌است.
دهه 80؛ اوج‌گیری یک دغدغه
اما با آغاز سومین دهه پس از «فتح خرمشهر» داستان این حماسه‌گویی بیش از گذشته مورد توجه سینماگران قرار گرفت و همین سبب شد که بخشی از بهترین آثار مرتبط با این حماسه در این دهه خلق شود. «دوئل» به کارگردانی احمدرضا درویش که تا به امروز عنوان پرهزینه‌ترین پروژه سینمایی ایران را نیز از آن خود کرده است، یکی از موفق‌ترین آثار مرتبط با فتح خرمشهر است. این فیلم با روایتی مستندگونه از لحظات حمله هوایی به مراکز شهری و نیز استناد به اشخاص حقیقی در پیشبرد روایت مقاومت شهری توانست تصویری ماندگار و تأثیرگذار از خرمشهر در سینمای ایران ثبت کند. در «دوئل » زينال پس از بازگشت از اسارت خاطرات گذشته‌اش را مرور مي‌كند. با شروع جنگ و آغاز حمله عراقي‌ها، او كه همسرش هانيه را از دست داده، به همراه يحيي يك گروه مقاومت محلي را سازماندهي مي كند. پس از حمله بي‌امان هواپيماها به جمعيت آوار‌ه‌اي كه درصدد عزيمت از منطقه جنگي هستند و انفجار قطار و تخريب ايستگاه راه‌آهن، سليمه از زينال قول مي‌گيرد كه همسرش يحيي را سالم به او برگرداند. تعدادي از نيروهاي دولتي كه مدعي‌اند مأموريتي محرمانه دارند با همدستي اسكندر تصميم مي‌گيرند گاوصندوق به جامانده در يك واگن باري را از آن خارج كنند. براساس صحبت‌هاي آنان مشخص مي‌شود كه داخل گاوصندوق اسناد و مدارك مهمي هست كه اهميتي استراتژيك دارد. زينال به جاي يحيي مسؤولیت اين اقدام را مي‌پذيرد و با كمك دوستانش گاوصندوق را پياده کرده و در اختيار نماينده گروه مي‌گذارد. اختلاف او و گروه اسكندر تا به آنجا ادامه مي‌يابد كه حتي يحيي هم به دفاع از آنها برمي‌آيد. معاون شهيد جهان‌آرا پس از فريب دادن اسكندر و همراهان، گاوصندوق را در اختيار زينال قرار مي‌دهد و او با تلاش فراوان محموله را به يك يدك‌كش مي‌رساند و در آخرين دقايق از دست تعقيب‌كنندگان مي‌گريزد. چند سال پس از این فیلم محمد‌حسین لطیفی با روایت «روز سوم» برگ دیگری بر کارنامه حماسه‌نگاری سینمای ایران از خرمشهر افزود. «روز سوم» با اتکا به یک اتفاق واقعی، روايتگر آخرين روزهاي مقاومت در بخش غربي خرمشهر در سال 1359 است. سميره و رضا، خواهر و برادري‌اند كه همراه ساير مردم در حال مقاومت هستند، در شرايطي که سميره، در حلقه دشمن مي‌ماند و رضا و همرزمانش تلاش مي كنند تا او را از چنگال دشمن رها كنند. اين فيلم كه با حمايت مسؤولان سينمايي كشور ساخته شد و در جشنواره بيست و پنجم فيلم فجر نيز به موفقيت پررنگي دست يافت، جزو موفق‌ترين فيلم‌هاي ايراني در راه تصوير اين حماسه ملي بود که در اکران و نیز پس از آن پخش از شبکه‌های سیما با استقبال مخاطبان همراه شد.
اما با گذر از نیمه دهه 80، توجه به خرمشهر کمرنگ نشد و جشنواره بیست‌وهفتم فیلم فجر با حضور دو فیلم نیم‌نگاهی به حماسه این شهر داشت؛ «به کبودی یاس» و «کودک و فرشته». فیلم «به کبودی یاس» به کارگردانی جواد اردکانی، اگرچه در ارتباط مستقیم با دفاع مقدس و میدان جنگ است اما اشاره‌های حاشیه‌ای، تصویری متفاوت از مبارزات و مقاومت شهری به دست داده است. فیلم داستان فرماندهي است كه لحظه‌اي در اصول خود ترديد نمي‌كند، برونسي از جبهه به شهر ميآيد تا همرزمان عمليات خيبر را جمع كرده و براي عمليات بدر به جبهه بروند اما هر يك از آنها مسائلي دارند كه برونسي بايد حل كند. اما فیلم «کودک و فرشته» به کارگردانی مسعود نقاش‌زاده به‌گونه‌ای مستقیم و قابل توجه به لحظه هجوم دشمن به خرمشهر می‌پردازد. فیلم داستان خواهر و برادری به نام بهنام و فرشته است که خانواده‌شان را در جنگ تحمیلی از دست داده‌اند. فرشته در پی یافتن بهنام با رزمندگان همراه می‌شود و در این همراهی واقعیت‌هایی از مبارزات شهری رزمندگان را به چشم می‌بیند. روایت متفاوت فیلم و حضور محوری کودکان در آن از نکات برجسته و از وجوه تمایز این فیلم محسوب می‌شود. این فیلم که هنوز به اکران عمومی نرسیده است، روز بیست و پنجم اردیبهشت‌ماه در یكی از سینماهای اصلی بازار كن برای پخش‌كنندگان ، خریداران فیلم و متخصصان امر بازاریابی فیلم به نمایش درآمد که این حضور در یکی از معتبرترین بازارهای جهانی فیلم از دیگر وجوه تمایز آن محسوب می‌شود. فیلم كودك و فرشته كه پیش‌تر در جشنواره فیلم فجر روی پرده رفته است از بازیگرانی چون مونا احمدی ، محمدرضا زاد‌سرور، افشین هاشمی، شبنم مقدمی، قاسم زارع و سودابه بیضایی بهره می‌گیرد.
در امتداد حماسه
در کنار آثار تولید شده در این سال‌ها اما حماسه خرمشهر هنوز دستمایه تولید آثاری فاخر در سینمای ایران است که از این میان دو پروژه «عصر روز دهم» و «شب واقعه» مهم‌ترین آثار محسوب می‌شوند. «عصر روز دهم» به کارگرداني مجتبي راعي همان پروژه نیمه تمام مرحوم ملاقلی‌پور است که با درگذشت این کارگردان توانا به سرانجام رساندش به مجتبی راعی واگذار شد. این فيلم که مربوط به آخرين ساعت‌هاي مقاومت مردم خرمشهر در مقابل تجاوز دشمن بعثي است، از جلوه‌هاي ويژه ميداني زيادي بهره مي‌برد که از سوی دوربين شاپور پورامين ثبت شده است. داستان «عصر روز دهم» درباره دكتر مريم شيرازي است که با گروهي از پزشكان هلال‌احمر براي كمك به مردم عراق عازم اين كشور مي شود و تصميم به جست‌وجو براي يافتن خواهر گمشده‌اش مي‌گيرد. این فیلم سینمایی با پایان تصویربرداری در کشور عراق این روزها در ایران آخرین مراحل ثبت تصاویر را پشت سر می‌گذارد و پیش‌بینی می‌شود در سال88 ، آماده اکران عمومی شود. «شب واقعه» نیز یکی دیگر از تولیدات فاخر سینمای ایران است که با حمایت معاونت سینمایی وزارت ارشاد مقابل دوربین شهرام اسدي رفته است. این فیلم روايتگر دو اشغال يعني اشغال خرمشهر در جنگ تحميلي و اشغال عراق از سوی آمريکاست که با سرمايه‌گذاري بنياد سينمايي فارابي و تهيه‌کنندگي منوچهر محمدي از 13 دي‌ماه سال گذشته (همزمان با عاشوراي حسيني) در شهر کربلا آغاز شد و بزودي در منطقه خرمشهر (مجاور پل قديم) به پايان مي‌رسد. در اين فيلم علاوه بر بازيگران بومي، چهره‌هايي چون حمید فرخ‌نژاد و هانيه توسلي نقش‌آفريني مي‌کنند.
یک واقعیت؛ یک پیشنهاد
در کنار مرور کارنامه سینمای ایران در بازآفرینی حماسه فتح خرمشهر برپرده سینما نباید این مهم را از قلم انداخت که ارتباط نزدیک راویان مکتوب این حماسه با سینماگران نیز می‌تواند آبستن تولیداتی مبارک در این زمینه شود. قلم شیوای نویسندگانی چون اسماعیل فصیح (ثریا در اغما)، احمد محمود (زمین سوخته)، حبیب احمدزاده (داستان‌های شهر جنگی/ شطرنج با ماشین قیامت) و ... بی‌تردید می‌تواند بستر مناسبی برای تعامل این دو عرصه در تولید آثار ماندگار برای ثبت حماسه خرمشهر باشد؛ بستری که با فراگیری کتابی تأثیرگذار چون «دا» در روزهای اخیر بشدت مورد توجه سینماگران قرارگرفته و امید می‌رود در آینده‌ای نزدیک به تعاملی پویا بینجامد. آنگونه که داریوش مهرجویی از کارگردانان مطرح سینمای ایران در استقبال از خاطرات مکتوب زهرا حسینی گفته است: «دا» از نظر مفهومی خیلی قوی است چراکه واقعیت وحشتناک جنگ را نشان می‌دهد که چگونه عده‌ای مردم مظلوم مورد هجوم خشونت‌های وحشتناک قرار می‌گیرند. این داستان با تمام جزئیاتی که دارد آنقدر فنی است که بدم نمی‌آید قسمتی از آن را تبدیل به فیلم سینمایی کنم چراکه تبدیل همه کتاب به فیلم، نیاز به ساخت یک سریال طولانی دارد. ارسال نظر
پربیننده