حسین قرایی: 1- سوم راهنمایی بودیم که خواندن شعرهای درس فارسی تازه زیر دندان‌مان مزه کرده بود. تک و توک شعرهای آن کتاب را هنوز در حافظه دارم. از‌جمله شعری که در صفحات ابتدایی کتاب آمده و نقاشی‌ای از غروب در کنج آن نشسته بود:
که باور می‌کند در باغ ما داغ صنوبر را
که باور می‌کند افتادن سرو تناور را
که باور می‌کند آسایش موج خروشان را
که باور می‌کند آرامش توفان و تندر را
در«که باور می‌کند؟» گرد غم و غریبی بر سر و روی واژه‌ها ریخته شده بود، هر چند مصوت‌های بلند «آ» فریاد و حماسه را به ذهن متبادر می‌کردند ولی حزن و اندوه در لابه‌لای واژه‌ها جاخوش کرده بود...
در این شب‌ها که دیو از باختر صد آتش افروزد
که باور می‌کند خاموشی خورشید خاور را
با خواندن این ابیات، دانش‌آموزان مدرسه راهنمایی 15 خرداد پیشوا که برخی پدربزرگ‌های‌شان در سال 42 حماسه آفریده و تعدادی از ایشان روی پل باقرآباد ورامین شهید شده بودند، غمگین می‌شدند، معلم فارسی‌مان هم تحت تاثیر شعر قرار می‌گرفت و غمگنانه به ما می‌نگریست.
اصل این شعر که در کتاب «هنوز هم» آمده، 12 بیت است ولی در آن سال، به گمانم سال 78 بود، 5 بیتش حذف شده بود. فهم شعر برای ما در سال سوم راهنمایی دشوار نبود و برخی‌ها- بدون اجبار معلم- آن را حفظ کرده بودند.
«که باور می‌کند؟» شعری است که از سال 78 تاکنون در بایگانی ذهنم جاسازی شده و با این دوبیت به پایان می‌رسد؛
وطن بر شاخسار سدره گر دارد امام ما
خدا از ما مگیرد سایه طوبای رهبر را
تسلای دل ما در غروب آفتاب او
طلوع آفتابی دیگر آمد روز دیگر را
(هنوز هم، ص20)
پس از خواندن شعر، با نام «غلامعلی حدادعادل» آشنا شده بودم. آشنایی با شاعری که شعرش با حماسه همسایه دیوار به دیوار بود، حتی اگر غم در واژه‌هایش لشکر انگیزد تا بخواهد ابیات را در سیطره سوگ بگیرد، برایم نشاط‌انگیز بود زیرا حماسه‌ای که در رگ کلمات بود از جنس جلال بود نه ملال!
2- سال اول دبیرستان، درسی با عنوان «فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگی»داشتیم که نثر پویا و چالاک دکتر حداد با چاشنی اندیشه مذهبی- انقلابی آمده بود. نثر حداد از هرگونه کژتابی و صنایع ادبی تصنعی دور بود و برای دانش‌آموز دبیرستانی قابل درک بود، اینکه دکتر حداد توانسته بود برای ارتباط با نوجوانان امروز، زبانی به دقیقه اکنون برگزیند، خودش خلاقیتی قابل تحسین است.
چیرگی حدادعادل به ادبیات برون‌مرزی در این درس چشمگیر بود، آوردن داستانی از نویسنده مشهور کودک و نوجوان «آنتوان دوسنت اگزوپری» این تسلط را به رخ می‌کشید. بسیاری از دوستان و هم‌نسلان من، داستان «پادشاه لخت است» آن درس را هنوز در حافظه دارند.
3- و باز هم به سال‌های دور دبیرستان که می‌نگرم تصاویر روشنی از «درس‌هایی از قرآن»سال‌های اول تا سوم دبیرستان در ذهنم هویداست، انتخاب واژه‌ها در نگارش قصه‌های قرآنی و ارائه ترجمه‌ای ادیبانه و نوجوانانه از قرآن که از اندیشه حداد سرچشمه می‌گرفت باعث شده بود ما به قرآن با نگاه حداد، نظر کنیم، در حقیقت ناخودآگاه از نگاه قرآنی دکتر حداد خط می‌گرفتیم. یادم نمی‌رود، معلم قرآن سوم دبیرستان ما سر ذوق آمده بود و بچه‌ها به جای روخوانی و قرائت قرآن، آیه‌ها را حفظ کرده بودند، در این میان ترجمه و نگاه ادیبانه دکتر حداد اثرگذار بود.
4- اگر از مصاحبه دکتر حدادعادل با رهبر حکیم انقلاب درباره «شهید مطهری» بگذریم که این گفت‌وگو هم نکته‌های قابل توجهی در خود نهفته دارد و اینکه رهبری حکیم در صحبت‌هایشان به موضوعاتی اشاره می‌کنند که نام دکتر را اولین بار از استاد شهید مطهری شنیدند و... باید به کتاب «هنوز هم» ایشان نگاهی گذرا داشته باشیم.
غلامعلی حدادعادل متولد 1324 در تهران است که کارشناسی ارشد فیزیک و دکترای فلسفه غرب دارد و شعر و شاعری نیز جزو علاقه‌مندی‌های او است؛ علاقه‌ای که باعث شده گزیده‌ای از مکتوبات مولانا را با عنوان «احوال دل گداخته» منتشر کند. وی کماکان به ایراد درس گفتارهایی به شرح مثنوی مولانا مشغول است.
به هر حال فردی با این پیشینه سراغ شعر رفته و اخیرا مجموعه‌ای با عنوان «هنوز هم» منتشر کرده است. دکتر حداد شعر را جدی گرفته و از همین دریچه است که با توجه به شهادت برادرش، مجید، دوباره سراغ شعر رفته است. حداد در مجموعه شعرش مثل قدمای شعرفارسی عمل کرده است، یعنی در ابتدای این دفتر دویست و نود صفحه ای، مقدمه‌ای کوتاه آورده و پس از آن مثل دیوان شاعران قدیم، سراغ «تحمیدیه» رفته است، تحمیدیه‌ای با بیت‌های درخشان و وزن کوتاه؛
من گل آفتابگردانم
از رخت روی برنگردانم
دست درآسمان و پا در خاک
پای کوبانم و سرافشانم
غیر سیمای آسمانی تو
قبله دیگری نمی‌دانم
ای تو آغاز و ای تو انجامم!
ای تو پیدا و ای تو پنهانم!
جز تو یاری دگر نمی‌خواهم
جز تو نامی دگر نمی‌خواهم
گر نبینم تو را، نمی‌رویم
گر نبینی مرا نمی‌مانم
عطش من گواه آتش توست
جرعه آتشی بنوشانم
میهمان سرای هر که شوم
به سرا پرده تو مهمانم
تو گل دشت و نور و بارانی
من گل دشت نور بارانم (همان، ص15)
به نظرم، غزل یادشده از شعرهای موفق این مجموعه به شمار می‌رود، حداد با زیور صنایع لفظی و معنوی مصراع‌های شعرش را آذین بسته است، او خودش را به گل آفتابگردانی تشبیه کرده که به سمت خورشید معشوق در جریان است. معشوقی که کاملا روحانی است و شاعر او را سپاس می‌گوید، در حقیقت جنس این معشوق خدایی است و چون در ابتدای کتاب با عنوان تحمیدیه آمده است خود خداست که روی گل آفتابگردان (شاعر) به سوی او است.
اگر اشعار دکتر حداد را زیر و رو کنیم و از دریچه نقد و معرفی به آنها بنگریم یکی از مختصات مهم این اشعار«تعلیمی بودن» آنهاست و درست از همین چشم‌انداز است که شعر ایشان دلنشین‌تر جلوه می‌کند، اصلا وقتی حداد در جایگاه یک شاعر تعلیمی قرار می‌گیرد، شعرهای بهتری می‌سراید؛
کاروان عمر پیموده‌ست ره، منزل به منزل
این کتاب داستان در فصل پایانی‌ست، امشب (همان، ص 31)
جالب اینجاست که وقتی شاعر «هنوز هم» می‌خواهد نکته‌ای را به مخاطب گوشزد کند، از آرایه‌های ادبی بهره‌مند می‌شود، مثلاً عمر را به کاروانی تشبیه می‌کند که امشب در فصل پایانی قرار دارد.
اگر اشعار دکتر حداد از این رهگذر، مورد توجه قرار گیرند، متوجه خواهیم شد که نصیحت‌های شاعر تعلیمی ما در حریری از عاطفه و احساس بیان می‌شود و تلخی محسوسی به خواننده منتقل نمی‌شود که این مهم از هنرمندی شاعر ناشی می‌شود.
5- احساسی که از مطالعه برخی شعرهای «هنوز هم» به نگارنده این سطور دست داده، این است که برخی شعرهای دکترحداد در این کتاب، سفارشی است، سفارشی از این جهت که شاعر برای ساختن شعر از «کوشش» بیشتر از «جوشش» بهره‌مند بوده، مثلاً شعری برای کتاب‌های درسی با موضوع «توجه به زبان فارسی» می‌خواستند و شاعر هم دریغ نکرده و سروده است و در این مقوله شاعر به شعار نزدیک شده و موفق جلوه نکرده است، بنگرید؛
ای زبان فارسی! ای دُرِ دریای دری!
ای تو میراث نیاکان! ای زبان مادری!
در تو پیدا فرّما، فرهنگ ما، آیین ما
از تو بر پا راست دانایی و دانشور
کابل و تهران و تبریز و بخارا و خجند
جمله ملک توست تا بلخ و نشابور و هری
جاودان زی، ای زبان دانش و فرزانگی!
تا به گیتی نور بخشد آفتاب خاوری
فارسی را پاس می‌داریم، زیرا گفته‌اند:
«قدر زر زرگر شناسد، قدر گوهر گوهری» (همان، ص 139)
یا مثلاً شعر «هنگام مهربانی» با مطلع زیر هم همین‌گونه است؛
بهار فصل دل‌انگیز آشنایی‌هاست
بهار فصل طرب‌خیز شادکامی‌هاست (همان، ص 153)
یا شعر «در سوگ استاد» که با مطلع زیر برای استاد دکتر یحیی مهدوی سروده است؛
مهدوی، آن اوستاد اوستادان، درگذشت
پیر دانشمند دانشگاه تهران درگذشت (همان، ص 183)
شاعر فتیله عاطفه و تخیل را در این اشعار پایین کشیده و به تعبیری نگاهش زیاد شاعرانه نیست!
استفاده حداد از اصطلاح «تر دامن» که به معنی دامن آلوده است در شعر «خاقانی» حدود 9 قرن پیش آمده است؛
کوی عشق آمد شد ما برنتابد بیش از این
دامن تر بردن آنجا بر نتابد بیش از این
و شاعر مورد بحث ما می‌گوید:
مرا به تهمت تر دامنی ز خویش مران
چو گل ز شبنم عشق تو شست‌و‌شوست مرا (همان، ص21)
اصولاً دکتر حداد در دریای گرانسنگ و عمیق شعر کلاسیک فارسی شنا می‌کند تا حوضچه اکنون. عبارتی مثل «قبله روی»، «گریه شام»، «شبنم عشق» و عبارات دیگری از این دست باعث می‌شود شاعر ما در فضای قدیمی و دیروزین شعر طبع‌آزمایی کند که ذوق او را در مسیر زیبای چشم‌انداز شعر فارسی قرار می‌دهد، مثل غزل زیبای «عقل سرخ» که برای استاد شهید مرتضی مطهری سروده است:
حکمت حکایتی ز لب دلربای توست
جان کلام در سخن جان‌فزای توست
اشراق اگر به مدرسه نوری فکنده است
آن نور نور پنجره چشم‌های توست
درس شفا نجات نبخشد ز درد و غم
داروی درد عشق به دارالشفای توست
حاجت به فهم سرخ اشارات شیخ نیست
تا چشم ما به چشم اشارت‌نمای توست
با عقل سرخ هستی و مستی به هم نساخت
«خون جای باده قسمت جام بلای توست
یک قصه بیش نیست غم عشق و این عجب
کز هر زبان که می‌شنوم» ماجرای توست
عادل! گذشت فرصت ایام و وصل دوست
زین پس تو و فراق که هجران سزای توست (همان، صص39و40)
فکر می‌کنم حداد شاعر، وقتی خطاب این شعرها برای کسانی است که او آنها را از جان و دل دوست دارد اهتمام بیشتری برای سرودنش به خرج داده و دقیقا چکش‌کاری و نقد کرده. در حقیقت در همین غزل‌هاست که موفق جلوه کرده است. مشابه این غزل، غزل دیگری است که برای مقام معظم رهبری سروده و این غزل زیبایی‌اش دوچندان است؛
ای دو چشمانت چراغ شام یلدای همه
آفتاب صورتت خورشید فردای همه... (همان، ص131)
مبرهن است که این موضوع برای حداد شاعر، یک اصل است و حتی اگر او کسی را بیشتر دوست داشته باشد، مشتاقانه برایش شعر می‌گوید و شعر خوب از آب در می‌آید، مثل شعری که ذکر شد و این یکی از غزل‌های خوش‌تراش و فکورانه ایشان است.
6- در تورق کتاب «هنوز هم» متوجه خواهید شد که برخی اصطلاحات که در کتاب آمده برساخته ذهن و زبان شاعر است و از این رهگذر می‌توان به اصطلاحات و تعبیراتی که در پی می‌آید اشاره کرد؛ جویبار جان (ص41)، کتاب صورت(ص45)، قانون چشمانت (ص 45)، سفره لب و لبخند (ص55)، شولای آتش(ص73)، کلیم صبح (ص77)، بالش حسرت(ص99)، خنده خورشید صبح (ص131)، سنگ طرب (ص141)، شیشه پرهیز عاشقی(ص141) و تبریز عاشقی(ص142).
بیان این نکته خالی از لطف نیست که دکتر حدادعادل مقید است غزل‌هایش مثل قدیمی‌ها با «تخلص» به پایان برسد
عادل! چگونه شرح توان داد داغ دوست؟!
چون می‌توان سرود که من چون گریستم؟! (همان، ص82)
کتاب مورد بحث از بیت‌های عالی خالی نیست، بیت‌هایی که مخاطب فکور از خواندن آن به اندیشه وسیع شاعر پی می‌برد؛
شب است و برف خموشی نشسته بر سر شهر
نشسته بر سر آتش منم که بیدارم (همان، ص 91)
با غزل زیبای «هنوز هم... » که شاعر، این عبارت را به عنوان ردیف در نظر گرفته و کار بدیعی کرده، این یادداشت را پایان می‌دهیم و اگر فرصتی مفصل دست دهد شعرهای دکتر حداد را در آینه نقد به تماشا خواهیم نشست؛
با من به خنده گفت که: باری، هنوز هم؟!
گریان جواب دادمش:آری، هنوز هم!
آری، اگر تو نام من از یاد برده‌ای
از دل نرفته یاد تو، باری، هنوز هم
شوق هزار غنچه نشکفته با من است
تا بشکفد به باغ بهاری، هنوز هم
سر می‌نهم به بالش حسرت، درین امید
تا سر نهم به دامن یاری، هنوز هم
ز ان آتشی که عشق تو در جان من فکند
مانده ست شعله ور شراری، هنوز هم
عادل! صبور باش که در این جهان کسی
یک گل نچیده بی‌غم خاری هنوز هم (همان، صص99و100).