مرتضی اسماعیل‌دوست: در هفته‌ای مزین به عنوان عفاف و حجاب و در همجواری واقعه مهم و تاریخی گوهرشاد نیاز است نگاهی به این رویداد و این منظر تجلی یافته از گوهر گرانبهای آدمی داشته باشیم و از دریچه هنر به چگونگی ثبت این نگره و این حقیقت تاریخی بپردازیم؛ حقیقتی که به شکلی ناگوار در عرصه هنر نادیده انگاشته شده است. از این رو گفت‌وگویی با زهیر میرمحمدی، کارگردان مستند «گوهر» که از جمله آثار محدود ساخته‌شده درباره واقعه گوهرشاد و کشف حجاب است، شکل گرفت که در ادامه می‌آید.
***
درباره شکل‌گیری مستند «گوهر» و نوع پرداختی که در این اثر تاریخی صورت دادید، اشاراتی داشته باشید.
در سال 1387 طرحی از شبکه سوم سیما دریافت کرده بودم که درباره ساخت آثاری پرتره از زنان مهم و تاثیرگذار انقلاب اسلامی بود. آنها نظرشان این بود که حدود 90 زن را مورد گفت‌وگو قرار دهیم و به موضوعات مهمی مانند نقش زن در جامعه بپردازیم و در این گروه از همه طیف و نگاه و از زنان سیاسی، فرهنگی و اجتماعی حضور داشتند. از این نظر دسته‌بندی این افراد کار مشکلی بود و من این مساله را به شکلی درآوردم تا به نقش زن در تاریخ معاصر بپردازم. یکی از مهم‌ترین مواردی که نشان‌دهنده تاثیر اتفاقات تاریخی برای زنان ما بوده، همین مساله کشف حجاب است، چرا که در دوران رضاخان به زنان جامعه ما ظلم و بی‌حرمتی بسیاری درباره برداشتن چادرها و کشف حجاب صورت گرفت که قابل پیگیری از طریق سینماست. ما با توجه به زمان محدودی که برای شکل‌دهی به این مبحث کلان داشتیم، یکسری از اطلاعات و مستندات را مورد مطالعه قرار دادیم و سعی کردیم ریشه این مساله را از کشف حجاب خانواده رضاخان و دخترانش از مدرسه دانشسرای عالی شروع کنیم و در چند قسمت سعی کردیم به مساله گوهرشاد بپردازیم که مقاطع مختلفی داشته و منجر به کشته شدن بسیاری از مردم شهرهای کشورمان شده است.
واقعه گوهرشاد از جمله موارد مغفول‌مانده در دل آثار هنری بوده و همانطور که رهبری در دیدار اخیر با شاعران فرمودند همتی در این باره از سوی سینماگران باید شکل بگیرد. این مسیر از چه راهی هموار می‌شود؟
مساله کشف حجاب حداقل در تاریخ مذهبی و در مقوله فرهنگ قابل استناد برای پژوهشگران و هنرمندان است. یک خشونت عجیبی پشت این واقعه رخ داده که منجر به کشتار بسیاری از مردم ایران به جرم دفاع از ناموس و دینداری شد. برای دستگاه طاغوت در آن دوران کشف حجاب به منزله ابزاری برای ایجاد مدرنیته و دور کردن مردم متدین از شکل پوشش مرسوم بود.
در مقابل تلاش‌های غرب برای ترویج فرهنگ برهنگی از طریق هنر ما هنوز نتوانستیم به آثاری قابل توجهی برای الگوسازی زنان جامعه بپردازیم. دلایل این غفلت‌ها را در چه می‌دانید؟
برای اینکه مساله حجاب و توجه به ارزش‌ها به موضوع مهمی نزد مسؤولان فرهنگی ما تبدیل نشده و تنها در حد یک شعار باقی مانده است. این را به صراحت عنوان می‌کنم که هیچ مسؤول فرهنگی در این کشور اهمیتی برای مساله مهم حجاب قائل نیست! در سینما و تلویزیون طی سال‌های طولانی شاهد بودیم کاراکترهایی که بدبخت، عقب‌افتاده و ناتوان هستند را چادری نشان می‌دهند! در سینما با توجه به اینکه خیلی از هنرمندان تحصیلکرده غرب یا علاقه‌مند به غرب هستند، توقعی نمی‌توان داشت و آنها نگاهشان هیچ وقت منطبق با آرمان‌های جمهوری اسلامی نبوده و نخواهد بود. اما در تلویزیون هم با وجود اهمیتی که دارد کاری انجام نشده و حتی تاثیرات نامطلوب با برخی سریال‌ها داشته‌اند. شما ببینید، تلویزیون به عنوان متولی اصلی فرهنگ و هنر چه کاری انجام داده است؟ من طرحی برای همین واقعه کشف حجاب با نام «باغ متروک» برای تلویزیون نوشتم که تصویب نشد و همان طرح در جشنواره عمار جایزه گرفت! از طرفی تا زمانی که برخی هنرمندان ما در پشت دوربین به شکلی کاملا متفاوت با جلوی دوربین حضور پیدا کنند، نمی‌توان اقدام به الگوسازی کرد. مردم حقیقت را می‌بینند که چگونه برخی جلوی دوربین ظاهرسازی می‌کنند. مساله حجاب و توجه به ارزش‌ها باید در باور هنرمند وجود داشته باشد، مثلا خانم پروانه معصومی را مثال می‌زنم که چگونه در جلو و پشت دوربین معتقد به رعایت حجاب است و این در باور او است.