جبار پورحسینی
برای تبیین دقیق‌تر و عمیق‌تر پدیده انتخابات و همچنین بیان نقش و کارویژههای پیچیده رسانه‌های ارتباط جمعی در فرآیند انتخابات به تبارشناسی چهره‌های قدرت در تطور تاریخی خواهیم پرداخت تا پدیده انتخابات به مثابه یکی از راهکارهای کسب قدرت در عصر مدرن بهتر مورد بررسی و کنکاش قرار بگیرد. در یک تقسیم‌بندی چهار نوع چهره قدرت را در طول تاریخ می‌توان بازشناسی کرد. چهره نوع اول قدرت که ملموس‌ترین نوع آن را رقم می‌زند، چهره «هابزی» قدرت است و آن قدرتی است که از لوله تفنگ بیرون می‌آید و در حاکمیت متمرکز است؛ یک قدرت مستقیم که از طریق دست انداختن روی دارایی‌های جامعه تداوم می‌یابد. نوع دوم، چهره ماکیاولی قدرت است که براساس آن غیر از قدرت ملموس از نهادهای رسمی و سازمانی نیز قدرت ساطع می‌شود و این همان آموزه مبتنی بر سازمان و استراتژی ماکیاولی درباره قدرت است. در نوع سوم قدرت، مسیر نگاه چندگانه می‌شود و در این رویکرد پلورالیستی، احزاب و گروه‌های اجتماعی نیز ساطع قدرت می‌شوند. در این چهره قدرت است که سازوکارهای کسب قدرت از طریق انتخابات مردمی به صورت مدرن آن شروع شده و عصر جدیدی در نوع واگذاری قدرت در گفتمان مدرن آغاز می‌شود.
اما امروزه با پیشرفت تکنولوژی‌های ارتباط جمعی و نیز وجود فرآیند جهانی شدن (Globalization) ما درگیر چهره چهارم قدرت هستیم. نوع چهارم، قدرتی است که در همه چیز و همه‌جا حضور دارد و از ریزبدنه‌‌های جامعه می‌جوشد؛ از پایین به بالا. در این چهره، قدرت از یک کلمه، یک شعار، یک کاریکاتور، یک تصویر و... ساطع می‌شود و قدرت در نوع حرف زدن، آرایش کردن، رنگ لباس و نوع پوشش حضور دارد. با توجه به چهره چهارم قدرت و با به‌کارگیری آن در فرآیند انتخابات به عنوان یکی از راهکارهای کسب قدرت، حریم آن بسیار گسترده، پیچیده، غیرشفاف و چندبعدی می‌شود از این رو دیگر نمی‌توان در فرآیند انتخابات با توسل به رویکرد سخت‌افزارانه به کسب قدرت پرداخت، چرا که نوع اول قدرت – یعنی قدرت ملموس هابزی – طی مقتضیات و شرایط موجود به چهره چهارم آن تبدیل شده است و هرچه به سمت چهره چهارم قدرت حرکت می‌کنیم (طبق نظر میشل فوکو) تاروپود سازنده قدرت پیچیده‌تر، شیوه‌های اعمال آن غیرملموس‌تر و منابع انتشار آن پراکنده‌تر می‌شود. در همین راستا با تعریف انتخابات به عنوان یکی از راهکارهای کسب قدرت در عصر حاضر که قدرت از زیر می‌جوشد و در جامعه پراکنده است، وجوب استفاده از رویکردهای نرم‌افزارانه جهت کسب آرای مردم نمایان‌تر می‌شود. از سوی دیگر با انقلاب اطلاعات در سطح جهانی و گسترش وسایل ارتباط جمعی، عصر دهکده جهانی مکان‌ها و زمان‌ها را در هم نوردیده و با دگرگونی نوع ارتباطات موجب ظهور پدیده‌ای به نام «جهانی شدن» شده است. در چنین فضایی دگردیسی مفهومی قابل توجهی در حوزه مفاهیم صورت گرفته است و بعضاً کارویژههای بعضی از پدیده‌های عصر مدرن همچون رسانه‌های جمعی نیز دستخوش تغییر شده است. در این نگاه بمباران اطلاعاتی به طرق گوناگون از سوی اصحاب رسانه در گستره جهانی مجال تجزیه و تحلیل درست و منطقی را از ذهن مخاطب گرفته و او را در پذیرش بی‌چون و چرای محتوای پیام ارسالی متقاعد و قانع می‌کند. حال دیگر، رسانه‌ها فقط با نفوذ بر نگرش و ادراک مخاطبان موثر نیستند بلکه یک گام فراتر نهاده‌اند و با خلق و جعل حقایق مطلوب خود «واقعیت سازی» می‌کنند و ادراکات و نگرش‌ها را آنطور که می‌خواهند شکل می‌دهند. به عبارت دیگر در دنیای معاصر ارتباط تنگاتنگ عمیق و گسترده رسانه‌های با مقوله انتخابات (در یک رابطه همنشینی با چهره چهارم قدرت) با توجه به ذهنی بودن امر انتخاب و ذهنیت سازی و انگاره پردازی به‌عنوان اصلی‌ترین کار ویژه رسانه در جامعه بر کسی پوشیده نیست. اصحاب بعضی از رسانه‌ها در عصر جدید از طریق تلفیق به‌روزترین تکنولوژی‌های ارتباط جمعی با جدیدترین دستاوردهای پژوهشی علوم ارتباطات، جامعه‌شناسی، روانشناسی و ... به قول دریدا دنیای وانموده‌ای را می‌سازند که در آن نیست‌ها، هست پنداشته می‌شوند و شناخت حقیقت از مجاز محال می‌شود. در این نگاه ابتنای مبنایی مفهوم شایعه یعنی خبری تایید نشده که بر پایه هیاهویی بی‌اساس به‌صورت بازسازی شده بین گروه‌های خاصی از جامعه اشاعه و انتشار می‌یابد که با کار ویژه اصلی بعضی رسانه‌ها که خلق دنیای وانموده از طریق ساخت واقعیات مطلوب اصحاب رسانه‌ها در راستای رسیدن به اهدافی مشخص است بسیار نزدیک و هم آغوش می‌شود. در چنین فضایی به‌کارگیری رسانه‌های جمعی در اشاعه و انتشار شایعه خلق و جعل شده، آن هم در جامعه‌ای که در آستانه فرآیند انتخابات است ارتباط تنگاتنگ بین مفاهیم قدرت رسانه‌ای، شایعه و انتخابات را ملموس‌تر می‌گرداند. در واقع شایعه‌ها در فرآیند انتخابات نوعی فضای نامطمئن ایجاد می‌کند که در این صورت مسائلی که صحت و سقم آن مشخص نیست جنبه حقیقت پیدا کرده و یکباره فراگیر می‌شوند.
به‌طور کلی اهداف شایعه‌سازان در فرآیند انتخابات را می‌توان بدین صورت بیان کرد:
1ـ ایجاد بدبینی نسبت به نظام و مسؤولان جامعه
2ـ افزایش بدبینی و اضطراب در مردم 3ـ ترور شخصیت 4ـ ایجاد فضای ناسالم اجتماعی ـ انتخاباتی 5 ـ ایجاد تقابل و صفبندی میان گروه‌های مختلف مردم.
در کل شایعات را می‌توان نوعی عملیات روانی فرض کرد که از طرف نشردهندگان آن به منظور و مقاصد مختلف انجام می‌شود. در جنگ روانی به جای استفاده از هواپیمای بمب‌افکن و جنگنده از بمباران اطلاعاتی و اشاعه شایعات و اخبار غلط برای تخریب افکار عمومی و غافلگیری افراد از طریق برتری دادن احساسات و عواطف بر عقل صورت می‌گیرد، در صورتی که فرآیند انتخابات یک نظام کاملا عقلانی و انتخاب براساس قوه تعقل است. بحثی که هفته‌های پیش مبنی بر تشکیل ستاد صیانت از آرا برای انتخابات ریاست‌جمهوری از طرف بعضی از گروه‌ها مطرح شد شایعاتی را در لفافه به همراه خود دارد که تجزیه و تحلیل آن در شرایط کنونی خالی از لطف نیست. فلسفه وجودی تشکیل چنین ستادی به معنای احتمال قریب به یقین وقوع تقلب انتخاباتی از سوی دولت وقت است. حال آنکه مبنای برهانی این احتمال، حدس و گمان رقبای انتخاباتی است، چرا که برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری در دولت دکتراحمدی‌نژاد مسبوق به سابقه نیست و احتمال تقلب در این انتخابات فقط در مخیله بعضی از رقبا نقش بسته است و طرح این تخیل در جامعه و رسانه‌های جمعی در قالب شایعه چند پیامد را با خود به همراه دارد: یکی بدبین کردن مردم نسبت به مسؤولان دولت و تشویش اذهان عمومی و ایجاد اضطراب در مردم با طرح این شایعه و نیز ترور شخصیت رئیس‌جمهور وقت به‌عنوان یک متقلب سیاسی- انتخاباتی و ایجاد فضای مه‌آلود و ناسالم سیاسی- اجتماعی در جامعه و همچنین ایجاد تقابل رادیکال که سوار بر امواج احساسات در فرآیند انتخابات، مردم را در دو گروه سیاه و سفید صفبندی می‌کند و به دور از هرگونه عقلانیتی به دنبال موج‌سواری بر احساسات تهییج شده و رسیدن به هدف خود یعنی «برد» به هر قیمت ممکن است.
به راه انداختن این جریان با چاشنی شایعات در قالب جنگ روانی ناسالم سیاسی- انتخاباتی به غیر از اینکه بداخلاقی سیاسی را که در دین مبین اسلام بسیار تقبیح شده است، به یاد می‌آورد و هوچی‌گری تبلیغاتی را صورتبندی می‌کند در حوزه اندیشه نیز با ایجاد خشونت گفتاری در حوزه تقابل نخبگان، خشونت رفتاری رای‌دهندگان در جامعه را سبب می‌شود. به عبارت دیگر این اندیشه پیرو چهره اول قدرت، یعنی قدرت هابزی است. مولفه‌های قدرت سخت‌افزاری چهره اول قدرت مبنای ستون‌های ساختمان تبلیغات ریاست جمهوری این کاندیداهاست و همچنین اتخاذ استراتژی ماکیاولیستی در قالب ترویج شایعات (شایعه تقلب انتخاباتی با طرح تشکیل ستاد صیانت از آرا) توهین، ترور شخصیت و انتقادات تندی که به دور از آداب رقابت سیاسی و در ردیف فحاشی سیاسی می‌گنجد (با رجوع به سخنرانی‌ها، مقالات و روزنامه‌های طرفدار کاندیداها فهم این مفاهیم بسیار آسان است) نمای این ساختمان را تشکیل می‌دهد. کاندیداها برای «نجات» آمده‌اند، در قالب یک منجی، تظاهر به وجود دیوی می‌کنند که باید از میان برداشته شود تا نجات یابند؛ چه چیزی؟ «ایران». چه کسی؟ «ایرانیان». آری «ناسیونالیسم» و «حس وطن‌پرستی» آویزه‌ای است برای دستیابی به قدرت از طریق تهییج افکار و احساسات میهن‌پرستانه مردمی.
نگاهی به نوع ادبیات کاندیداهای رقیب احمدی‌نژاد کاملا خشونت گفتاری و رفتار انتخاباتی آنان را نشان می‌دهد و حاصل این گفتارهای سازمان‌یافته از سوی کاندیداهای رقیب احمدی‌نژاد را می‌توان در قالب همین تشکیل کمیته صیانت از آرا که در چنین شرایطی با توجه به شایعه‌وار بودن تبعات حاصله از فلسفه وجودی چنین گفتاری تبلور خشن و سخت‌افزاری چهره اول قدرت یعنی قدرت هابزی است، یافت.
شاید کالبدشکافی تفکر توماس هابز راجع به چگونگی فرآیند قدرت‌یابی دولت، خالی از لطف نباشد چرا که پایبندی به تفکر یا مکتبی از مکاتب از سوی شخصی به صورت خودکار، تبعیت از دقایق و ظرایف کل آن مکتب و تفکر را با خود به همراه خواهد داشت.
به عبارت دیگر اتخاذ نوع تفکر در قالب چارچوب نظری یک مکتب یا تفکر، پیامدهای گریزناپذیری را در ابعاد و حوزه‌های دیگر با خود به همراه خواهد داشت. از این رو به بسط اندیشه هابز خواهیم پرداخت تا دقایق و ظرایف پایبندان به قدرت سخت‌افزاری چهره اول قدرت (قدرت هابزی) در عمل نمایان‌تر شود. توماس هابز معتقد است انسان‌ها موجوداتی بدذات و گرگ‌سرشت هستند و قبل از تشکیل حکومت، آنها در وضع طبیعی می‌زیستند .
موقعیت ایران در وضع طبیعی، وضعیت «جنگ همه علیه همه» بود چرا که انسان گرگ‌سرشت و طمعکار همیشه در پی حصول به امیال سیری‌ناپذیر نفسانی خود است و هیچ چیز و هیچ‌کس از حوزه بسیط این حس و میل در امان نیست. نهایتا این انسان طمعکار به فکر می‌افتد تا از این وضعیت نجات یابد. پس به دور هم جمع می‌شوند تا حاکمی انتخاب کنند؛ حاکمی که حکم یک منجی را دارد و آنها را از وضع طبیعی «جنگ همه علیه همه» نجات می‌دهد.
از این رو قدرت یکسره از جامعه جمع شده و طی قراردادی در دست حاکم متمرکز می‌شود و بدین‌شکل «لویاتان» زاده می‌شود؛ موجودی ترسناک که در خشکی تمساح و در آب، نهنگ نامیده می‌شود. لویاتان می‌آید تا گرگ انسان را سر جای خودش بنشاند و امنیت و آرامش را برقرار کند. پس در پی یک قرارداد (که در بحث‌ها می‌تواند انتخاب باشد) از سوی مردم به حاکم تفویض اختیار می‌شود اما در فردای انتخاب، مردم دیگر حق انتقاد، شورش و حتی پیشنهاد به حاکم را ندارند، چرا که تضعیف حاکم به هر دلیلی درغلطیدن به دوران وضع طبیعی را با خود به همراه خواهد داشت.
بدین‌شکل دولت حداکثری انتقادناپذیر لویاتان که با قرارداد بین مردم سر کار می‌آید، خود به غولی انتقادناپذیر که تمام قدرت‌های پخش شده در جامعه یکسره در دست وی و در حاکمیت او متمرکز شده، تبدیل می‌شود. این فرآیند، پروسه قدرت‌یابی دولت هابزی است و پایبندی به تفکر هابز در حوزه قدرت سخت‌افزاری، بی‌تردید تسری این تفکر در حوزه‌های مختلف را نیز سبب می‌شود، چرا که خبر پیامدهای گریزناپذیر گرایش به هر تفکری، قبول دقایق و ظرایف رفتاری آن تفکر است. به قول یک اندیشمند فرانسوی: هر کس آنطور که فکر می‌کند، زندگی می‌کند و با اجازه از این اندیشمند باید بگوییم: هر کس هابزی فکر می‌کند، لویاتانی حکومت خواهد کرد.
بحث تاسیس کمیته صیانت از آرا که با مولفه‌های مذکور جزو نگاه سخت‌افزاری قدرت است، چه آینده‌ای را در حوزه مدیریت کشور نوید می‌بخشد؟ مثلا آینده اقتصادی کشوری که یک تفکر لویاتانی در آن به قدرت برسد چه تصویری خواهد داشت؟ بدون تردید دولت لویاتانی همانگونه که در حوزه قدرت معتقد به جمع‌شدن آن در دست دولت و تمرکز قدرت است در حوزه ثروت نیز با سیاست‌های تمرکز اقتصادی به فربه شدن دولت در حوزه اقتصاد و تضعیف حوزه خصوصی‌سازی و جامعه مدنی پیش خواهد رفت.
ترسیم حوزه اقتصادی و مدنی جامعه از سوی کاندیداهای رقیب احمدی‌نژاد در عصر حاضر شبیه دوران «وضع طبیعی» هابز است. در این فرآیند یعنی جلوه‌دادن موقعیت کنونی کشور به وضع طبیعی‌هابز و نیز معرفی خود به عنوان یک منجی، تبعات بعدی به قدرت رسیدن احتمالی این تفکر را می‌توان حدس زد؛ عدم لحاظ حق انتقاد و شورش و حتی پیشنهاد از جانب مردم و نخبگان به دولت روی کار آمده، چرا که برای به دست‌گیری قدرت در حال حاضر با توجه به موقعیت حاشیه‌نشین این گروه یعنی نداشتن کرسی‌های قدرت ابزاری، آنها به اشاعه خشونت گفتاری و به تبع آن ترویج خشونت رفتاری در عرصه جامعه دست زدند، حال اینکه به کار بردن قدرت هابزی در زمانی که هنوز از سوی مردم به آنها تفویض اختیار نشده است چه آینده‌ای را بعد از به دست آوردن احتمالی قدرت از سوی مردم تصویر می‌کنید؟
به عبارت دیگر آیا استفاده از رویکرد سخت‌افزاری قدرت در گفتار، آن هم قبل از رسیدن به قدرت نشان از پایبندی ذاتی گفتمان رقیب به قدرت سخت‌افزاری نیست؟ محکوم کردن دولت وقت به تقلب، استبداد، قانون‌گریزی، ناعادل بودن دولت پادگانی، دولت انتظامی و ... در سخنرانی‌ها، همایش‌ها و مقالات آیا نشان از خشونت گفتاری در ادبیات گفتمان رقیب نیست؟
در عصر جدید با توجه به چهره چهارم قدرت خشونتی که مفاهیم در حق کلمات ادا می‌کنند از هر خشونتی خشن‌تر است و حال این خشونت جزو مولفه لاینفک قدرت سخت‌افزاری چهره اول است؛ قدرتی مستقیم که از طریق دست‌انداختن روی دارایی‌های جامعه تداوم می‌یابد و در حاکمیت متمرکز است. مصادره به مطلوب واژگان و مفاهیم مدرن جهت پردازش و عملیاتی کردن فرهنگ «قربانی طلب» به عنوان اصلی‌ترین دستاویز رقبای انتخاباتی گویی به مولفه لاینفک فرهنگ رقابت سیاسی نخبگان ایران بدل شده است؛ فرهنگی که در آن رقیب ترور شخصیت شده و از تمام انرژی برای له کردن آن استفاده می‌شود تا فرآیند پله‌سازی از این جسد ترور شده، آنها را به مقصد برساند. اتخاذ ادبیات چهره اول قدرت یعنی قدرت هابزی توسط رقبای دولت نشان از پایبندی آنها به مولفه‌های سخت‌افزاری قدرت است.
به کارگیری این ادبیات خشن از طریق رسانه‌های جمعی و تکنولوژی مدرن گرچه پارادوکس هم‌آغوشی تفکرات مدرن، رفتارها و گفتارهای خشن قرون وسطایی را با خود به همراه دارد، اما نگاه دقیق‌تر و عمیق‌تری را طلب می‌کند تا اهمیت این موضوع بهتر روشن شود که «کمیته صیانت از آرا زاییده چه اندیشه‌ای است؟» جستاری کوتاه در تبار شناسی کمیته صیانت از آرا
خشونت نقابدار
جبار پورحسینی
برای تبیین دقیق‌تر و عمیق‌تر پدیده انتخابات و همچنین بیان نقش و کارویژههای پیچیده رسانه‌های ارتباط جمعی در فرآیند انتخابات به تبارشناسی چهره‌های قدرت در تطور تاریخی خواهیم پرداخت تا پدیده انتخابات به مثابه یکی از راهکارهای کسب قدرت در عصر مدرن بهتر مورد بررسی و کنکاش قرار بگیرد. در یک تقسیم‌بندی چهار نوع چهره قدرت را در طول تاریخ می‌توان بازشناسی کرد. چهره نوع اول قدرت که ملموس‌ترین نوع آن را رقم می‌زند، چهره «هابزی» قدرت است و آن قدرتی است که از لوله تفنگ بیرون می‌آید و در حاکمیت متمرکز است؛ یک قدرت مستقیم که از طریق دست انداختن روی دارایی‌های جامعه تداوم می‌یابد. نوع دوم، چهره ماکیاولی قدرت است که براساس آن غیر از قدرت ملموس از نهادهای رسمی و سازمانی نیز قدرت ساطع می‌شود و این همان آموزه مبتنی بر سازمان و استراتژی ماکیاولی درباره قدرت است. در نوع سوم قدرت، مسیر نگاه چندگانه می‌شود و در این رویکرد پلورالیستی، احزاب و گروه‌های اجتماعی نیز ساطع قدرت می‌شوند. در این چهره قدرت است که سازوکارهای کسب قدرت از طریق انتخابات مردمی به صورت مدرن آن شروع شده و عصر جدیدی در نوع واگذاری قدرت در گفتمان مدرن آغاز می‌شود.
اما امروزه با پیشرفت تکنولوژی‌های ارتباط جمعی و نیز وجود فرآیند جهانی شدن (Globalization) ما درگیر چهره چهارم قدرت هستیم. نوع چهارم، قدرتی است که در همه چیز و همه‌جا حضور دارد و از ریزبدنه‌‌های جامعه می‌جوشد؛ از پایین به بالا. در این چهره، قدرت از یک کلمه، یک شعار، یک کاریکاتور، یک تصویر و... ساطع می‌شود و قدرت در نوع حرف زدن، آرایش کردن، رنگ لباس و نوع پوشش حضور دارد. با توجه به چهره چهارم قدرت و با به‌کارگیری آن در فرآیند انتخابات به عنوان یکی از راهکارهای کسب قدرت، حریم آن بسیار گسترده، پیچیده، غیرشفاف و چندبعدی می‌شود از این رو دیگر نمی‌توان در فرآیند انتخابات با توسل به رویکرد سخت‌افزارانه به کسب قدرت پرداخت، چرا که نوع اول قدرت – یعنی قدرت ملموس هابزی – طی مقتضیات و شرایط موجود به چهره چهارم آن تبدیل شده است و هرچه به سمت چهره چهارم قدرت حرکت می‌کنیم (طبق نظر میشل فوکو) تاروپود سازنده قدرت پیچیده‌تر، شیوه‌های اعمال آن غیرملموس‌تر و منابع انتشار آن پراکنده‌تر می‌شود. در همین راستا با تعریف انتخابات به عنوان یکی از راهکارهای کسب قدرت در عصر حاضر که قدرت از زیر می‌جوشد و در جامعه پراکنده است، وجوب استفاده از رویکردهای نرم‌افزارانه جهت کسب آرای مردم نمایان‌تر می‌شود. از سوی دیگر با انقلاب اطلاعات در سطح جهانی و گسترش وسایل ارتباط جمعی، عصر دهکده جهانی مکان‌ها و زمان‌ها را در هم نوردیده و با دگرگونی نوع ارتباطات موجب ظهور پدیده‌ای به نام «جهانی شدن» شده است. در چنین فضایی دگردیسی مفهومی قابل توجهی در حوزه مفاهیم صورت گرفته است و بعضاً کارویژههای بعضی از پدیده‌های عصر مدرن همچون رسانه‌های جمعی نیز دستخوش تغییر شده است. در این نگاه بمباران اطلاعاتی به طرق گوناگون از سوی اصحاب رسانه در گستره جهانی مجال تجزیه و تحلیل درست و منطقی را از ذهن مخاطب گرفته و او را در پذیرش بی‌چون و چرای محتوای پیام ارسالی متقاعد و قانع می‌کند. حال دیگر، رسانه‌ها فقط با نفوذ بر نگرش و ادراک مخاطبان موثر نیستند بلکه یک گام فراتر نهاده‌اند و با خلق و جعل حقایق مطلوب خود «واقعیت سازی» می‌کنند و ادراکات و نگرش‌ها را آنطور که می‌خواهند شکل می‌دهند. به عبارت دیگر در دنیای معاصر ارتباط تنگاتنگ عمیق و گسترده رسانه‌های با مقوله انتخابات (در یک رابطه همنشینی با چهره چهارم قدرت) با توجه به ذهنی بودن امر انتخاب و ذهنیت سازی و انگاره پردازی به‌عنوان اصلی‌ترین کار ویژه رسانه در جامعه بر کسی پوشیده نیست. اصحاب بعضی از رسانه‌ها در عصر جدید از طریق تلفیق به‌روزترین تکنولوژی‌های ارتباط جمعی با جدیدترین دستاوردهای پژوهشی علوم ارتباطات، جامعه‌شناسی، روانشناسی و ... به قول دریدا دنیای وانموده‌ای را می‌سازند که در آن نیست‌ها، هست پنداشته می‌شوند و شناخت حقیقت از مجاز محال می‌شود. در این نگاه ابتنای مبنایی مفهوم شایعه یعنی خبری تایید نشده که بر پایه هیاهویی بی‌اساس به‌صورت بازسازی شده بین گروه‌های خاصی از جامعه اشاعه و انتشار می‌یابد که با کار ویژه اصلی بعضی رسانه‌ها که خلق دنیای وانموده از طریق ساخت واقعیات مطلوب اصحاب رسانه‌ها در راستای رسیدن به اهدافی مشخص است بسیار نزدیک و هم آغوش می‌شود. در چنین فضایی به‌کارگیری رسانه‌های جمعی در اشاعه و انتشار شایعه خلق و جعل شده، آن هم در جامعه‌ای که در آستانه فرآیند انتخابات است ارتباط تنگاتنگ بین مفاهیم قدرت رسانه‌ای، شایعه و انتخابات را ملموس‌تر می‌گرداند. در واقع شایعه‌ها در فرآیند انتخابات نوعی فضای نامطمئن ایجاد می‌کند که در این صورت مسائلی که صحت و سقم آن مشخص نیست جنبه حقیقت پیدا کرده و یکباره فراگیر می‌شوند.
به‌طور کلی اهداف شایعه‌سازان در فرآیند انتخابات را می‌توان بدین صورت بیان کرد:
1ـ ایجاد بدبینی نسبت به نظام و مسؤولان جامعه
2ـ افزایش بدبینی و اضطراب در مردم 3ـ ترور شخصیت 4ـ ایجاد فضای ناسالم اجتماعی ـ انتخاباتی 5 ـ ایجاد تقابل و صفبندی میان گروه‌های مختلف مردم.
در کل شایعات را می‌توان نوعی عملیات روانی فرض کرد که از طرف نشردهندگان آن به منظور و مقاصد مختلف انجام می‌شود. در جنگ روانی به جای استفاده از هواپیمای بمب‌افکن و جنگنده از بمباران اطلاعاتی و اشاعه شایعات و اخبار غلط برای تخریب افکار عمومی و غافلگیری افراد از طریق برتری دادن احساسات و عواطف بر عقل صورت می‌گیرد، در صورتی که فرآیند انتخابات یک نظام کاملا عقلانی و انتخاب براساس قوه تعقل است. بحثی که هفته‌های پیش مبنی بر تشکیل ستاد صیانت از آرا برای انتخابات ریاست‌جمهوری از طرف بعضی از گروه‌ها مطرح شد شایعاتی را در لفافه به همراه خود دارد که تجزیه و تحلیل آن در شرایط کنونی خالی از لطف نیست. فلسفه وجودی تشکیل چنین ستادی به معنای احتمال قریب به یقین وقوع تقلب انتخاباتی از سوی دولت وقت است. حال آنکه مبنای برهانی این احتمال، حدس و گمان رقبای انتخاباتی است، چرا که برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری در دولت دکتراحمدی‌نژاد مسبوق به سابقه نیست و احتمال تقلب در این انتخابات فقط در مخیله بعضی از رقبا نقش بسته است و طرح این تخیل در جامعه و رسانه‌های جمعی در قالب شایعه چند پیامد را با خود به همراه دارد: یکی بدبین کردن مردم نسبت به مسؤولان دولت و تشویش اذهان عمومی و ایجاد اضطراب در مردم با طرح این شایعه و نیز ترور شخصیت رئیس‌جمهور وقت به‌عنوان یک متقلب سیاسی- انتخاباتی و ایجاد فضای مه‌آلود و ناسالم سیاسی- اجتماعی در جامعه و همچنین ایجاد تقابل رادیکال که سوار بر امواج احساسات در فرآیند انتخابات، مردم را در دو گروه سیاه و سفید صفبندی می‌کند و به دور از هرگونه عقلانیتی به دنبال موج‌سواری بر احساسات تهییج شده و رسیدن به هدف خود یعنی «برد» به هر قیمت ممکن است.
به راه انداختن این جریان با چاشنی شایعات در قالب جنگ روانی ناسالم سیاسی- انتخاباتی به غیر از اینکه بداخلاقی سیاسی را که در دین مبین اسلام بسیار تقبیح شده است، به یاد می‌آورد و هوچی‌گری تبلیغاتی را صورتبندی می‌کند در حوزه اندیشه نیز با ایجاد خشونت گفتاری در حوزه تقابل نخبگان، خشونت رفتاری رای‌دهندگان در جامعه را سبب می‌شود. به عبارت دیگر این اندیشه پیرو چهره اول قدرت، یعنی قدرت هابزی است. مولفه‌های قدرت سخت‌افزاری چهره اول قدرت مبنای ستون‌های ساختمان تبلیغات ریاست جمهوری این کاندیداهاست و همچنین اتخاذ استراتژی ماکیاولیستی در قالب ترویج شایعات (شایعه تقلب انتخاباتی با طرح تشکیل ستاد صیانت از آرا) توهین، ترور شخصیت و انتقادات تندی که به دور از آداب رقابت سیاسی و در ردیف فحاشی سیاسی می‌گنجد (با رجوع به سخنرانی‌ها، مقالات و روزنامه‌های طرفدار کاندیداها فهم این مفاهیم بسیار آسان است) نمای این ساختمان را تشکیل می‌دهد. کاندیداها برای «نجات» آمده‌اند، در قالب یک منجی، تظاهر به وجود دیوی می‌کنند که باید از میان برداشته شود تا نجات یابند؛ چه چیزی؟ «ایران». چه کسی؟ «ایرانیان». آری «ناسیونالیسم» و «حس وطن‌پرستی» آویزه‌ای است برای دستیابی به قدرت از طریق تهییج افکار و احساسات میهن‌پرستانه مردمی.
نگاهی به نوع ادبیات کاندیداهای رقیب احمدی‌نژاد کاملا خشونت گفتاری و رفتار انتخاباتی آنان را نشان می‌دهد و حاصل این گفتارهای سازمان‌یافته از سوی کاندیداهای رقیب احمدی‌نژاد را می‌توان در قالب همین تشکیل کمیته صیانت از آرا که در چنین شرایطی با توجه به شایعه‌وار بودن تبعات حاصله از فلسفه وجودی چنین گفتاری تبلور خشن و سخت‌افزاری چهره اول قدرت یعنی قدرت هابزی است، یافت.
شاید کالبدشکافی تفکر توماس هابز راجع به چگونگی فرآیند قدرت‌یابی دولت، خالی از لطف نباشد چرا که پایبندی به تفکر یا مکتبی از مکاتب از سوی شخصی به صورت خودکار، تبعیت از دقایق و ظرایف کل آن مکتب و تفکر را با خود به همراه خواهد داشت.
به عبارت دیگر اتخاذ نوع تفکر در قالب چارچوب نظری یک مکتب یا تفکر، پیامدهای گریزناپذیری را در ابعاد و حوزه‌های دیگر با خود به همراه خواهد داشت. از این رو به بسط اندیشه هابز خواهیم پرداخت تا دقایق و ظرایف پایبندان به قدرت سخت‌افزاری چهره اول قدرت (قدرت هابزی) در عمل نمایان‌تر شود. توماس هابز معتقد است انسان‌ها موجوداتی بدذات و گرگ‌سرشت هستند و قبل از تشکیل حکومت، آنها در وضع طبیعی می‌زیستند .
موقعیت ایران در وضع طبیعی، وضعیت «جنگ همه علیه همه» بود چرا که انسان گرگ‌سرشت و طمعکار همیشه در پی حصول به امیال سیری‌ناپذیر نفسانی خود است و هیچ چیز و هیچ‌کس از حوزه بسیط این حس و میل در امان نیست. نهایتا این انسان طمعکار به فکر می‌افتد تا از این وضعیت نجات یابد. پس به دور هم جمع می‌شوند تا حاکمی انتخاب کنند؛ حاکمی که حکم یک منجی را دارد و آنها را از وضع طبیعی «جنگ همه علیه همه» نجات می‌دهد.
از این رو قدرت یکسره از جامعه جمع شده و طی قراردادی در دست حاکم متمرکز می‌شود و بدین‌شکل «لویاتان» زاده می‌شود؛ موجودی ترسناک که در خشکی تمساح و در آب، نهنگ نامیده می‌شود. لویاتان می‌آید تا گرگ انسان را سر جای خودش بنشاند و امنیت و آرامش را برقرار کند. پس در پی یک قرارداد (که در بحث‌ها می‌تواند انتخاب باشد) از سوی مردم به حاکم تفویض اختیار می‌شود اما در فردای انتخاب، مردم دیگر حق انتقاد، شورش و حتی پیشنهاد به حاکم را ندارند، چرا که تضعیف حاکم به هر دلیلی درغلطیدن به دوران وضع طبیعی را با خود به همراه خواهد داشت.
بدین‌شکل دولت حداکثری انتقادناپذیر لویاتان که با قرارداد بین مردم سر کار می‌آید، خود به غولی انتقادناپذیر که تمام قدرت‌های پخش شده در جامعه یکسره در دست وی و در حاکمیت او متمرکز شده، تبدیل می‌شود. این فرآیند، پروسه قدرت‌یابی دولت هابزی است و پایبندی به تفکر هابز در حوزه قدرت سخت‌افزاری، بی‌تردید تسری این تفکر در حوزه‌های مختلف را نیز سبب می‌شود، چرا که خبر پیامدهای گریزناپذیر گرایش به هر تفکری، قبول دقایق و ظرایف رفتاری آن تفکر است. به قول یک اندیشمند فرانسوی: هر کس آنطور که فکر می‌کند، زندگی می‌کند و با اجازه از این اندیشمند باید بگوییم: هر کس هابزی فکر می‌کند، لویاتانی حکومت خواهد کرد.
بحث تاسیس کمیته صیانت از آرا که با مولفه‌های مذکور جزو نگاه سخت‌افزاری قدرت است، چه آینده‌ای را در حوزه مدیریت کشور نوید می‌بخشد؟ مثلا آینده اقتصادی کشوری که یک تفکر لویاتانی در آن به قدرت برسد چه تصویری خواهد داشت؟ بدون تردید دولت لویاتانی همانگونه که در حوزه قدرت معتقد به جمع‌شدن آن در دست دولت و تمرکز قدرت است در حوزه ثروت نیز با سیاست‌های تمرکز اقتصادی به فربه شدن دولت در حوزه اقتصاد و تضعیف حوزه خصوصی‌سازی و جامعه مدنی پیش خواهد رفت.
ترسیم حوزه اقتصادی و مدنی جامعه از سوی کاندیداهای رقیب احمدی‌نژاد در عصر حاضر شبیه دوران «وضع طبیعی» هابز است. در این فرآیند یعنی جلوه‌دادن موقعیت کنونی کشور به وضع طبیعی‌هابز و نیز معرفی خود به عنوان یک منجی، تبعات بعدی به قدرت رسیدن احتمالی این تفکر را می‌توان حدس زد؛ عدم لحاظ حق انتقاد و شورش و حتی پیشنهاد از جانب مردم و نخبگان به دولت روی کار آمده، چرا که برای به دست‌گیری قدرت در حال حاضر با توجه به موقعیت حاشیه‌نشین این گروه یعنی نداشتن کرسی‌های قدرت ابزاری، آنها به اشاعه خشونت گفتاری و به تبع آن ترویج خشونت رفتاری در عرصه جامعه دست زدند، حال اینکه به کار بردن قدرت هابزی در زمانی که هنوز از سوی مردم به آنها تفویض اختیار نشده است چه آینده‌ای را بعد از به دست آوردن احتمالی قدرت از سوی مردم تصویر می‌کنید؟
به عبارت دیگر آیا استفاده از رویکرد سخت‌افزاری قدرت در گفتار، آن هم قبل از رسیدن به قدرت نشان از پایبندی ذاتی گفتمان رقیب به قدرت سخت‌افزاری نیست؟ محکوم کردن دولت وقت به تقلب، استبداد، قانون‌گریزی، ناعادل بودن دولت پادگانی، دولت انتظامی و ... در سخنرانی‌ها، همایش‌ها و مقالات آیا نشان از خشونت گفتاری در ادبیات گفتمان رقیب نیست؟
در عصر جدید با توجه به چهره چهارم قدرت خشونتی که مفاهیم در حق کلمات ادا می‌کنند از هر خشونتی خشن‌تر است و حال این خشونت جزو مولفه لاینفک قدرت سخت‌افزاری چهره اول است؛ قدرتی مستقیم که از طریق دست‌انداختن روی دارایی‌های جامعه تداوم می‌یابد و در حاکمیت متمرکز است. مصادره به مطلوب واژگان و مفاهیم مدرن جهت پردازش و عملیاتی کردن فرهنگ «قربانی طلب» به عنوان اصلی‌ترین دستاویز رقبای انتخاباتی گویی به مولفه لاینفک فرهنگ رقابت سیاسی نخبگان ایران بدل شده است؛ فرهنگی که در آن رقیب ترور شخصیت شده و از تمام انرژی برای له کردن آن استفاده می‌شود تا فرآیند پله‌سازی از این جسد ترور شده، آنها را به مقصد برساند. اتخاذ ادبیات چهره اول قدرت یعنی قدرت هابزی توسط رقبای دولت نشان از پایبندی آنها به مولفه‌های سخت‌افزاری قدرت است.
به کارگیری این ادبیات خشن از طریق رسانه‌های جمعی و تکنولوژی مدرن گرچه پارادوکس هم‌آغوشی تفکرات مدرن، رفتارها و گفتارهای خشن قرون وسطایی را با خود به همراه دارد، اما نگاه دقیق‌تر و عمیق‌تری را طلب می‌کند تا اهمیت این موضوع بهتر روشن شود که «کمیته صیانت از آرا زاییده چه اندیشه‌ای است؟» ارسال نظر
پربیننده