عبدالباری عطوان*: زمانی که ولادیمیر پوتین سه‌شنبه در کنفرانس مطبوعاتی مشترکی در سن‌پترزبورگ اعلام کرد «اهداف روسیه و ترکیه در سوریه یکسان است» و میهمان ترکیه‌ای‌اش، رجب طیب اردوغان در پاسخ به او گفت «فصلی تازه در روابط بین 2 کشور باز خواهیم کرد و طرفین در حل عدیده‌ای از مشکلات منطقه سهیم خواهند بود [در اشاره به سوریه]»، این بدان معناست که آشتی بین این دو کشور تقریبا تکمیل شده یا در آستانه تکمیل شدن است و تغییری چشمگیر و چه‌بسا بنیادی طی هفته‌ها و ماه‌های آینده بر روابط آمریکا و ترکیه سایه خواهد انداخت. «دو کلمه رمز» که به این اتفاق بزرگ منجر شد، نخست: فتح‌الله گولن و کودتای نظامی‌اش و دوم عذرخواهی روشن و صریح ترکیه بود که رئیس‌جمهوری آن طی پیامی از همتای روسش انجام داد. پس از این «عذرخواهی»، تحول سیاسی و احساسی چشمگیری آن هم در زمان بسیار مناسبی ایجاد شد و این تحول زمانی تقویت شد که پوتین یکی از نخستین کسانی شد که با وی تماس تلفنی برقرار کرد تا از سلامتی‌اش اطمینان حاصل کند و به وی شکست کودتای نظامی را تبریک بگوید. اردوغان در توصیف این تماس تلفنی گفت که آن «وی را همچون مسؤولان و ملت ترکیه اسیر خود کرد». وی همچنین بارها ولادیمیر را «دوست» خطاب کرد و رهبران آمریکا و اروپا و حتی همپیمانان عرب را مورد سرزنش قرار داد چرا که آنها به این اقدام مشابه مبادرت نکردند. کودتای فتح‌الله گولن، صرف‌نظر از اینکه واقعی بود یا غیرواقعی، در زمانی مناسب برای وقوع انقلابی بزرگ در موضع اردوغان رخ داد و به وی فرصت داد سیاست‌هایش در پرونده‌های عدیده‌ای که بارزترین آنها روابطش با اروپا و آمریکا، بویژه بحران سوریه و گشایش کلی و بدون محدودیت به سوی «همسایه» روسش است، مورد ارزیابی قرار دهد. 3 بحران اصلی فراروی اردوغان و حکومتش در برهه کنونی وجود دارد: نخستین مورد، بحران مرتب کردن اوضاع امنیتی و نظامی داخلی و عملیات پاکسازی ریشه‌ای در ارتش و نهادهای امنیتی است به‌گونه‌ای که قدرت حزب حاکم را به طور کامل و نیز مشت آهنین بر کشور را تقویت کند، دومین چالش بحران اقتصادی است که در نتیجه تیرگی روابط تجاری با روسیه و اروپا به وجود آمد و سومین بحران پرونده تروریسم و انفجارهای آن در عمق ترکیه چه توسط گروه تروریستی داعش و چه توسط شورشیان کُرد و نقش آنها در بی‌ثباتی و ناامنی کشور و بازتاب همه اینها بر اقتصاد کشور و رشد آن است. برای ما دشوار و زود است که درباره آنچه این دو شخص یعنی پوتین و اردوغان از توافق‌ها و تفاهم‌ها درباره نحوه حل و فصل بحران سوریه به آن دست یافته‌اند، گمانه‌زنی کنیم. نه ما و نه دیگران در نشست خصوصی 2 رئیس‌جمهور که به مدت 2 ساعت پشت درهای بسته پیش از آنکه اعضای 2 هیات رسمی به آنها پیوستند، حضور نداشتیم ولی آنچه می‌توان از طریق خوانش سطرهای سخنان‌شان در کنفرانس خبری مشترک برداشت کرد، بویژه آنچه را پوتین گفت، ما کلمه به کلمه نقل می‌کنیم: «دو رئیس‌جمهور بر عزم خود برای دستیابی به تفاهمی مشترک برای حل و فصل (بحران) در سوریه تأکید کردند». وی افزود: «ما معتقدیم دستیابی به تحولات دموکراتیک از طریق شیوه‌های دموکراتیک ممکن است» یعنی اینکه هیچ جایگزینی برای گزینه نظامی نیست. وی خاطرنشان کرد: «برنامه‌هایی برای برگزاری دیداری جداگانه با مشارکت وزیران خارجه هر دو کشور و نمایندگان دستگاه‌های اطلاعاتی برای بحث و گفت‌وگو وجود دارد». وجود حالتی از «بی‌تفاوتی» شبکه‌های تلویزیونی سعودی نسبت به خبر سفر اردوغان به روسیه نیز قابل توجه است. شخصا اگر من به جای معارضان سوری و بویژه «هیات ریاض» و «ائتلاف ملی سوریه» بودم، احساس نگرانی می‌کردم و این به‌رغم اظهارات انس العبده، رئیس این ائتلاف است که گفت: تضمین‌هایی از همپیمانان ترک دریافت کرده است مبنی بر اینکه موضع آنها درقبال بحران سوریه هرگز در پی همگرایی ترکیه و روسیه، تغییر نمی‌کند. سفر اردوغان به مسکو تمام برگه‌ها بویژه درباره بحران سوریه را بر هم می‌زند و ممکن است آمریکا و ناتو از اردوگاه دوستان ترکیه به اردوگاه دشمنان منتقل شوند و همچنین کانال‌های گفت‌وگو بین آنکارا و دمشق با میانجیگری روسیه را باز کند.
*تحلیلگر برجسته جهان عرب