محمدرضا کردلو: این روزها، تبلیغات کاربران فضای مجازی برای رمان «رویای نیمه‌شب» فراگیر شده است. خوانندگان این کتاب که گویی خود در میان قصه غوطه‌ور شده‌اند، به ترویج این رمان می‌پردازند. نظرهای مردمی درباره این رمان نشان از استقبال آنان از این قصه عاشقانه دارد. یکی از کاربران در مطلبی درباره این کتاب نوشته است:«چه داستان خوبی بود. یه داستان عاشقانه که تاریخ هم چاشنی اون بود و اتفاقاتی که افتاده بود لحظه به لحظه‌اش غیرقابل پیش‌بینی بود.» کاربر دیگری با پیشنهاد این کتاب برای مطالعه، بخشی از آن را اینطور به اشتراک گذاشته است:« برای من تجربه تازه‌ای است اما می‌دانم عشق، بدون آنکه اجازه ورود بگیرد، هجوم می‌آورد. هرچه هست، هیجان‌انگیز است. احساس خوبی دارم». کاربر دیگری هم نوشته است:« مطمئن باشید آنقدر جذاب هست که تا تمومش نکردید، دست از سرش برندارید!» و کاربران دیگری که با متن‌های متفاوت، مطالعه «رویای نیمه‌شب» را پیشنهاد می‌کنند. در این بین ممزوج شدن یک حادثه به غایت دینی و الهی با عاشقانه‌ای دوست‌داشتنی یکی از نکاتی است که خوانندگان را به سمت مطالعه این رمان سوق می‌دهد. ترویج معارف تشیع که کاری بزرگ و با اهمیت است هم در این کتاب مورد توجه قرار گرفته است. یکی از علاقه‌مندان مردمی این کتاب در مطلبی که در یکی از شبکه‌های اجتماعی منتشر کرده است با انتشار بخشی از این کتاب پیرامون معارف شیعه مردم را به مطالعه آن توصیه کرده است:«ما شیعیان از پیامبر(ص) و اهل بیت او پیروی می‌کنیم. آن حضرت فرموده‌اند که اهل‌بیت ایشان علی، فاطمه، حسن و حسین هستند. راستی هاشم تو چیزی از ماجرای غدیر شنیده‌ای؟» استقبال کاربران از طیف‌های مختلف فکری و فرهنگی از این رمان عاشقانه، در واقع تقدیری از نویسنده خوش‌ذوق آن یعنی مظفر سالاری است که با این‌گونه زیبا توانسته است عاشقانه انتظار را به تصویر بکشد. «وطن امروز» گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام سالاری نویسنده رمان دوست‌داشتنی «رویای نیمه‌شب» انجام داده است که متن آن را در زیر می‌خوانید.
***
«رویای نیمه‌شب» به‌عنوان یک رمان مذهبی شناخته شده است اما همزمان یک رمان عاشقانه است که می‌تواند منبع یک نمایشنامه یا فیلم درام هم باشد. زمانی که این کار را نگارش می‌کردید، به اینکه چقدر وجوه عاشقانه یا مذهبی یا وجوه دیگر غلبه داشته باشد فکر می‌کردید. اصلا این تمایز را می‌پذیرید؟
منافاتی ندارد که رمانی همزمان مذهبی، عاشقانه، تاریخی، اجتماعی، روانشناسانه و... باشد اما سرانجام غلبه با یکی از این ژانرها خواهد بود. باید دید بن‌مایه و درونمایه اصلی چیست. موقع طراحی و نگارش این رمان، هدفم نوشتن رمانی دینی درباره امام‌زمان بود. می‌خواستم تشرف ابوراجح حمامی را با زمینه‌های اجتماعی‌اش نشان دهم. از عشق برای جذابیت داستان بهره بردم. البته این عشق مثل روغن روی آبگوشت نبود که جدا بایستد. مثل نمک بود که آمیخته با غذاست. عشق در این رمان آمیخته و ممزوج با ماجراهای اصلی است. یکی از درونمایه‌های رمان این است که تشرف گاهی فراتر از جنبه‌های فردی است و تاثیرات اجتماعی دارد. هر چند ابوراجح مشرف به محضر امام زمان(ع) می‌شود و معجزه‌آسا شفا می‌یابد اما همین تشرف روی مناسبات و روابط شیعیان و حاکم ناصبی حله اثر می‌گذارد و پیوند شیعه و سنی را استحکام می‌بخشد. عینیت این تاثیر و تاثرات را به صورت جزئی در عشق هاشم به ریحانه می‌بینیم.
شخصیت‌پردازی‌ای که در رویای نیمه‌شب داشتید را از داستان واقعی الهام گرفتید یا خودتان خلق کرده‌اید؟ چون قطعا واقعه تاریخی به آن شکل که در رمان آورده‌اید، در تاریخ نیامده است.
سند اصلی یک صفحه بیشتر نبود. در این سند به ابوراجح و مرجان صغیر که حاکم ناصبی حله است اشاره شده. از ابوراجح نزد مرجان صغیر سعایت می‌کنند و او دستور اعدام می‌دهد. ابوراجح را به همان شکل که در رمان آمده بزن بزن به طرف میدان می‌برند تا گردن بزنند. یکی به حاکم می‌گوید ابوراجح را اگر اعدام هم نکنی چند ساعتی بیشتر زنده نیست. خونش را گردن نگیر و شیعیان را بیهوده عصبانی نکن. او می‌پذیرد. بدن نیمه‌جان ابوراجح را به خانه‌اش می‌برند و منتظر نفس‌های آخرش هستند که تشرف روی می‌دهد. بقیه شخصیت‌ها مثل هاشم، ریحانه، مادرش، مسرور، ابونعیم، وزیر، پسر وزیر، قنوا، صفوان، حماد، امینه، ام‌حباب و مادر قنوا اضافه شده‌اند اما همگی و آنچه به حوادث اصلی اضافه شدند در خدمت اصل واقعه و شخصیت‌های آن هستند. در واقع تلاش شد تا براساس تشرف، فضای حله و موقعیت ابوراجح و آدم‌های اطرافش با کمک تخیل بازآفرینی شود. یکی از تفاوت‌های داستان و تاریخ همین است. تاریخ می‌گوید چنین آورده‌اند. رمان می‌گوید می‌توانست چنین آورده باشند.
به اینکه رمان قهرمان داشته باشد هم توجه کرده‌اید؟! قهرمان رویای نیمه‌شب کیست؟
قهرمان اصلی ابوراجح است که ماجراها را بنیانگذاری می‌کند و بقیه را حول محور خود می‌چرخاند و پیش می‌برد. او قهرمان آرام و نترسی است که تصمیم می‌گیرند قربانی‌اش کنند. هاشم قهرمان دوم رمان است به لطف آنکه راوی است و ماجراها را از زبان او می‌شنویم و دوست ابوراجح است و عاشق دخترش. هاشم در برهه‌ای که تصمیم می‌گیرد ابوراجح و خانواده‌اش را نجات دهد، به نقش قهرمان درمی‌آید. یعنی از منفعل بودن در می‌آید و فعال می‌شود. یکی از درونمایه‌های رمان، دوستی است؛ دوستی هاشم و ابوراجح. عشق هاشم به ریحانه، این دوستی را نشان می‌دهد. این دوستی در نقطه بحران داستان از عشق به ریحانه فراتر می‌رود و ابوراجح را به توسل به امام زمان(ع) می‌کشاند. شخصیت سوم رمان ریحانه است. پیش از شروع داستان، او یک سالی است که عاشق هاشم است و بروز نمی‌دهد. او است که نقطه عطف اول داستان را با آمدنش به جواهرفروشی ابونعیم شکل می‌دهد. در عین حال به سبب عفاف فراوانش یک قهرمان خاموش، صبور و منتظر است. در واقع اوست که به نوعی به استقبال تعبیر خوابش می‌رود. این سه قهرمان، مثلث تضاد را نمی‌سازند چون در یک جبهه هستند. اما معمولا هر کجا مثلثی تشکیل می‌شود، 2 زاویه‌اش متعلق به آنهاست.
از میان شخصیت‌هایی که خلق کرده‌اید، کدام یک را بیشتر دوست دارید؟
ام‌حباب را بیشتر دوست دارم که پیرزن چاق و شیرینی است با غبغب آویزان. او هاشم را بزرگ کرده و به رغم سادگی، بسیار زیرک است. در این رمان هر کجا او هست، طنز و شیرینی هم هست. شخصیتی است دارای اعتماد به نفس و جهان‌بینی خاص خودش و بی‌پروا حرفش را می‌زند و از کسی حساب نمی‌برد. قسمتی از جذابیت رمان مرهون اوست ولی خواننده چنان دنبال اصل ماجراست که نمی‌فهمد.
درباره فضاسازی‌ای که انجام داده‌اید (که دقیقا شبیه طراحی صحنه فیلم‌های سینمایی، دقیق است) هم توضیح دهید.
من نگاه سینمایی را دوست دارم و می‌پسندم. اندکی با سینما و فیلمنامه آشنا هستم. 20 سال قبل، فیلمنامه‌نویسی را تدریس کرده و نقد فیلم داشته‌ام. فیلمنامه سینمایی نوشته‌ام که زمان وزارت آقای میرسلیم، الف گرفت. سریال انیمیشن نوشته‌ام با نام «آخرین فرستاده» که درباره پیامبر است. این سریال به صورت سه‌بعدی ساخته شده و از شبکه‌های برون‌مرزی پخش می‌شود. بنابراین اول داستان را سینمایی تصور می‌کنم و فیلمنامه‌ای تدوین می‌کنم و بعد می‌نویسم. اینکه می‌گویند «نگو، نشان بده» الگوی من است و با نگاه سینمایی حاصل می‌شود. البته گفته می‌شود هرچه سینمایی‌تر بنویسیم از بار ادبی رمان کاسته می‌شود؛ همان طور که ادعا می‌کنند هرچه دینی‌تر و اخلاقی‌تر بنویسیم از ادبیات فاصله بیشتری می‌گیریم. به شهادت تاریخ ادبیات قصه‌پردازمان که به ماندگاری رسیده و امتحان پس داده، من این مرزبندی‌ها را قبول ندارم. چه فایده که «در جست‌وجوی زمان از دست رفته» مارسل پروست، ته ادبیات است چون قابل تبدیل به سینما نیست، وقتی حتی کسی که دوره‌اش را می‌خرد نمی‌خواند! طبق آیه قرآن «و ما ینفع الناس فیمکث فی‌الارض» هرچه مردمی باشد، می‌ماند. من از تعبیر عوام و عامه استفاده نمی‌کنم. به نظرم ادبیات باید مردمی باشد تا در یادها بماند و محبوب باشد. رمان‌هایی مثل در جست‌وجو، تجربه خوبی‌اند اما در عین حال نوعی انحرافند چون به نقش مخاطب کاری ندارند.
من با تعدادی از کسانی که این رمان را خوانده‌اند صحبت کرده‌ام. علاوه بر تلقی خودم که به نظرم توصیفی از یک «انتظار عاشقانه» است، دیگران بیشتر به وجه حقانیت تشیع در قصه توجه داشتند. در این باره صحبت می‌کنید؟
تلقی شما را بیشتر می‌پسندم. به هنگام نوشتن، هدفم همین بود. بحث‌های کلامی هاشم بیشتر دغدغه‌های جوانی است که از فاصله‌های مذهبی رنج می‌برد. او می‌خواهد با دختر مورد علاقه‌اش ازدواج کند. مذهب مانع است. نمی‌شد در این باره با ابوراجح حرف نزند. ابوراجح در بحث‌های کلامی‌اش نمی‌خواهد هاشم را شیعه کند بلکه به شبهه‌هایی که در ذهن اوست پاسخ می‌دهد. لذا «رویای نیمه‌شب» یک رمان کلامی نیست و قصدم این نبوده که تشرف را به‌عنوان آخرین برگ برنده رو کنم. می‌خواستم بگویم آقا آنقدر مهربان است که شاید اگر ابوراجح را شفا می‌دهد، به دعای هاشم و عشق او نیز التفات داشته است. رمان البته یک رمانی است که شیعه آن را تولید کرده و زمینه شیعی دارد. من این زمینه را انکار نمی‌کنم چون نه می‌شود انکار کرد و نه باید انکار کرد.
درباره پیام داستان با یکی از مخاطبان عام که صحبت می‌کردم او به «صاحب داشتن شیعه» اشاره می‌کرد. آیا شما هم دنبال رساندن این پیام بودید؟!
درونمایه عنصری سیال و منعطف است اگر به آن تصریح نشده باشد. گاه یک درونمایه غیر مصرح چنان دامنه‌ای دارد که هر خواننده‌ای با زبان و درک خودش آن را بیان می‌کند. «صاحب داشتن شیعه» از همین نوع برداشت‌هاست که به نظرم خیلی قشنگ است. نزدیک است به همان حقانیت. وقتی تشرفی را مبنا قرار می‌دهی، طبیعی است که داستان، چنین پیام‌هایی را هرچند غیرمصرح باشند با خود حمل می‌کند.
نخستین داستان‌تان را چه زمانی نوشتید؟
کلاس دوم دبستان عضو کانون پرورش فکری شدم. کیهان بچه‌ها می‌خواندم و تقریبا هر روز به کانون می‌رفتم که کتاب بگیرم و مجله بخوانم. تابستان حصبه گرفتم و نتوانستم یک ماه به کانون بروم. ناچار شروع کردم به نوشتن داستان‌هایی که خوانده بودم اما داستانی که به چاپ برسد، «شاگرد ممتاز» بود که سال 72 در سلام بچه‌ها به چاپ رسید. قبلش چیزک‌هایی مثل شعر، متن ادبی و خاطره از من در روزنامه‌ها و مجلات به چاپ رسیده بود که چیز تحفه‌ای نبود. پس از آنکه نزدیک به 50 داستان و نمایشنامه‌ام در چند مجله چاپ شد و مسؤول داستان 2 مجله شدم، نخستین کتابم را نوشتم.
به‌عنوان یک روحانی که به داستان‌نویسی علاقه دارید و این کار را انجام می‌دهید، چقدر ادبیات را در رساندن مفاهیم دینی موثر می‌دانید؟
داستان یک رسانه مهم است. آنقدر مهم که در قرآن کریم هم هست. وقتی خدا می‌خواهد با ما حرف بزند از چاشنی داستان استفاده می‌کند. در شرافت داستان همین بس که خداوند 12 ویژگی مثبت در قرآن برایش نقل کرده. از باب نمونه به آیه آخر سوره یوسف مراجعه کنید. با همین نگاه، بزرگان ادبیات ما مانند فردوسی، مولوی، نظامی، عطار و سعدی قصه‌پردازی کرده‌اند. داستان، مفاهیم را بر بستر زندگی نشان می‌دهد. یعنی این امکان را فراهم می‌آورد که درونمایه را در فضایی مجازی زندگی کنیم. هر مفهومی را می‌توان با داستان مجسم کرد. مفاهیم دینی نیز از این قاعده مستثنا نیستند.
رابطه فرزندان‌تان با داستان چه طور است؟
خوب است. عضو کانونند و در مسابقات داستان‌نویسی و روزنامه‌دیواری شرکت می‌کنند. پسرم وقتی اول دبیرستان را خواند، تابستانش تحت تأثیر مسابقه کتابخوانی، نزدیک به 500 کتاب خشتی و کوچک را خواند. بچه‌هایی که در سنین پایین شنونده قصه‌های بزرگ‌ترها هستند، بعدها ناخودآگاه دوست دارند داستان بگویند و بنویسند.
شما جبهه هم رفته‌اید. آنجا یا درباره آنجا هم نوشته‌ای دارید؟
بارها جبهه رفته‌ام اما هنوز نشده که درباره‌اش بنویسم. معمولا می‌گویند و می‌نویسم. جایی پیشنهاد داد اما چون سطح کارشان نازل بود، برای‌شان ننوشتم. یادداشت‌ها و خاطراتی دارم که شاید روزی به سراغ‌شان رفتم. البته در رمان «قایق راندن به اقیانوس» خاطره‌هایی از جبهه گفته‌ام.
این رمان با استقبال مواجه شد، به نظرتان همه رمان‌های مذهبی با این استقبال مواجه می‌شوند؟
رمانی که جذاب باشد و به نیازی پاسخ دهد به شرط توزیع و تبلیغ موثر، با استقبال مواجه می‌شود. قرآن هم اگر این همه موقعیت‌های داستانی نداشت کمتر خوانده می‌شد. رمان رویای نیمه‌شب، پیش از هر چیز یک داستان است. برای همین به مسابقه گذاشته شد و پیش از آنکه به مسابقه گذاشته شود، در یک سال چند بار تجدید چاپ شده بود. مردم ما دین‌مدارند و از داستان‌های خوب دینی استقبال می‌کنند.
نظرتان درباره تیزری که ساخته شد چیست؟
خیلی تکرار می‌کنند که مردم ما اهل مطالعه نیستند. حرف دقیقی نیست. اگر کتاب خوبی باشد و خوب هم تبلیغ و توزیع شود، قیمتش هم مناسب باشد، مردم می‌خرند و می‌خوانند. تیزری که ساخته شد، کتاب خوبی را به مردم معرفی کرد و مردم خریدند و خواندند. نکته جالب اینکه تیزر از سوبسید استفاده نکرد. از درآمد فروش کتاب ساخته شد. اگر درست عمل شود، کتاب خوب، می‌تواند روی پای خودش بایستد و خرج تبلیغاتش را بدهد و سربار نباشد.
نقش تیزر در تبلیغ کتاب چقدر مهم است؟
خیلی مهم است. تلویزیون و فضاهای مجازی روزانه با میلیون‌ها مخاطب سر و کار دارند. اگر کتاب به نحوی مؤثر در این رسانه‌ها معرفی شود تا برای مخاطب تبدیل به مساله شود، فروش کتاب چندبرابر می‌شود. نکته جالب این است که اگر مردم کتابی را بپسندند، خودشان در فضاهای مجازی می‌شوند مبلغ آن.
به رمان بعدی‌تان فکر کرده‌اید؟
2 رمان «شب صورتی» و «دعبل و زلفا» را نوشته‌ام که برای چاپ آماده می‌شود. به رمان‌های بعدی و بعدی فکر می‌کنم. در ضمن مشغول نگارش دانشنامه‌ای قرآنی برای نوجوانان هستم که خیلی بزرگ است و حالت مرجع دارد. 1400 مدخل قرآنی را به صورت الفبایی شامل می‌شود در 14 جلد دانشنامه‌ای.
توضیح دیگری را لازم می‌دانید بفرمایید.
پس از 30 سال از قم به شهرم یزد بازگشته‌ام. دعا کنید این بازگشتن یک عقبگرد نباشد و بتوانم نوشتن را جدی‌تر دنبال کنم. از شما ممنونم. به امید روزهایی بهتر و روشن‌تر برای ادبیات و داستان کشورمان!