گروه فرهنگ و هنر: آفرینش‌های هنری درباره شخصیت امام رضا(ع) زاییده عشق و علاقه هنرمند به ایشان است. در این بین سرودها و نواهایی که درباره رابطه مسلمانان و عموم مردم با حضرت امام رضا(ع) با اشعار مناسب ساخته شده، بخش مهمی از خاطرات مردم را تشکیل داده است. احد ده‌بزرگی، شاعر و استاد سرود درباره شعر امام رضا(ع) به «وطن امروز» می‌گوید: امام رضا(ع) در دل همه مسلمانان حضور دارد. اخیرا همایشی داشتیم که شاعران با گویش‌های مختلف از محلات و اقوام مختلف ایرانی اعم از ترکی، فارسی، لری و مازنی و دیگر گویش‌ها آمدند و عرض ارادت کردند. این سفره اگر گسترده شود، هرکسی با زبان خودش می‌تواند این ارتباط را برقرار کند. وی به عنوان یکی از موثرین اعضای گروه سرود معروف آباده درباره وضعیت سرود می‌گوید: در حوزه سرود آنقدر که باید، کار نشده است. حالا یک کاری بچه‌های آباده انجام داده‌اند که همه‌گیر شد اما آنچه باید شود نشده است. من در گروه سرود بچه‌های آباده همکاری داشتم و شعر «مادر» و «تنگستان» را برای آنها گفتم. هردو سرود خیلی خوب دیده شد. اینها را آوردیم صدا و سیما و هم خدمت رهبری که در آن زمان رئیس‌جمهور بودند رفتند و هم خدمت امام و آن سرود کار خودش را در آن زمان کرد. استاد ده‌بزرگی درباره کیفیت اشعار می‌گوید: نگاه به فراوانی و کمیت شعر ندارم. نگاهم به کیفیت کار است. خیلی‌ها شعر گفته‌اند و می‌گویند و در اختیار مردم قرار می‌دهند که روی همه اینها نمی‌شود عنوان شعر گذاشت. نیمه رمضان امسال، رهبر انقلاب در جمع شعرا موضوع سرود و نوحه را مطرح کردند. منظور این است که شعرا باید وارد شوند تا شعر بااسلوب و پرمحتوا و فاخر از دل کار بیرون آید. وقتی رهبر انقلاب موضوع سرود و نوحه را به شعرا گفتند، یعنی شعرا باید وارد شوند. فعالان دیگر هم باید توجه کنند، چون ممدوح ما امام معصوم(ع) است. با لهجه‌ها و گویش‌های مختلف می‌شود درباره ایشان حرف زد اما روح شعر باید پاکیزه باشد. با این واژه‌های پیش پا افتاده و کم‌محتوا نباید برای ائمه شعر گفت. شعر برای خوبان باید خوب باشد. وی درباره انواع قالب‌های شعر و سرود نیز افزود: شعرها نمونه‌های مختلفی دارد، سرود نمونه خاصی است. کسی که می‌خواهد از این قالب‌ها استفاده کند حواسش باید باشد. خواننده و آهنگساز باید حواس‌شان به شعر باشد. برای امام رضا(ع) که الحمدلله فراوانی شعر خوب هم داریم، باید رویش کار کنند. ده‌بزرگی با اشاره به اهمیت مطالعه پیش از آغاز کار برای ائمه علیهم‌السلام گفت: در کار معصومان و مدح و منقبت باید با پشتوانه فرهنگی و معرفتی و ادبی وارد شد و نمی‌شود ساده‌انگاری کرد. برای امام رضا(ع) باید کار سنگین باشد. اهالی موسیقی و شعر باید کنار هم کار کنند تا کار فاخر شود. شما اکثر ترانه‌ها و سرودهای ماندگار را که نگاه می‌کنید می‌بینید شاعر و آهنگساز دوست و همکار و همدل بوده‌اند. اینکه یا روی موسیقی آهنگ می‌گذارند یا روی آهنگ شعر می‌گذارند باعث می‌شود که یک مقدار همدیگر را درک نکنند. اهالی موسیقی و شعر باید کنار هم باشند. ده‌بزرگی یک رباعی نیز تقدیم محضر امام رضا(ع) کرد:
سرتاسر طوس جای کشت دل ماست
عشق تو سه حرف سرنوشت دل ماست
ما را چه نیاز است به ایوان بهشت
ایوان طلای تو بهشت دل ماست
حال در آستان نگاه هشتمین امام مقدس شیعیان زانو می‌زنیم و میلادش را به جانی شیفته گل‌باران می‌کنیم که او نوری همیشه تابنده بر آسمان زندگی است. در این میان اظهار ارادت شاعران فارسیزبان به ساحت مقدس علی بن موسی‌الرضا(ع) در طول سالیان بسیار تنها نمایش گوشه‌ای از احوال دل‌هایی سرزنده به عشق امام هشتم است و نگاهی شکل‌یافته از باوری عمیق که در ادامه وصف این حال و توجه به شعر رضوی توسط شاعران بازگو می‌شود.
محمدکاظم کاظمی(داور چند دوره از جشنواره شعر رضوی)
توجه به معارف رضوی در شعر رضوی
محمدکاظم کاظمی، شاعر مطرح افغان و از شاعران فعال در حوزه‌های مختلف شعری است و تجربه داوری در چند دوره از جشنواره شعر رضوی را دارد. به گزارش سایت کنگره شعر رضوی، این شاعر گرانقدر به لزوم توجه شاعران رضوی نسبت به مفاهیم و آموزه‌های دینی اشاره کرد و گفت: اولین کار که هم از نظر محتوایی ارزش دارد و هم از نظر صوری، شناخت و پرداختن بیشتر به زندگی، سیره و احادیث آن حضرت است. این چیزی است که در شعر رضوی ما نسبتاً غایب است و شاعری که بتواند در کنار نمادهای زیارت، از معارف رضوی بهره بگیرد، به گنجینه‌ای از حرف‌های تازه و پیام‌های سودمند دست یافته است که هم شعرش را از نظر محتوایی غنی می‌کند و هم به آن تنوع و تمایز می‌بخشد، چون این چیزی است که عموم شاعران عصر ما نسبت به آن کم‌توجهند. این در واقع معدنی است که هنوز بدرستی کشف نشده است؛ به همین دلیل هرچه آن را بکاوی به گوهرهای تازه‌تری دست می‌یابی. کار دیگری که شاعر امروز می‌تواند بکند، برخورداری از تجربه‌ها و دیده‌های عینی زندگی است. محمدکاظم کاظمی توجه شاعران آیینی را به مسائل پیرامونی مهم دانست و در این باره عنوان کرد: نگاه اجتماعی یا حتی انتقادی نسبت به مسائل روز، در پرتو تعلیمات و مفاهیم دینی است. یعنی شاعر، چه درباره مسائل دینی و چه درباره موضوعات سیاسی، اجتماعی و... از منظری نقادانه می‌نگرد و می‌کوشد شعرش از آموزه‌های اجتماعی با اتکا به معارف دینی بهره‌مند باشد. اگر دقیق بنگریم، در واقع مهم‌ترین نقش دین برای یک جامعه، نقش هدایتی آن است که در شعرهای مذهبی ما غالباً در حاشیه مانده است. این هدایت می‌تواند ابعاد گوناگونی داشته باشد که یکی از آنها بُعد اجتماعی است. مثلاً در ارتباط با شعر رضوی، براستی یک شهروند خوب در پایتخت معنوی این کشور چگونه شخصی باید باشد؟ با زائران چگونه سلوک و برخوردی داشته باشد؟ در مناسبات اجتماعی و خانوادگی باید چگونه رفتار کند؟ همین‌طور یک زائر امام رضا(ع) باید چه ویژگی‌های شخصیتی داشته باشد؟ ما می‌دانیم که یک هدف مهم زیارت، رشد و تعالی معنوی انسان است و حتی می‌توان گفت این مهم‌ترین هدف است. پس لاجرم در سایه شعر رضوی، باید این را هم نگریست که کسی که به آن حضرت متوسل می‌شود، چه تحول و تعالی شخصیتی‌ای باید بیابد.
حجت‌الاسلام سیدمحمدمهدی شفیعی (شاعر آیینی استان خوزستان)
توجه به ساختار و قالب فنی شعر
حجت‌الاسلام سیدمحمدمهدی شفیعی، شاعر آیینی استان خوزستان است که در زمینه شعر آیینی و رضوی آثاری را سروده است. به گزارش فارس، این شاعر درباره بهره‌مندی شعر از مکتب اهل بیت(ع) گفت: استفاده از بهترین قالب بیانی در ارائه والاترین مطالب که همان معارف اهل بیت (علیهم‌السلام) است، زیباترین اتفاق هنری را رقم خواهد زد، چرا که تلاقی شعر با مکتب اهل بیت (علیهم‌السلام) و نقطه اشتراک این دو امر مهم، در حقیقت تلاقی بهترین و شیوا‌ترین قالب‌ها با بهترین و پرمحتواترین مطالبی است که بشر به گوش خودش شنیده است.
این شاعر درباره ویژگی‌های شعر رضوی افزود: شعر رضوی ترکیبی از شعر و آیین (دین) است که هم ویژگی‌های شعر را دارد و هم ویژگی‌های آیین را. اتفاقاً شعر رضوی با توجه به اینکه به موضوعات و مباحثی والا که مرتبط با اعتقادات مذهبی مردم است می‌پردازد، باید جوهره شعری قوی‌تری داشته باشد؛ از این رو باید شعر رضوی مبتنی بر درک صحیح از دین، مطالعه عمیق در تاریخ و علوم مذهبی و توجه به ارزش‌ها و اهداف دینی باشد و شاعر آیینی با شناخت دقیق شعر و ابزار‌های آن و آشنایی با میراث ادبی و فرهنگ دینی می‌تواند وظیفه خود را در قبال جامعه که همان روشنگری و هدایت است ادا کند. شعری که قرار است در آن رنگ و بوی امام معصوم (علیه‌السلام) و به طور خاص امام رضا (علیه‌السلام) باشد، حتما باید از جهت ساختار و قالب در عالی‌ترین ساختار قرار بگیرد، یعنی باید از نظر فنی خواص ادبیات و اساتید این هنر، آن را به عنوان شعری خوب تایید کرده و بپذیرند. نکته دیگر اینکه از آنجا که در ارتباط با معصوم و مدح آن است، نباید نقص زبانی در آن راه یابد یعنی باید ساختار شعر را قوی و فن شعر و صناعت شعر را بخوبی در راستای معارف اهل بیت استفاده کرد. از طرف دیگر شاعر اهل بیت (علیهم‌السلام) اگر می‌خواهد معارف رضوی را در شعر بیان کند باید ابتدا خودش با این معارف آشنا و عمیقا با آن ارتباط برقرار کرده باشد.
سیدمحمدمهدی شفیعی داشتن معرفت و شناخت نسبت به مفاهیم، ارزش‌ها، شخصیت‌ها و رخدادهای دینی و آیینی را از مهم‌ترین الزامات شاعر رضوی دانست و افزود: نکاتی که در سرودن شعر رضوی باید رعایت شود در یک کلام حفظ شأن این گونه ادبی است، پس شاعر علاوه بر تسلط بر عناصر شعری، باید مفاهیم و آموزه‌های دینی و آیینی را نیز به نحو احسن فراگرفته و در شعرش منعکس کند. شاعری که بدون ارتباط صمیمانه و خالصانه با مفاهیم آیینی، فقط به صرف ارائه اثر برای جشنواره‌ها به شعر رضوی و آیینی روی می‌آورد، علاوه بر آنکه لطمه‌های جدی به این گونه شعری وارد می‌کند در تحریف و انحراف شعر آیینی دخیل بوده و آسیب‌های بزرگی به آن می‌زند. به برکت انقلاب اسلامی و حضرت امام و نایب بر حق‌شان می‌بینیم روز به روز شعر آیینی بویژه شعر رضوی که مورد بحث ما است هم به صورت کمی و هم به صورت کیفی ارتقا پیدا می‌کند. در دهه کرامت، نه‌تنها برای حضرت امام رضا (علیه‌السلام) بلکه برای حضرت معصومه (سلام‌الله‌علیه) می‌توان چندین دفتر شعر تراز اول گرد آورد و این مهم به برکت انقلاب و خون شهدا و همت حکومت دینی ما در نشر معارف اهل بیت(ع) است.
رضا اسماعیلی(شاعر شعر نبوی و رضوی)
تبدیل متن احادیث و روایات به شعر
رضا اسماعیلی، شاعر شعر نبوی و رضوی با بیان اینکه در میان آثار شاعران کلاسیک پارسی می‌توان اشعاری در وصف پیامبر اکرم(ص) و علی‌بن موسی‌الرضا(ع) یافت، عنوان کرد: اشعار فردوسی، سنایی، عطار، حافظ، مولانا و سعدی را که مطالعه کنیم، می‌بینیم بدون استثنا در دیوان هر یک از این بزرگان اشعاری به ساحت این دو عزیز تقدیم شده است. این نشان‌دهنده این است که شاعران بزرگ فارسیزبان به خاطر ارادت و محبتی که نسبت به اهل بیت(ع) دارند بر خود وظیفه می‌دانند که این رسالت را ادا کنند و برای بزرگان دینی شعر بگویند.
به گزارش ایسنا، رضا اسماعیلی درباره شعر نبوی و رضوی در دوره معاصر اظهار کرد: روند سرودن شعر نبوی و رضوی تا امروز ادامه داشته و شاعران انقلاب هم هر یک به سهم خود شعری را به پیامبر(ص) تقدیم کرده‌اند و همگی به مدح نبوی افتخار می‌کنند اما در حوزه شعر رضوی در سده‌های اولیه شعر آیینی و دینی از وزن خوبی برخوردار نیستند. تا زمان تیموریان و پیش از صفویه اشعار کمی درباره اهل بیت(ع) سروده شده است و زمانی که به دوران صفویه می‌رسیم شعر آیینی بویژه شعر رضوی به بالندگی می‌رسد. این شاعر با بیان اینکه قدیمی‌ترین شعر رضوی متعلق به سنایی غزنوی است، گفت: دیگر شاعران فارسی‌گو نیز سعی می‌کنند سهم خود را در مدح امام رضا(ع) ادا کنند که در دیوان‌های آنان قابل رویت و استفاده است. سنایی که قدیمی‌ترین قصیده رضوی را دارد در قصیده‌ای می‌گوید: «دین را حرمی است در خراسان/ دشوار تو را به محشر آسان/ از معجزهای شرع احمد/ از حجت‌های دین یزدان». اسماعیلی درباره آثار منتشره درباره شعر رضوی عنوان کرد: دکتر احمد احمدی‌بیرجندی کتابی به نام «مدایح رضوی در شعر فارسی» دارد که تاریخچه شعر رضوی را مورد بررسی قرار می‌دهد و اسم شاعرانی که در دوره‌های تاریخی درباره امام رضا(ع) شعر سروده‌اند در این کتاب آمده است. سنایی غزنوی در قرن ششم، ابن یمین در قرن هشتم، ابن حسام و عبدالرحمان جامی در قرن نهم، بابافغان شیرازی و طالب آملی در قرن یازدهم، وصال شیرازی در قرن سیزدهم و ملک‌الشعرای بهار در پایان قرن 13 و آغاز قرن 14 از برترین شاعرانی هستند که به علی‌بن موسی‌الرضا(ع) عرض ارادت داشته‌اند.
اسماعیلی درباره شاعران معاصر نیز اظهار کرد: معاصران پیش و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی درباره امام رضا(ع) شعر داشته‌اند و شاعران مسلمان متعهد سعی کرده‌اند در حوزه مدایح رضوی سهمی داشته باشند که می‌توان از موسوی‌گرمارودی که منظومه بلندی را به امام رضا(ع) اختصاص داده است نام برد.
این شاعر رضوی همچنین با اشاره به شعر بانوان در حوزه شعر رضوی بیان کرد: از بانوان شاعر نیز می‌توان از دکتر طاهره صفارزاده نام برد که در کتاب «دیدار صبح» شعر بلندی با عنوان «زیارتنامه» را به امام رضا(ع) تقدیم کرده است. این شاعر همچنین افزود: در میان شاعران بعد از انقلاب نیز قیصر امین‌پور بخوبی به حوزه شعر رضوی پرداخته است و در شعری می‌گوید: «چشمه‌های خروشان تو را می‌شناسند/ موج‌های پریشان تو را می‌شناسند/ پرسش تشنگی را تو آبی جوابی/ ریگ‌های بیابان تو را می‌شناسند». از شاعران اهل خراسان نیز مهدی اخوان‌ثالث در شعری می‌گوید: «بعد چل سال که ری داشت چو محبوس مرا/ می‌کشد عشق دگرباره سوی توس مرا/ کاش زآغاز نمی‌آمدم از توس به ری/ که به انجام نبود این همه افسوس مرا/ من که دست پدر خویش نمی‌بوسیدم/ مشهد توس فراخواند به پابوس مرا». او درباره نحوه پرداختن شاعران نسبت به پیامبر(ص) و امام رضا(ع) گفت: در شعر نبوی و رضوی در ادب فارسی کارنامه خوب و درخشانی وجود دارد و این اشعار مدایح ثبت‌شده‌ای هستند که می‌توان به 2 گونه آنها را بررسی کرد. بخشی از شاعران با نام بردن از بزرگان به آنها عرض ارادت می‌کنند و در بخش دیگر آنها با بیان فضایل نبوی و رضوی از سجایای اخلاقی، کرامت الهی و فضایل معنوی سخن به میان می‌کشند. اسماعیلی با بیان اینکه امروز همه شاعران در حوزه شعر نبوی و رضوی مشغول تولید آثار ارزشمندی هستند، بیان کرد: نکته‌ای که مغفول واقع شده این است که بیشتر اشعار در حوزه مدح و منقبت سروده می‌شود اما در حوزه سیره و بیان مضمون روایت‌های نبوی و رضوی کمتر کار شده است و بیشتر شاعران در حوزه مدح شعر می‌سرایند اما اینکه متن احادیث و روایات را به زبان شعر درآوریم و سیره عملی بزرگان را در شعر بگوییم فقیر هستیم و دست‌مان خالی است. او همچنین افزود: باید به صورتی در حوزه شعر آیینی و دینی تلاش کنیم که آموزه‌های دینی و احکام انسان‌ساز مکتب اسلام در قالب قرآن و عترت و روایت و احادیث به یادگار بماند و در قالب شعر بیان شود چون اینها بشدت انسان‌ساز و راهگشاست. در واقع می‌تواند برای انسان معاصر درس‌آموز باشد.