زینب افراخته: چند سال پیش هم همین حرف‌ها بود. همان زمان که «آخرین روزهای زمستان» از تلویزیون پخش می‌شد. آن موقع هم خیلی از مردم «آخرین روزهای زمستان» را بشدت دوست داشتند و البته عده‌ای هم بودند که [حسن باقری] این سریال را قبول نداشتند. اما حالا حرف و بحث پیرامون جدیدترین اثر محمدحسین مهدویان یعنی «ایستاده در غبار» خیلی بیشتر و داغ‌تر است.
خاطرم هست در ایامی که مجموعه «آخرین روزهای زمستان» از تلویزیون پخش می‌شد، یک روز در کلاس درسمان بحث سریال شد. استادمان معتقد بود شهید باقری در این سریال آدمی
«عمل زده» است. کسی که اتصالی به عالم بالا ندارد و مدام در حال دویدن به این طرف و آن طرف است بدون اینکه بدانیم برای چه؟ استادمان می‌گفت: «آخر این چه شهیدی است که یک رکعت نماز از او ندیدیم؟!» اما چه چیزی در «آخرین روزها» چنین برداشتی را در استاد ما ایجاد کرده بود؟ آیا واقعا حسن «آخرین روزها» هیچ اتصالی به عالم قدس نداشت؟ اصلا تعریف «امر قدسی» چیست؟ البته استاد ما درست نمی‌گفت. چون یک بار نماز خواندن حسن را در سریال می‌بینیم. در قسمت ششم مجموعه و در جریان روایت عملیات «طریق‌القدس» حسن را می‌بینیم که در سنگر و پای بیسیم، نماز صبح می‌خواند. اما آیا این نماز، همان نمازی است که استاد ما به دنبالش بود؟ نه! نه این نماز و نه نمازی که حاج احمد متوسلیان در «ایستاده در غبار» می‌خواند با هدف نشان دادن معنویت آنها در کار نیامده است. حاج احمد با عجله خود را به نماز جماعت مردم مریوان می‌رساند و سریع قامت می‌بندد. این نماز احمد بیانگر احوالات شخصی عرفانی او نیست. عملی است اجتماعی در راستای نزدیک شدن به دل‌های مردم کرد سنی مریوان. پس جایگاه معنویت آدم‌های جنگ در فیلم‌های محمدحسین مهدویان کجاست؟ در آثار مهدویان روایت دیگری از آدم‌های جنگ می‌بینیم. اگر برای سال‌ها، نماز خواندن نشان‌دهنده معنویت یک رزمنده بود، حالا «چنگال پرت کردن» حاج احمد می‌تواند همان معنا را تولید کند. معنویت حسن باقری آنجا به مخاطب اثبات می‌شود که او با شنیدن خبر قتل‌عام مظلومانه شهید علم‌الهدی و یارانش در هویزه، برای چندین روز به هم می‌ریزد و سعی می‌کند با بررسی و پیگیری ماجرا، نگذارد دیگر چنین اتفاق‌هایی تکرار شود. فرماند‌هانی که در آثار مهدویان می‌بینیم شبیه به نمونه‌های قبلی‌شان نیستند. در «روایت رسمی» از جنگ، همه رزمنده‌های ما جوانانی آرام، متین و اخلاقی هستند. در مقابل سربازان دشمن همگی موجوداتی ابله، بدجنس و سبیلو هستند! «روایت رسمی» معمولا حرفی از اشتباهات فرماندهان و شکست‌های ما در عملیات‌ها نمی‌زند. واقعیت آن است که «روایت رسمی»، کلیشه‌هایی از آدم‌های جنگ و روابط میان آنها ساخت و این کلیشه‌ها سال‌ها در اخبار، فیلم، کتاب و... عرضه شد. و حالا آدم‌های فیلم‌های مهدویان شبیه آن کلیشه‌ها نیستند. برویم سراغ «ایستاده در غبار». احمد متوسلیان «ایستاده در غبار» چگونه آدمی است؟ فیلم با کودکی احمد شروع می‌شود. از زمانی که او پسربچه‌ای ساکت و منزوی است. بچه‌ای که دوستان زیادی ندارد و تقریبا تنهاست. احمد کاری به کسی ندارد اما اگر بنا به دعوا کردن باشد، دست از سر حریف بر نمی‌دارد. فیلم می‌گوید احمد رابطه گرمی با پدرش ندارد. اتفافاتی افتاده که او را از پدر دلگیر کرده. مسائلی که احمد را تنهاتر و ساکت‌تر می‌کند. تا اینجای کار این توصیفات شبیه بچگی هیچ فرمانده‌ای نیست. در واقع، مای مخاطب انتظار نداریم که یک فرمانده دفاع‌مقدس چنین کودکی‌ای را از سر گذرانده باشد. اتمسفر «روایت رسمی» چنین تصویری را پس می‌زند. فیلم جلو می‌رود و ما کم‌کم با احمد دیگری روبه‌رو می‌شویم؛ احمدی که با قرار گرفتن در شرایط انقلابی و نفس کشیدن در زمانه‌ای که آدم‌ها را از ساحتی به ساحت دیگر می‌برد، تبدیل به «حاج‌احمد متوسلیان» می‌شود. حاج احمدی که همچنان همان صداقت و خلق و خوی دوران کودکی را با خود دارد اما حالا تبدیل به فرمانده‌ای قاطع و نامی شده است. نگاه روانشناسانه فیلم به احوالات کودکی حاج احمد، قطعا از اصلی‌ترین عوامل توفیق «ایستاده در غبار» است. کودکی‌ای که در شخصیت حاج احمد متوسلیان استمرار پیدا می‌کند و مخاطب تا پایان فیلم در هر داستان و مینیمالی از حاج احمد آن را می‌یابد. در «ایستاده در غبار» روایت متفاوتی از یک «قهرمان» می‌بینیم. احمد متوسلیان در این فیلم از همان ابتدا «حاج احمد» نیست. او بی‌نقص و رویین‌تن و «علیه‌السلام» زاده نشده. او هم آدمی است شبیه ما. با ضعف‌ها و کمبودها و عقده‌های خودش. با این فرق که او ضعف‌ها و عقده‌هایش را پلی می‌کند برای فراتر رفتن. برای قوی شدن. اصلا همین تقلا و تکاپو برای رفتن از نقص به کمال، یعنی «قهرمانی». اما قهرمان «ایستاده در غبار» از وجوه دیگری نیز با قهرمانان همیشه آثار دفاع‌مقدسی متفاوت است. در اکثر فیلم‌های دفاع‌مقدس بیشتر بر مظلومیت و غربت قهرمانان تاکید می‌شود و به همین دلیل مثلا شهادت قهرمان، نقطه عطف اینگونه آثار است. چنین پرداختی حجم اندوه یک فیلم را بالا می‌برد. اما در «ایستاده در غبار» کفه «حماسه» سنگین‌تر از مفاهیم دیگر است. حاج احمد در تمام مینیمال‌هایی که به دوران فرماندهی او می‌پردازد پیروز و قوی است. ما بیشتر شجاعت، هوش و سلحشوری او را می‌بینیم تا غربت، بغض و مظلومیتش را. حتی وقتی داستان مجروحیتش را تعریف می‌کنند، باز او کسی است که از چنین موقعیتی یک حماسه حسرت‌برانگیز می‌سازد. یعنی بیشتر از آنکه از شنیدن ماجرای عمل جراحی پای احمد دل‌مان بسوزد، به هیجان می‌آییم و به قدرت او غبطه می‌خوریم و این یعنی حماسه. البته حماسه‌ای که در کرات آسمانی دیگر اتفاق نمی‌افتد و می‌شود باورش کرد. اسفندماه سال گذشته در جریان سفر «راهیان نور» فرصتی شد تا با بعضی از همراهان حاج احمد درباره فیلم گفت‌وگو کنم. آنها معتقد بودند «ایستاده در غبار» خیلی چیزها را درباره حاج احمد نگفته. بعد شروع می‌کردند به تعریف ماجراهایی که حاج احمد در آنها بزرگ‌تر و پرشکوه‌تر از وقایع فیلم است. پس چرا مهدویان این روایت‌ها را در فیلمش نیاورده؟ مهدویان حالا می‌گوید همه این حرف‌ها را درباره حاج احمد شنیده است و می‌داند اما به این تصمیم رسیده که از اتفاقات واقعی که افسانه‌ای به نظر می‌رسند چشم‌پوشی کند. این اعتراف بزرگی است. چه چیزی باعث می‌شود فیلمساز از روایت‌هایی که واقعی بودن‌شان برایش اثبات شده، بگذرد؟ متاسفانه در این سال‌ها تماشاگر اعتمادش را نسبت به فیلم‌های دفاع‌مقدسی از دست داده. این موضوع باعث شده کارگردان فیلم به این نتیجه برسد که شاید مخاطب، آن ماجراهای باشکوه و شبه‌افسانه را باور نکند. البته چنین نیست که «ایستاده در غبار» به کلی از این فضا خالی باشد. فیلمنامه طوری طراحی شده که هرچه از فیلم می‌گذرد تماشاگر بیشتر به صداقت آن اعتماد می‌کند. هرچه می‌گذرد مخاطب احساس همدلی بیشتری با حاج احمد می‌کند و در نهایت با احساسی غلیظ و بغض از سینما بیرون می‌رود. «ایستاده در غبار» جنگ و آدم‌هایش را جور دیگری می‌بیند اما این‌طور نیست که فیلم از نشانه‌شناسی دفاع‌مقدس ما بی‌بهره باشد. حضور و روح امام خمینی(ره) در فیلم هست. حاج احمد امام دارد. احمد سپاهی است. پاسداری که هنگام صحبت با نامحرم در عین قاطعیت هنوز سرش پایین است. پاسداری که دشمن اسرائیل است و در نهایت هم سرنوشتش در راه مبارزه با اسرائیل رقم می‌خورد. در فیلم تعارفی در این موضوعات صورت نگرفته، اگرچه از اغراق هم خبری نیست. در حالی که بسیاری از فیلم‌های این ژانر، شخصیت رزمندگان ما را به «تیپ جنگی» تقلیل داده‌اند و دفاع‌مقدس را اتفاقی شبیه جنگ‌های دیگر در جهان تصویر کرده‌اند؛ «ایستاده در غبار» شناسنامه و هویتی اصیل دارد. بیش از 5 ماه از نخستین نمایش «ایستاده در غبار» می‌گذرد و این فیلم همچنان تحسین می‌شود. نکته جالب اینجاست که «ایستاده در غبار» از همان ابتدا مورد استقبال گروهی از اهالی سینما قرار گرفت که نسبت آنچنانی با دفاع‌مقدس ندارند. بسیاری از بازیگران و هنرمندان روشنفکر از فیلم حمایت کردند. رسانه‌های جریان روشنفکری با محمدحسین مهدویان مصاحبه کردند و آدم‌های این رسانه‌ها در صفحات‌شان در شبکه‌های مجازی، ذوق‌زده از پایان دوران حاتمی‌کیا در سینمای دفاع‌مقدس گفتند. اما این تحسین‌ها دلالت بر چه چیزی دارند؟ آیا نباید از این حجم شگفت‌آور و بی‌سابقه حمایت جریان روشنفکری به هراس افتاد؟ واقعیت آن است که نوع نگاه مهدویان به جنگ و شیوه روایت او در عین آنکه فرصت‌هایی را پیش‌روی سینمای دفاع‌مقدس می‌گذارد، در معرض لغزش‌هایی نیز هست. این نوع روایت در ذات خود دارای یک نوع «گشودگی در برابر تاریخ» است. در چنین مواجهه‌ای با تاریخ است که کار کردن و حرف زدن سخت و خطیر می‌شود. این همان نقطه‌ای است که می‌تواند تمهیدگر لغزش‌ها باشد. وضعیتی که می‌تواند این پتانسیل و امکان را در خود داشته باشد که تفکر روشنفکری آن را در مسیر خود مصادره کند. اما فقط «می‌تواند» و جریان روشنفکری از این امکان بالقوه نمی‌گذرد. یکی از تخصص‌های این جریان مصادره به مطلوب کردن چیزهاست. اینها همان کسانی هستند که بعد از فیلم «چ»، ساعت‌ها با ابراهیم حاتمی‌کیا مصاحبه کردند و با وجود مواضع صریح او در مصاحبه، باز تیتری را انتخاب کردند که مقابل نگاه فیلم بود. این جماعت حتی از بینه روشنی چون حاج قاسم سلیمانی هم نمی‌گذرند و او را نیز در پازل «مذاکره- سازش» خود تفسیر می‌کنند. پس دیگر نباید از دست و پا زدن برای مصادره حاج احمد متوسلیان تعجب کرد. لااقل تا زمانی که این نوع روایت روی ویژگی‌های اصلی و روح دفاع‌مقدس ایستاده، نباید از این تعریف و تمجیدها مشوش بود. آدم‌های جنگ ما اگرچه متفاوت از یکدیگر، اما همه آرمان و هویتی واحد و صریح را با خود دارند که با جعل و تحریف قلب نمی‌شود. هویتی که سر سازگاری با تفکر روشنفکری ندارد. پس بگذارید دوستان روشنفکرمان تلاش‌شان را بکنند. حاج احمد همچنان سر جایش ایستاده است.