علی ابوطالبی: دیروز مصادف با 13 آگوست، نودمین زادروز فیدل کاسترو، رهبر تاریخی انقلاب کوبا بود و این فرصتی است برای مرور کارنامه یکی از تأثیرگذارترین رهبران جهان که انقلابی بالنده را در کشوری کوچک رهبری کرد و به پیروزی رساند و با رهبری هوشمندانه‌اش در مسیر دوام و قوام انقلاب، کوبا را به الگو و سرمشقی برای بسیاری از انقلابیون و آزادیخواهان و استقلال‌طلبان جهان تبدیل کرد. شاید در نگاه نخست به نظر برسد فیدل به سبب نطق‌های آتشین، اندام رشید، یا چهره کاریزماتیکش چنین تأثیر عمیقی به‌جا گذاشته است اما اندکی تأمل در پیشینه بیش از 6 دهه مبارزه او با استبداد و استثمار، عوامل اساسی‌تری را پیش چشم ما قرار می‌دهد که در این نوشته کوتاه به اجمال به آن می‌پردازیم. اول باید به پایبندی او به «اصول» انقلاب اشاره کرد؛ فیدل در عین‌حال که ماهرانه پلی میان آرمان‌خواهی و عمل‌گرایی زد، هرگز به نام مصلحت از اصول اساسی انقلاب مانند مساوات‌طلبی و استقلال‌خواهی که لازمه‌اش ستیز بی‌وقفه با دشمن امپریالیست بوده است، تخطی نکرد. فیدل حتی در دشوارترین روزهای انقلاب (که به تعبیر خودش «نفس انقلاب به شماره افتاده بود») کمبودها و تضییقات ناشی از محاصره اقتصادی را بهانه‌ای برای پشت کردن به آرمان‌ها قرار نداد و اصول انقلاب را زیر پا نگذاشت. در سخت‌ترین سال‌ها هم تأمین نیازهای اساسی آحاد مردم، نظیر مایحتاج ضروری و خدمات بهداشتی و سرپناه و آموزش، اصلی‌ترین مأموریت حکومت انقلابی کوبا بود و هنوز هم هست. نتیجه این پایبندی به اصول، دستاوردهای درخشان انقلاب است که افتخارات علمی، فرهنگی و اجتماعی کوبا فقط بخشی از آن را به نمایش می‌گذارد. در عین حال فیدل به‌عنوان رهبر محبوب و مورد تایید اکثریت مردم، هرگز هیچ‌گونه فساد مالی و برتری‌جویی و رفاه‌طلبی را در جمع کارگزارانش برنتافت و ساده‌زیستی را به الگویی برای تمام مسؤولان کشور تبدیل کرد به طوری که در کوبا، جزئی از حاکمیت بودن، نه امتیازی ویژه برای بهره‌مندی از امکانات «خاص» بلکه مأموریتی خطیر برای «خدمت» به جامعه است. دومین عامل، شهامت او در اعتراف به اشتباهات و کاستی‌هاست. فیدل هر چند به تصدیق دوست و دشمن هرگز در دوران حیات سیاسی‌اش مرتکب اشتباهات مرگبار و راهبردی نشده اما از اعتراف به معدود اشتباهاتی که از رهبری کوبا (و در رأس آن خود او) در تعیین و کاربست راهکارهای اداره جامعه سرزده، گریزان نبوده و اذعان به اشتباه را یک اصل اساسی برای تصحیح رویکردها و حرکت در مسیر شکوفایی انقلاب دانسته است و می‌داند. از طرف دیگر، او در دوران مسؤولیتش هرگز درصدد سرپوش نهادن بر کمبودها و کاستی‌ها و معضلات برنیامد و انتقاد علنی از کژی‌ها و کژروی‌ها (چه در سطح حاکمیت چه در سطح جامعه) را گام نخست برای اصلاح امور و مبارزه با فساد و ثروت‌اندوزی و آرمان‌فروشی تلقی می‌کرد، تلقی درست و کارسازی که هنوز هم در رهبری انقلاب کوبا وجود دارد. عامل سوم، صداقت او در قبال مردمش، صاحبان راستین انقلاب کوباست. فیدل هیچ‌گاه حتی در موقعیت‌های خطیری مانند بحران موشکی، مردم را نامحرم ندانست و هیچ تصمیم مهمی را بدون اطلاع مردم و دور از چشم جامعه اتخاذ نکرد. در برخورد با مشکلات نیز کارگران و کشاورزان و جوانان را مرجع و ملجأ فرض گرفت و از نیروی لایزال توده‌های مردم برای گذر از تندپیچ‌ها سود جست. مرور تاریخ معاصر کوبا گواه آن است که در شرایط حساس انقلاب، اتکا به توان و آگاهی مردم و بسیج ملی برای غلبه بر مشکلات توانسته است کوبا و انقلابش را استوار نگه دارد. علاوه بر اینها، فیدل انقلابی را رهبری کرده که تجسم فداکاری و ایثار نه فقط در چارچوب مرزهای کوبا بلکه در سراسر جهان است. بدون درک عمیق و وسیع فیدل از مفهوم انقلاب، شاهد حضور وسیع کوبایی‌ها در مأموریت‌های اینترناسیونالیستی نبودیم؛ از کمک به انقلابیون الجزایر و کنگو گرفته تا نبرد با صهیونیسم و آپارتاید در کنار ارتش‌های سوریه و آنگولا، از اعزام هزاران پزشک و بهیار به آفریقا و آمریکای لاتین گرفته تا آموزش رایگان صدها دانشجوی پزشکی کشورهای فقیر در دانشکده پزشکی هاوانا. فیدل با اینکه تحت فشارهای گوناگون قرار داشت، هرگز در اتخاذ مواضع صحیح و اصولی در قبال کشورهای دوست و همسنگر سستی نورزید. به‌عنوان مثال در مناقشه هسته‌ای ایران، تمام‌قد در کنار جمهوری اسلامی ایران ایستاد و از حق ملت ما برای دستیابی به فناوری هسته‌ای حمایت کرد. همچنین در روزهای حساس کودتای آوریل ۲۰۰۲ ونزوئلا و به‌رغم اجماع وسیع کشورهای منطقه علیه چاوز، در دفاع از انقلاب بولیواری درنگ نکرد و در شرایطی که تردید بر بسیاری از نیروهای عدالت‌خواه درون و بیرون ونزوئلا سایه افکنده بود، اعتبار سیاسی خود را خرج افشای کودتاچیان و دفاع از رئیس‌جمهور قانونی ونزوئلا، فرمانده هوگو چاوز کرد. اینها و در کنار اینها، دفاع جانانه‌اش از جنبش مقاومت مردم فلسطین، نقش مؤثرش در سقوط نظام آپارتاید آفریقای جنوبی و یاری رساندن به مبارزان عدالت‌خواه در نیکاراگوئه و ال‌سالوادور و کلمبیا و چندین سرزمین دیگر، همه و همه سیمای یک انقلابی سازش‌ناپذیر و سرسخت را به نمایش می‌گذارد که به‌رغم وقوف به محدودیت‌ها، هرگز باکی از گسترش انقلاب در سراسر جهان نداشته است. اینگونه است که تأثیر فیدل به مرزهای کوبا و حتی آمریکای لاتین محدود نمی‌شود؛ چه آن روزها که در لباس نظامی زیتونی‌اش کنار آلنده، ماندلا و چاوز می‌ایستاد، چه این روزها که با لباس ورزشی در مجامع حاضر می‌شود، فیدل مظهر «وحدت 3 قاره» است، وحدتی راهبردی که ناشی از سرنوشت مشترک مردمان ستمدیده این کشورهاست. فیدل در دومین بیانیه هاوانا که 3 سال پس از پیروزی انقلاب کوبا در هاوانا مصوب و قرائت شد، چنین می‌گوید: «آیا تاریخ کوبا چیزی جز تاریخ آمریکای لاتین است؟ آیا تاریخ آمریکای لاتین چیزی جز تاریخ آسیا و آفریقاست؟ و تاریخ این ملت‌ها آیا چیزی جز استثمار بی‌رحمانه و ظالمانه سراسر جهان به‌دست امپریالیسم است؟» و در سخنرانی تاریخی‌اش هنگام سفر نلسون ماندلا به کوبا در سال ۱991 نقش انکارناپذیر انقلاب کوبا در مبارزات ضدامپریالیستی را چنین توصیف می‌کند: «سرمایه‌داری بزرگ‌ترین پدیدآورنده گرگ‌ها در تاریخ بشر بوده است و امپریالیسم نه‌تنها پدیدآورنده گرگ‌های بزرگ، بلکه خود بزرگ‌ترین گرگی است که تاکنون وجود داشته است. ما که مغلوب بودیم استثمار شده بودیم، در سراسر تاریخ برده بودیم، اینک قادریم از اندیشه‌های نابی دفاع کنیم که برحق است! ما قادریم به وسعت آمریکای لاتین و حتی به وسعت جهان بیندیشیم. ببینید ما بردگان تا به کجا آمده‌ایم!» با این اوصاف گزافه نیست اگر ادعا شود نودمین زادروز فیدل، فرصتی است برای تجدید عهد تمام آنان که از ستم امپریالیسم به تنگ آمده‌اند، آنان که دیگر نمی‌خواهند برده باشند، آنان که برای تحقق جهانی عاری از استثمار و استعمار مبارزه می‌کنند، چراکه فیدل، یک عمر برای تحقق همین اهداف والا کوشیده و مبارزه کرده است.