به‌عنوان سینماگری که هم در جایگاه کارگردان و هم در جایگاه سیاستگذار در سینمای ایران حضور داشته‌اید، بفرمایید اصلاً لزومی مبنی بر تعامل سینمای ایران با سینمای جهان وجود دارد یا خیر؟
نکته اصلی اینجاست که بی‌تردید سینما زمانی معنا پیدا می‌کند که با مخاطب در ارتباط باشد. یعنی تا زمانی که فیلم تولید شود، در بایگانی بماند و اکران نشود، اصلاً سینمایی وجود ندارد. زمانی که مراحل تولید و تهیه یک فیلم طی می‌شود در واقع تنها 10درصد از اهداف فیلمسازی محقق شده است، 90 درصد دیگر زمانی معنا دارد که فیلم اکران شود و مخاطب از معبر نوری که در تاریکی سینما به چشمانش وارد می‌شود از آن تأثیر بگیرد؛ اینجاست که سینما معنا پیدا می‌کند. پس پخش فیلم و عرضه آن برای مخاطب مرحله مهمی است که متأسفانه در سینمای ایران این مرحله بسیار مورد غفلت بوده‌است. مدیریت این مرحله غالباً به دست گروه‌های خاصی بوده که بیشتر به دنبال منافع مادی و بعضاً تجاری خود بوده‌اند. بخشی از پخش و مدیریت فیلم هم که در همان راستای تعریف سینما بسیار موثر است، عرضه فیلم در خارج از مرزها و برای مخاطبان غیرایرانی است. متأسفانه در این بخش هم مدیریت کاملاً رها و محدود به ارائه برخی فیلم‌های ایرانی در تالار جشنواره‌های جهانی شده است؛ جشنواره‌هایی که در صورت داشتن مخاطب حداکثری، بیشتر از 5 الی 10 هزار نفر یک فیلم را نخواهند دید که این خوش بینانه‌ترین حالت است!
چرا در خوشبینانه‌ترین حالت؟
چون اگر جشنواره‌ای برای هر فیلم 5 سئانس هم درنظر بگیرد (این تعداد در حالت معمول 2 سئانس بیشتر نیست) با احتساب اینکه برای یک فیلم خارجی در یک جشنواره در هر سئانس نهایت 20 نفر در سالن حضور خواهند داشت، تعداد پایین مخاطبانی که موفق به تماشای فیلم می‌شوند، به راحتی قابل محاسبه است. باوجود این شرایط اما بازهم می‌بینیم مدیرانی که در این عرصه فعال هستند بعد از هر حضور سروصدا به راه می‌اندازند که سینمای ایران جهانی شد! این اصلاً قابل قبول نیست، چراکه در شرایطی که یک فیلم از ایران در یک جشنواره تنها برای 100 نفر به نمایش درآمده (که از این تعداد هم 50 نفر منتقد بوده‌اند و 20 نفر داور)، نمی‌توان به آن عنوان «سینمای جهانی شده» داد.
پس، از منظر شما ملاک و معیار برای جهانی شدن سینمای ایران برقراری ارتباط با مخاطب عام جهانی به جای مخاطبان خاص و جشنواره‌ای است.
دقیقاً. ببینید وقتی هالیوود فیلمی را در مقیاس جشنواره‌ای عرضه می‌کند، بلافاصله بعد از آن و حتی همزمان با آغاز اکران فیلم در آمریکا، این آثار در کل دنیا نمایش داده می‌شود، نه فقط در سالن‌های سینما که حتی اگر شما در یک پرواز بین‌المللی هم مسافر باشید، می‌بینید که در فهرست فیلم‌های انتخابی شما هم از این دست آثار وجود دارد. در واقع یک فیلم زمانی که در سینمای جهان تولید می‌شود در بازه‌ای دو الی سه ماهه با افکار عمومی نقاط مختلف، ارتباط برقرار می‌کند و این معنای یک سینمای جهانی است. سینمای ما هم زمانی می‌تواند مدعی سینمای جهانی باشد که آثارش نه حتماً همزمان که لااقل با چند سال فاصله در دنیا اکران و از طریق افکار عمومی دنیا دیده شود. این برخلاف شرایط مساعدی است که برخی تبلیغ آن‌را می‌کنند در صورتی که می‌دانند اصلاً اینگونه نیست.
درباره اکران جشنواره‌ای، بحثی به‌عنوان رسانه‌ای شدن نام یک فیلم از سینمای ایران هم مطرح است که می‌توان در‌آینده و برای اکران جهانی از پتانسیل تبلیغی آن بهره‌گرفت. آیا در این حد هم نمی‌توان طرح نام ایران را در فهرست برگزیده‌های یک جشنواره جهانی
مثمر ثمر دانست؟
ببینید در دوره‌ای ما نیاز به این بعد تبلیغی داشتیم. یعنی در همین حد برای ما قانع‌کننده بود چراکه نام ایران مطرح و پرچم ایران در میان پرچم 30 کشور دیگر برافراشته می‌شد. اما امروز دیگر ما نباید به این حد قانع باشیم و نیستیم. ما امروز در عرصه بین‌المللی و دیپلماسی رقیبی بلامنازع برای همه هستیم و اگر دو قدرت هستند که بر سر مسائل جهان با هم چانه‌زنی دارند، یکی آمریکا و دیگری ایران است. سینمای ما هم در چنین سطحی باید نمود داشته باشد و خود را تعریف کند. آقای احمدی‌نژاد به خوبی اعلام کردند، امروز روزی است که ما باید بتوانیم در عرصه بین‌المللی برخی مسائل را مدیریت کنیم. امروز دنیا به کمک‌های فکری ایران نیاز دارد و با توجه به این ظرفیت برای ایران خنده‌دار است اگر به همان حضور تبلیغی برای سینمای ایران خود را قانع بدانیم. ما نمی‌گوییم این بعد دیگر ارزشی ندارد، اما نباید به آن قانع باشیم؛ امروز شرایط به‌گونه‌ای است که وقتی رئیس‌جمهور ایران به آمریکا می‌رود میان رسانه‌های آنجا رقابت به‌وجود می‌آید که کدام با ایشان گفت‌وگو کنند و حتی به جایی می‌رسد که شبکه‌ای مثل سی‌ان‌ان، مجبور می‌شود در بازه‌ای 40 دقیقه‌ای تریبون رئیس‌جمهور ایران شود تا حرفهای ملت ایران را بازگو کند، چراکه مردم این کشور تشنه این حرف‌ها هستند و اگر این رسانه‌ها منتشرشان نکنند از کانال‌های دیگر پیگیر آنها خواهند بود. سینمای ما هم در این شرایط باید به سمت برقراری ارتباط با این طیف مخاطبان برود.
به نظر شما ظرفیت چنین حرکتی امروز در سینمای ایران وجود دارد؟
بله. ما امروز حداقل در دو حوزه و از دو منظر دارای ظرفیت بالایی در سینمای‌مان هستیم؛ یکی در حوزه تولید که در سطح استانداردهای جهانی امکان آن‌را در زمینه بازیگری، کارگردانی و... داریم و یکی هم پیام و حرف نویی که برای مخاطبان جهانی داریم. انقلاب اسلامی ایران حرف و پیامی نو داشت که متأسفانه در سال‌های پس از آن، هم به دلیل برخی کوتاهی‌ها در مدیریت‌های داخلی و هم به‌دلیل سنگ‌اندازی‌های جهانی، این پیام در دنیا منتشر نشد و به‌طور خاص از طرح شدن در عرصه سینما بازماند. یعنی پیام انقلاب اسلامی ایران به زبان سینما به دنیا عرضه نشد و تلاش‌های مخالفان عرضه‌جهانی آن، کاملاً موفق بودند. این در حالی است که مخاطبان جهانی تشنه این پیام هستند. پس باتوجه به وجود این دو ظرفیت می‌توان در یک بازه زمانی دو، سه ساله سینمای ایران را به معنای واقعی کلمه جهانی کرد؛ البته به شرطی که این اراده و باور وجود داشته باشد.
با توجه به این هدفگذاری، این سوال پیش می‌آید که کشور هدف در این زمینه تا چه حد می‌تواند تأثیرگذار باشد؛ به این معنا که مثلاً برقراری ارتباط با سینمای هالیوود، به نسبت برقراری ارتباط با سینمای کشوری مثل عراق یا ترکیه در همسایگی ایران یا حتی سینمای شرق آسیا، در کیفیت نتیجه‌گیری مطلوب تا چه حد می‌تواند موثر باشد؟
کسانی که معتقدند تمام سینمای دنیا هالیوود نیست؛ قطعاً درست می‌گویند چراکه 10 در صد سینمای جهان واقعاً هالیوود نیست، اما فراموش نکنیم که 90 درصد سینمای جهان هالیوود است. به نظر من اگر ما واقعاً به دنبال تأثیرگذاری هستیم باید رقیب اصلی خود را همین سینمای هالیوود بدانیم، هرچند نمی‌گوییم که آن 10 درصد را اصلاً نبینیم، اما آن 90 درصد را باید رقیب اصلی خود بدانیم و در راستای این هدف هم باید سیاستگذاری کنیم.
اگر هالیوود را رقیب خود بدانیم، آیا تعامل با هالیوود را هم می‌توانیم در دستور کار داشته باشیم یا صرفاً باید به دنبال تعامل با کشورهای دیگر برای مقابله و رقابت با آن باشیم؟
نمی‌دانم منظور دقیق شما از «تعامل» چیست..!؟
همکاری متقابل در زمینه تولید آثار سینمایی مشترک.
خب، این اصلاً بحث دیگری را می‌طلبد، چراکه من بعید می‌دانم در زمینه همکاری، ما تا سال‌های سال هم بتوانیم به نتیجه برسیم، اما چیزی که من مدنظر دارم این است که سینمای ایران دارای ظرفیتی است که در قالب دو گزاره قبلاً به آن اشاره کرده‌ام، پس ما باید از این ظرفیت استفاده کنیم تا بتوانیم مانند سینمای هالیوود که سینمایی جهانی است به یک سطح جهانی برسیم. این هم نیاز به مدیریت و برنامه‌ریزی دارد و دقیقاً نیازمند سیاست‌های جدید است، چراکه مدیریت‌ها و سیاستگذاری‌های قبلی کاملاً شکست خورده است. ما به یک سازوکار و درک جدید از وضعیت دنیای امروز نیاز داریم تا بتوانیم رقابتی را در عرصه بین‌المللی داشته باشیم. ما اگرچه هنوز به این نقطه نرسیده‌ایم اما باید باور کنیم که می‌توانیم به این نقطه برسیم. بعد از این مرحله است که می‌توانیم درباره تعامل و همکاری هم صحبت کنیم .
پس معتقدید ابتدا باید به یک سطح استاندارد و یک زبان بین‌المللی در حوزه سینما برسیم بعد به دنبال تعامل باشیم، برخلاف عده‌ای که تعامل با سینمای جهان را مقدمه رسیدن به این سطح استاندارد می‌دانند.
این مانند این است که یک کارگر بخواهد با یک فئودال همکاری داشته باشد، نتیجه‌اش جز بردگی کارگر نمی‌شود چراکه کار دیگری نمی‌تواند انجام دهد. ما باید ابتدا به سطحی از توانایی برسیم تا بتوانیم با طرف مقابل باب تعامل و همکاری را باز کنیم. کمااینکه نمونه‌هایی از این مشارکت که تا امروز داشته‌ایم، جز اینکه هنرمند و سینماگر ایرانی و اندیشه فیلمساز ایرانی را به بردگی درآورده و ذیل سیاست‌های کلان آنها قرار داده، حاصل دیگری نداشته است.
البته نمونه‌های موفق این تعامل را هم در زمینه فنی و تکنیکی سینما باید مدنظر داشت. مانند تجربه «ملک سلیمان» که با بهره‌گیری از مهارت علمی «لئولئو» به ثبت نمونه‌ای قابل قبول و تأثیرگذار در جلوه‌های ویژه سینمای ایران انجامید.
این مثال هم اتفاقاً موید همین نکته‌ای است که اشاره کردم، چراکه ما ابتدا سطحی از توانایی خود در زمینه جلوه‌های ویژه را اثبات کردیم. گروه جلوه‌های ویژه «ملک سلیمان» ابتدا خود را اثبات کردند بعد برای بهره‌گیری از توانایی‌های علمی در سطح استاندارد جهانی توانستند یک مدیر اسپشیال افکت هنگ‌کنگی که در سینمای هالیوود هم کارهایی ارائه داده‌است را برای همکاری با سینمای ایران متقاعد کنند. لئولئو قطعاً توانایی این گروه را باور کرده که حاضر به همکاری شده در غیر این صورت چرا با دیگر گروه‌های سینمایی این همکاری را نداشته است؟ بحث اصلی من در زمینه تعامل هم همین است؛ ما ابتدا باید بدانیم از چه دریچه‌ای وارد شویم، بعد شعار تعامل بدهیم. آنچه درباره «ملک سلیمان» محقق شد نتیجه اثبات قبلی گروه جلوه‌های ویژه این فیلم، در پروژه «مریم مقدس» است. قطعاً این برای این تکنیسین هنگ‌کنگی هم مدنظر بوده چراکه امری کاملاً طبیعی برای یک سینماگر حرفهای است.
باتوجه به اشاره‌ای که به ورود تکنیک سینمای جهان به سینمای ایران داشتید کمی درباره این بحث (تاحدودی نخ‌نما اما متأسفانه هنوز مطرح در برخی محافل)توضیح دهید که آیا ورود این تکنولوژی‌ها اصلیت مفهومی سینمای ایران را هم تحت‌تأثیر قرار می‌دهد، یعنی می‌توان با استفاده صرف از فرم سینمای غرب، به محتوای بومی و فرهنگی مطلوب ایران پرداخت و از تأثیرگذاری آن مصون ماند؟
اگر بخواهم در این زمینه به دیدگاه آقای احمدی‌نژاد اشاره کنم، باید بگویم که دیدگاه ایشان همان دیدگاهی است که در زمینه‌های دیگر مانند ساخت موشک یا انرژی هسته‌ای دارند. ما در زمینه سلول‌ها بنیادی، انرژی هسته‌ای یا ساخت ماهواره امید، توانستیم با اتکا به دانش و توان خود به موفقیت برسیم. ما از تکنولوژی و دانش غرب بخش مورد نیاز خود را دریافت می‌کنیم ولی مطابق با چارچوب‌ها و باورهای ایرانی و البته اهداف انسانی. ما در زمینه استفاده از تکنولوژی بی‌شک مشکلی نداریم، بلکه بحث بر سر «حرف»هاست، اینکه فیلمساز ایرانی با این تعاملات چه چیز را می‌خواهد در سطح جهانی طرح کند؟ اصلاً دغدغه‌اش در این زمینه چیست؟ با فیلمش چه حرفی را می‌خواهد مطرح کند؟ متأسفانه در تمام این سال‌ها سینمای ایران را به سمتی برده‌اند که فیلمساز و سینماگر فیلم‌هایی را می‌سازند که هیچ ربطی به جامعه‌ای انقلابی مثل ایران ندارد، اصلاً متناسب با اهدافی که جمهوری اسلامی در سطح جهانی طرح کرده‌است نیست و این نشانه غفلت است. به‌عنوان مثال شما بگویید نقش تأثیرگذاری که امروز ایران در صحنه بین‌المللی دارد، در سینمای ایران چه جایگاهی دارد؟ بعد از اشغال عراق، هالیوود بلافاصله 6،5 فیلم ساخت اما ایران به‌عنوان کشور همسایه چه ساخت؟ چرا ما نباید امروز درباره شکست آمریکا در افغانستان و عراق یک فیلم در سطح بین‌المللی داشته باشیم؟ نه فقط در عرصه بین‌المللی که در عرصه داخلی هم همین خلأ وجود دارد؛ ما چند فیلم درباره انرژی هسته‌ای ساخته‌‌ایم و دیگر پیشرفت‌های علمی ما کجا نمود داشته است؟
اگر درست متوجه شده باشم شما در زمینه بالندگی و توفیق جهانی سینمای ایران اصالت را به معنا و مفاهیم آثار می‌دهید تا به تکنیک و فرم تولیدات.
در زمینه تکنیک و فرم معتقدم کمبودها را پشت سر گذاشته و از این مرحله رد شده‌ایم؛ بله ما زمانی به‌واقع در این زمینه گرفتار بودیم، حتی برای تیتراژ فیلم‌ها مشکل داشتیم و خاطرم هست که فیلمسازان می‌گفتند تیتراژ را روی صفحه سیاه می‌اندازیم تا تصویر لطمه نخورد، حتی برای رنگی کردن هم می‌گفتند امکانش موجود نیست، اما امروز شرایط به کلی تغییر کرده است.
البته هنوز هم ما به سطح استاندارد از نظر بهره‌مندی از تکنولوژی جهانی سینما نرسیده‌ایم.
بله اما این تکنولوژی امروز در دسترس ما است؛ مانند همین پروژه«ملک سلیمان» که شما اشاره کردید. پس ما امکان بهره‌گیری از تکنولوژی روز دنیا را داریم، شاید از نظر مالی هنوز مشکل داشته باشیم اما می‌توان آن‌را مرتفع کرد. حتی اگر آنها هم کمک نکنند امکان بهره‌گیری از توان داخلی هم هست. شاید به جای 6 ماه یکسال طول بکشد، اما امکان آن وجود دارد. خود من به‌عنوان نخستین کسی که در فیلم «بر بال فرشتگان» تکنولوژی جلوه‌های ویژه را در سینمای بعد از انقلاب مورد استفاده قرار دادم، می‌گویم اگرچه آن روز با مشکلات بسیاری در این زمینه مواجه بودیم اما توانستیم این کار را به سرانجام برسانیم. امروز با پیشرفت‌های صورت گرفته، واقعاً دغدغه‌ای در این زمینه نیست. ما در زمینه تکنولوژی امروز مشکلی نداریم بلکه مشکل نگاه و مدیریت نادرست است. نگاهی که در دو دهه گذشته بر سینمای ایران حاکم بوده‌است و متأسفانه با وجودی که در پایان دوران چهارساله دولت آقای احمدی‌نژاد هستیم هنوز هم رگه‌هایی از آن در عرصه سینما وجود دارد.
از همین معبر اجازه دهید این سوال را طرح کنم که آیا به عقیده شما در دولت نهم و به طور خاص در زمینه جهانی شدن سینمای ایران تحولی رخ داده است و اگر خیر، آیا می‌توان جهت‌گیری را جهت‌گیری مورد قبول و صحیح دانست؟
در یک نگاه کلی، متأسفانه باید گفت تحولی رخ نداده، یعنی در یک فرآیند کلی باید پذیرفت که سینمای ایران در این چند سال بویژه در این زمینه، درجا زده و پیشرفتی حاصل نکرده‌است، اما در عین حال تلاش‌هایی برای شکستن فضای بسته فکری دوره‌های گذشته صورت گرفته‌است که فیلم «ملک سلیمان» یکی از این نمونه‌‌هاست که برخلاف نظر خیلی‌ها ساخته شد یا «اخراجی‌ها» که باز هم با وجود مخالفانی ساخته شد. اینها همین راه‌های فرار از وضعیت موجود است. من فکر می‌کنم فیلمسازان ما هم دنبال راه فرار از این فضای بسته هستند و تلاش‌هایی هم کرده‌اند. فیلم‌هایی مثل «به‌همین سادگی» یا «آواز گنجشک‌ها» هم نمونه‌ای از این تلاش‌ها هستند که هرچند موفق نبودند، اما تلاش خود را کردند.
ملاک این عدم موفقیت از منظر شما چیست؟
خب برای موفقیت در این زمینه فیلمسازان ما خیلی از قید و بند‌ها را باید از خودشان جدا می‌کردند که در این نمونه‌های اخیر، این کار را نکردند. این فیلمسازان خوب ما برای ارائه یک کار جدید همچنان و بشدت درگیر اصول و سیاست‌های قبلی بودند و نتوانسته‌اند به طور کامل خود را از آنها رها کنند. مانند جوجه‌ای که هنوز زورش نرسیده است که پوسته را بشکافد و به بیرون بیاید. معتقدم اندکی شجاعت و شهامت لازم است تا این پوسته شکافته شود و آن وقت است که جنینی که هر آن ممکن است درون پوسته بپوسد به پرنده‌ای زیبا تبدیل شود.
و در این راستا شما تلاش‌های فیلمی مثل «اخراجی‌ها» که حتی برخی تحلیل‌های بین‌المللی را هم به خود معطوف کرد را موفق‌تر ارزیابی می‌کنید؟
بله، فیلم «اخراجی‌ها» فارغ از اینکه با زیبایی‌شناسی آن کنار می‌آییم یا نه، اتفاقی جدید بود و بنده به‌عنوان کسی که نزدیک به دولت نهم هستم و از دیدگاه‌های جناب احمدی‌نژاد اطلاع دارم، از روز اول تولید قسمت اول، از آن حمایت کردم. هرچند بعد‌ها تذکراتی هم درباره برخی اغراق‌ها دادیم اما در مجموع دیدیم می‌تواند راه جدیدی را در برابر سینمای ایران باز کند و جالب اینکه نگذاشتند این اتفاق به‌طور کامل محقق شود. با این حال ما دیدیم و نشان دادیم که این وضعیت راه فرار هم دارد، راه نجات این است و می‌توان از پوسته خارج شد. وقتی «اخراجی‌ها» در آمریکا نمایش داده می‌شود، لس‌آنجلس تایمز در تحلیلی عجیب می‌نویسد که ما از حمله به ایران ناامید شدیم و حق هم دارند که نگران شوند. تعامل سینمای ایران با جهان در گفت‌وگو با «جواد شمقدری»
دولت نهم فضای بسته تعامل با دنیا را شکست
به‌عنوان سینماگری که هم در جایگاه کارگردان و هم در جایگاه سیاستگذار در سینمای ایران حضور داشته‌اید، بفرمایید اصلاً لزومی مبنی بر تعامل سینمای ایران با سینمای جهان وجود دارد یا خیر؟
نکته اصلی اینجاست که بی‌تردید سینما زمانی معنا پیدا می‌کند که با مخاطب در ارتباط باشد. یعنی تا زمانی که فیلم تولید شود، در بایگانی بماند و اکران نشود، اصلاً سینمایی وجود ندارد. زمانی که مراحل تولید و تهیه یک فیلم طی می‌شود در واقع تنها 10درصد از اهداف فیلمسازی محقق شده است، 90 درصد دیگر زمانی معنا دارد که فیلم اکران شود و مخاطب از معبر نوری که در تاریکی سینما به چشمانش وارد می‌شود از آن تأثیر بگیرد؛ اینجاست که سینما معنا پیدا می‌کند. پس پخش فیلم و عرضه آن برای مخاطب مرحله مهمی است که متأسفانه در سینمای ایران این مرحله بسیار مورد غفلت بوده‌است. مدیریت این مرحله غالباً به دست گروه‌های خاصی بوده که بیشتر به دنبال منافع مادی و بعضاً تجاری خود بوده‌اند. بخشی از پخش و مدیریت فیلم هم که در همان راستای تعریف سینما بسیار موثر است، عرضه فیلم در خارج از مرزها و برای مخاطبان غیرایرانی است. متأسفانه در این بخش هم مدیریت کاملاً رها و محدود به ارائه برخی فیلم‌های ایرانی در تالار جشنواره‌های جهانی شده است؛ جشنواره‌هایی که در صورت داشتن مخاطب حداکثری، بیشتر از 5 الی 10 هزار نفر یک فیلم را نخواهند دید که این خوش بینانه‌ترین حالت است!
چرا در خوشبینانه‌ترین حالت؟
چون اگر جشنواره‌ای برای هر فیلم 5 سئانس هم درنظر بگیرد (این تعداد در حالت معمول 2 سئانس بیشتر نیست) با احتساب اینکه برای یک فیلم خارجی در یک جشنواره در هر سئانس نهایت 20 نفر در سالن حضور خواهند داشت، تعداد پایین مخاطبانی که موفق به تماشای فیلم می‌شوند، به راحتی قابل محاسبه است. باوجود این شرایط اما بازهم می‌بینیم مدیرانی که در این عرصه فعال هستند بعد از هر حضور سروصدا به راه می‌اندازند که سینمای ایران جهانی شد! این اصلاً قابل قبول نیست، چراکه در شرایطی که یک فیلم از ایران در یک جشنواره تنها برای 100 نفر به نمایش درآمده (که از این تعداد هم 50 نفر منتقد بوده‌اند و 20 نفر داور)، نمی‌توان به آن عنوان «سینمای جهانی شده» داد.
پس، از منظر شما ملاک و معیار برای جهانی شدن سینمای ایران برقراری ارتباط با مخاطب عام جهانی به جای مخاطبان خاص و جشنواره‌ای است.
دقیقاً. ببینید وقتی هالیوود فیلمی را در مقیاس جشنواره‌ای عرضه می‌کند، بلافاصله بعد از آن و حتی همزمان با آغاز اکران فیلم در آمریکا، این آثار در کل دنیا نمایش داده می‌شود، نه فقط در سالن‌های سینما که حتی اگر شما در یک پرواز بین‌المللی هم مسافر باشید، می‌بینید که در فهرست فیلم‌های انتخابی شما هم از این دست آثار وجود دارد. در واقع یک فیلم زمانی که در سینمای جهان تولید می‌شود در بازه‌ای دو الی سه ماهه با افکار عمومی نقاط مختلف، ارتباط برقرار می‌کند و این معنای یک سینمای جهانی است. سینمای ما هم زمانی می‌تواند مدعی سینمای جهانی باشد که آثارش نه حتماً همزمان که لااقل با چند سال فاصله در دنیا اکران و از طریق افکار عمومی دنیا دیده شود. این برخلاف شرایط مساعدی است که برخی تبلیغ آن‌را می‌کنند در صورتی که می‌دانند اصلاً اینگونه نیست.
درباره اکران جشنواره‌ای، بحثی به‌عنوان رسانه‌ای شدن نام یک فیلم از سینمای ایران هم مطرح است که می‌توان در‌آینده و برای اکران جهانی از پتانسیل تبلیغی آن بهره‌گرفت. آیا در این حد هم نمی‌توان طرح نام ایران را در فهرست برگزیده‌های یک جشنواره جهانی
مثمر ثمر دانست؟
ببینید در دوره‌ای ما نیاز به این بعد تبلیغی داشتیم. یعنی در همین حد برای ما قانع‌کننده بود چراکه نام ایران مطرح و پرچم ایران در میان پرچم 30 کشور دیگر برافراشته می‌شد. اما امروز دیگر ما نباید به این حد قانع باشیم و نیستیم. ما امروز در عرصه بین‌المللی و دیپلماسی رقیبی بلامنازع برای همه هستیم و اگر دو قدرت هستند که بر سر مسائل جهان با هم چانه‌زنی دارند، یکی آمریکا و دیگری ایران است. سینمای ما هم در چنین سطحی باید نمود داشته باشد و خود را تعریف کند. آقای احمدی‌نژاد به خوبی اعلام کردند، امروز روزی است که ما باید بتوانیم در عرصه بین‌المللی برخی مسائل را مدیریت کنیم. امروز دنیا به کمک‌های فکری ایران نیاز دارد و با توجه به این ظرفیت برای ایران خنده‌دار است اگر به همان حضور تبلیغی برای سینمای ایران خود را قانع بدانیم. ما نمی‌گوییم این بعد دیگر ارزشی ندارد، اما نباید به آن قانع باشیم؛ امروز شرایط به‌گونه‌ای است که وقتی رئیس‌جمهور ایران به آمریکا می‌رود میان رسانه‌های آنجا رقابت به‌وجود می‌آید که کدام با ایشان گفت‌وگو کنند و حتی به جایی می‌رسد که شبکه‌ای مثل سی‌ان‌ان، مجبور می‌شود در بازه‌ای 40 دقیقه‌ای تریبون رئیس‌جمهور ایران شود تا حرفهای ملت ایران را بازگو کند، چراکه مردم این کشور تشنه این حرف‌ها هستند و اگر این رسانه‌ها منتشرشان نکنند از کانال‌های دیگر پیگیر آنها خواهند بود. سینمای ما هم در این شرایط باید به سمت برقراری ارتباط با این طیف مخاطبان برود.
به نظر شما ظرفیت چنین حرکتی امروز در سینمای ایران وجود دارد؟
بله. ما امروز حداقل در دو حوزه و از دو منظر دارای ظرفیت بالایی در سینمای‌مان هستیم؛ یکی در حوزه تولید که در سطح استانداردهای جهانی امکان آن‌را در زمینه بازیگری، کارگردانی و... داریم و یکی هم پیام و حرف نویی که برای مخاطبان جهانی داریم. انقلاب اسلامی ایران حرف و پیامی نو داشت که متأسفانه در سال‌های پس از آن، هم به دلیل برخی کوتاهی‌ها در مدیریت‌های داخلی و هم به‌دلیل سنگ‌اندازی‌های جهانی، این پیام در دنیا منتشر نشد و به‌طور خاص از طرح شدن در عرصه سینما بازماند. یعنی پیام انقلاب اسلامی ایران به زبان سینما به دنیا عرضه نشد و تلاش‌های مخالفان عرضه‌جهانی آن، کاملاً موفق بودند. این در حالی است که مخاطبان جهانی تشنه این پیام هستند. پس باتوجه به وجود این دو ظرفیت می‌توان در یک بازه زمانی دو، سه ساله سینمای ایران را به معنای واقعی کلمه جهانی کرد؛ البته به شرطی که این اراده و باور وجود داشته باشد.
با توجه به این هدفگذاری، این سوال پیش می‌آید که کشور هدف در این زمینه تا چه حد می‌تواند تأثیرگذار باشد؛ به این معنا که مثلاً برقراری ارتباط با سینمای هالیوود، به نسبت برقراری ارتباط با سینمای کشوری مثل عراق یا ترکیه در همسایگی ایران یا حتی سینمای شرق آسیا، در کیفیت نتیجه‌گیری مطلوب تا چه حد می‌تواند موثر باشد؟
کسانی که معتقدند تمام سینمای دنیا هالیوود نیست؛ قطعاً درست می‌گویند چراکه 10 در صد سینمای جهان واقعاً هالیوود نیست، اما فراموش نکنیم که 90 درصد سینمای جهان هالیوود است. به نظر من اگر ما واقعاً به دنبال تأثیرگذاری هستیم باید رقیب اصلی خود را همین سینمای هالیوود بدانیم، هرچند نمی‌گوییم که آن 10 درصد را اصلاً نبینیم، اما آن 90 درصد را باید رقیب اصلی خود بدانیم و در راستای این هدف هم باید سیاستگذاری کنیم.
اگر هالیوود را رقیب خود بدانیم، آیا تعامل با هالیوود را هم می‌توانیم در دستور کار داشته باشیم یا صرفاً باید به دنبال تعامل با کشورهای دیگر برای مقابله و رقابت با آن باشیم؟
نمی‌دانم منظور دقیق شما از «تعامل» چیست..!؟
همکاری متقابل در زمینه تولید آثار سینمایی مشترک.
خب، این اصلاً بحث دیگری را می‌طلبد، چراکه من بعید می‌دانم در زمینه همکاری، ما تا سال‌های سال هم بتوانیم به نتیجه برسیم، اما چیزی که من مدنظر دارم این است که سینمای ایران دارای ظرفیتی است که در قالب دو گزاره قبلاً به آن اشاره کرده‌ام، پس ما باید از این ظرفیت استفاده کنیم تا بتوانیم مانند سینمای هالیوود که سینمایی جهانی است به یک سطح جهانی برسیم. این هم نیاز به مدیریت و برنامه‌ریزی دارد و دقیقاً نیازمند سیاست‌های جدید است، چراکه مدیریت‌ها و سیاستگذاری‌های قبلی کاملاً شکست خورده است. ما به یک سازوکار و درک جدید از وضعیت دنیای امروز نیاز داریم تا بتوانیم رقابتی را در عرصه بین‌المللی داشته باشیم. ما اگرچه هنوز به این نقطه نرسیده‌ایم اما باید باور کنیم که می‌توانیم به این نقطه برسیم. بعد از این مرحله است که می‌توانیم درباره تعامل و همکاری هم صحبت کنیم .
پس معتقدید ابتدا باید به یک سطح استاندارد و یک زبان بین‌المللی در حوزه سینما برسیم بعد به دنبال تعامل باشیم، برخلاف عده‌ای که تعامل با سینمای جهان را مقدمه رسیدن به این سطح استاندارد می‌دانند.
این مانند این است که یک کارگر بخواهد با یک فئودال همکاری داشته باشد، نتیجه‌اش جز بردگی کارگر نمی‌شود چراکه کار دیگری نمی‌تواند انجام دهد. ما باید ابتدا به سطحی از توانایی برسیم تا بتوانیم با طرف مقابل باب تعامل و همکاری را باز کنیم. کمااینکه نمونه‌هایی از این مشارکت که تا امروز داشته‌ایم، جز اینکه هنرمند و سینماگر ایرانی و اندیشه فیلمساز ایرانی را به بردگی درآورده و ذیل سیاست‌های کلان آنها قرار داده، حاصل دیگری نداشته است.
البته نمونه‌های موفق این تعامل را هم در زمینه فنی و تکنیکی سینما باید مدنظر داشت. مانند تجربه «ملک سلیمان» که با بهره‌گیری از مهارت علمی «لئولئو» به ثبت نمونه‌ای قابل قبول و تأثیرگذار در جلوه‌های ویژه سینمای ایران انجامید.
این مثال هم اتفاقاً موید همین نکته‌ای است که اشاره کردم، چراکه ما ابتدا سطحی از توانایی خود در زمینه جلوه‌های ویژه را اثبات کردیم. گروه جلوه‌های ویژه «ملک سلیمان» ابتدا خود را اثبات کردند بعد برای بهره‌گیری از توانایی‌های علمی در سطح استاندارد جهانی توانستند یک مدیر اسپشیال افکت هنگ‌کنگی که در سینمای هالیوود هم کارهایی ارائه داده‌است را برای همکاری با سینمای ایران متقاعد کنند. لئولئو قطعاً توانایی این گروه را باور کرده که حاضر به همکاری شده در غیر این صورت چرا با دیگر گروه‌های سینمایی این همکاری را نداشته است؟ بحث اصلی من در زمینه تعامل هم همین است؛ ما ابتدا باید بدانیم از چه دریچه‌ای وارد شویم، بعد شعار تعامل بدهیم. آنچه درباره «ملک سلیمان» محقق شد نتیجه اثبات قبلی گروه جلوه‌های ویژه این فیلم، در پروژه «مریم مقدس» است. قطعاً این برای این تکنیسین هنگ‌کنگی هم مدنظر بوده چراکه امری کاملاً طبیعی برای یک سینماگر حرفهای است.
باتوجه به اشاره‌ای که به ورود تکنیک سینمای جهان به سینمای ایران داشتید کمی درباره این بحث (تاحدودی نخ‌نما اما متأسفانه هنوز مطرح در برخی محافل)توضیح دهید که آیا ورود این تکنولوژی‌ها اصلیت مفهومی سینمای ایران را هم تحت‌تأثیر قرار می‌دهد، یعنی می‌توان با استفاده صرف از فرم سینمای غرب، به محتوای بومی و فرهنگی مطلوب ایران پرداخت و از تأثیرگذاری آن مصون ماند؟
اگر بخواهم در این زمینه به دیدگاه آقای احمدی‌نژاد اشاره کنم، باید بگویم که دیدگاه ایشان همان دیدگاهی است که در زمینه‌های دیگر مانند ساخت موشک یا انرژی هسته‌ای دارند. ما در زمینه سلول‌ها بنیادی، انرژی هسته‌ای یا ساخت ماهواره امید، توانستیم با اتکا به دانش و توان خود به موفقیت برسیم. ما از تکنولوژی و دانش غرب بخش مورد نیاز خود را دریافت می‌کنیم ولی مطابق با چارچوب‌ها و باورهای ایرانی و البته اهداف انسانی. ما در زمینه استفاده از تکنولوژی بی‌شک مشکلی نداریم، بلکه بحث بر سر «حرف»هاست، اینکه فیلمساز ایرانی با این تعاملات چه چیز را می‌خواهد در سطح جهانی طرح کند؟ اصلاً دغدغه‌اش در این زمینه چیست؟ با فیلمش چه حرفی را می‌خواهد مطرح کند؟ متأسفانه در تمام این سال‌ها سینمای ایران را به سمتی برده‌اند که فیلمساز و سینماگر فیلم‌هایی را می‌سازند که هیچ ربطی به جامعه‌ای انقلابی مثل ایران ندارد، اصلاً متناسب با اهدافی که جمهوری اسلامی در سطح جهانی طرح کرده‌است نیست و این نشانه غفلت است. به‌عنوان مثال شما بگویید نقش تأثیرگذاری که امروز ایران در صحنه بین‌المللی دارد، در سینمای ایران چه جایگاهی دارد؟ بعد از اشغال عراق، هالیوود بلافاصله 6،5 فیلم ساخت اما ایران به‌عنوان کشور همسایه چه ساخت؟ چرا ما نباید امروز درباره شکست آمریکا در افغانستان و عراق یک فیلم در سطح بین‌المللی داشته باشیم؟ نه فقط در عرصه بین‌المللی که در عرصه داخلی هم همین خلأ وجود دارد؛ ما چند فیلم درباره انرژی هسته‌ای ساخته‌‌ایم و دیگر پیشرفت‌های علمی ما کجا نمود داشته است؟
اگر درست متوجه شده باشم شما در زمینه بالندگی و توفیق جهانی سینمای ایران اصالت را به معنا و مفاهیم آثار می‌دهید تا به تکنیک و فرم تولیدات.
در زمینه تکنیک و فرم معتقدم کمبودها را پشت سر گذاشته و از این مرحله رد شده‌ایم؛ بله ما زمانی به‌واقع در این زمینه گرفتار بودیم، حتی برای تیتراژ فیلم‌ها مشکل داشتیم و خاطرم هست که فیلمسازان می‌گفتند تیتراژ را روی صفحه سیاه می‌اندازیم تا تصویر لطمه نخورد، حتی برای رنگی کردن هم می‌گفتند امکانش موجود نیست، اما امروز شرایط به کلی تغییر کرده است.
البته هنوز هم ما به سطح استاندارد از نظر بهره‌مندی از تکنولوژی جهانی سینما نرسیده‌ایم.
بله اما این تکنولوژی امروز در دسترس ما است؛ مانند همین پروژه«ملک سلیمان» که شما اشاره کردید. پس ما امکان بهره‌گیری از تکنولوژی روز دنیا را داریم، شاید از نظر مالی هنوز مشکل داشته باشیم اما می‌توان آن‌را مرتفع کرد. حتی اگر آنها هم کمک نکنند امکان بهره‌گیری از توان داخلی هم هست. شاید به جای 6 ماه یکسال طول بکشد، اما امکان آن وجود دارد. خود من به‌عنوان نخستین کسی که در فیلم «بر بال فرشتگان» تکنولوژی جلوه‌های ویژه را در سینمای بعد از انقلاب مورد استفاده قرار دادم، می‌گویم اگرچه آن روز با مشکلات بسیاری در این زمینه مواجه بودیم اما توانستیم این کار را به سرانجام برسانیم. امروز با پیشرفت‌های صورت گرفته، واقعاً دغدغه‌ای در این زمینه نیست. ما در زمینه تکنولوژی امروز مشکلی نداریم بلکه مشکل نگاه و مدیریت نادرست است. نگاهی که در دو دهه گذشته بر سینمای ایران حاکم بوده‌است و متأسفانه با وجودی که در پایان دوران چهارساله دولت آقای احمدی‌نژاد هستیم هنوز هم رگه‌هایی از آن در عرصه سینما وجود دارد.
از همین معبر اجازه دهید این سوال را طرح کنم که آیا به عقیده شما در دولت نهم و به طور خاص در زمینه جهانی شدن سینمای ایران تحولی رخ داده است و اگر خیر، آیا می‌توان جهت‌گیری را جهت‌گیری مورد قبول و صحیح دانست؟
در یک نگاه کلی، متأسفانه باید گفت تحولی رخ نداده، یعنی در یک فرآیند کلی باید پذیرفت که سینمای ایران در این چند سال بویژه در این زمینه، درجا زده و پیشرفتی حاصل نکرده‌است، اما در عین حال تلاش‌هایی برای شکستن فضای بسته فکری دوره‌های گذشته صورت گرفته‌است که فیلم «ملک سلیمان» یکی از این نمونه‌‌هاست که برخلاف نظر خیلی‌ها ساخته شد یا «اخراجی‌ها» که باز هم با وجود مخالفانی ساخته شد. اینها همین راه‌های فرار از وضعیت موجود است. من فکر می‌کنم فیلمسازان ما هم دنبال راه فرار از این فضای بسته هستند و تلاش‌هایی هم کرده‌اند. فیلم‌هایی مثل «به‌همین سادگی» یا «آواز گنجشک‌ها» هم نمونه‌ای از این تلاش‌ها هستند که هرچند موفق نبودند، اما تلاش خود را کردند.
ملاک این عدم موفقیت از منظر شما چیست؟
خب برای موفقیت در این زمینه فیلمسازان ما خیلی از قید و بند‌ها را باید از خودشان جدا می‌کردند که در این نمونه‌های اخیر، این کار را نکردند. این فیلمسازان خوب ما برای ارائه یک کار جدید همچنان و بشدت درگیر اصول و سیاست‌های قبلی بودند و نتوانسته‌اند به طور کامل خود را از آنها رها کنند. مانند جوجه‌ای که هنوز زورش نرسیده است که پوسته را بشکافد و به بیرون بیاید. معتقدم اندکی شجاعت و شهامت لازم است تا این پوسته شکافته شود و آن وقت است که جنینی که هر آن ممکن است درون پوسته بپوسد به پرنده‌ای زیبا تبدیل شود.
و در این راستا شما تلاش‌های فیلمی مثل «اخراجی‌ها» که حتی برخی تحلیل‌های بین‌المللی را هم به خود معطوف کرد را موفق‌تر ارزیابی می‌کنید؟
بله، فیلم «اخراجی‌ها» فارغ از اینکه با زیبایی‌شناسی آن کنار می‌آییم یا نه، اتفاقی جدید بود و بنده به‌عنوان کسی که نزدیک به دولت نهم هستم و از دیدگاه‌های جناب احمدی‌نژاد اطلاع دارم، از روز اول تولید قسمت اول، از آن حمایت کردم. هرچند بعد‌ها تذکراتی هم درباره برخی اغراق‌ها دادیم اما در مجموع دیدیم می‌تواند راه جدیدی را در برابر سینمای ایران باز کند و جالب اینکه نگذاشتند این اتفاق به‌طور کامل محقق شود. با این حال ما دیدیم و نشان دادیم که این وضعیت راه فرار هم دارد، راه نجات این است و می‌توان از پوسته خارج شد. وقتی «اخراجی‌ها» در آمریکا نمایش داده می‌شود، لس‌آنجلس تایمز در تحلیلی عجیب می‌نویسد که ما از حمله به ایران ناامید شدیم و حق هم دارند که نگران شوند. ارسال نظر
پربیننده