تلاش برای ساخت و ساز براساس معماری ایرانی ـ اسلامی

بهرنگ فتوحي : اتفاق تلخی که این روزها برای ما افتاده این است که برداشت مردم از معماری و توانایی‌های این هنر صنعت گونه، رو به افول رفته و بی‌تفاوتی و گاهی اوقات حتی بلندپروازی در ساخت خانه‌های آنچنانی جای آن را گرفته است. این در حالی است که دیروز این سرزمین پرگهر، پر بوده از جلوه‌های هنری و فرهنگی که بخش قابل‌توجهی از آنها در بدنه معماری کشور متجلی می‌شده است. برای همین است که اکنون تمام افتخار ما به معماری کشور، در بناهای تقریبا ویران شده‌ای چون تخت‌جمشید، میدان نقش‌جهان اصفهان، مسجد امام و... تجلی می‌یابد اما این بناهایی که مایه مباهات ما هستند تنها میراثی متعلق به گذشته‌اند در حالی که معماری ایران نزدیک به نیم‌قرن است در خوابی عمیق فرو رفته و معماران ما همچون کبکانی خوش‌خیال سر در برف غفلت به خواب فرو‌رفته‌اند و اینگونه است که مردم نیز آنها را از یاد برده‌اند! تقلید از تهران در میان شهرهای ایران، تهران به عنوان پایتخت از سال‌ها پیش محور تقلید و جریان سازی بر اساس یک مد رایج بوده است. بنابراین وقتی نطفه ساختمان‌های عمودی چندین طبقه‌ای در پایتخت و با نظر مستقیم کرباسچی بسته شد، این تغییر رویکرد آشکار با سنت معماری در ایران به سرعت به شهرهای دیگر کشور هم سرایت کرد. اگر چه در آن زمان تصمیم به فروش تراکم و طبیعتا عمودی کردن شهر، تصمیمی بنا به ضرورت‌ها و نظرات بعضا غیرکارشناسانه و یکجانبه‌نگر بود اما انتقال آن به صورت یک مد به شهرستان‌هایی که هیچگونه پیش‌زمینه‌ای از این مساله نداشتند حیرت‌انگیز بود. کرباسچی، شهردار وقت تهران در گفت‌وگویی با روزنامه هم‌میهن درباره این تصمیم می‌گوید: «تصمیم برای فروش تراکم با توجه به ملاحظات و شرایط خاص زمان خود اتخاذ شد. در آن زمان دولت که به شهرداری پول نمی‌داد، شهرداری که نمی‌توانست از مردم پول بی‌حساب بگیرد و حساب‌های شهروندان را خالی کند، پس یک راهی برای کسب درآمد باید پیش‌بینی‌ می‌شد. ما با این دیدگاه تصمیم گرفتیم مجوز توسعه عمودی شهر را صادر کنیم و با درآمدی که از این محل حاصل می‌شود، یک سری از معضلات حاد تهران را برطرف کنیم». اگر عمودی کردن ساختمان‌ها که حاصل آن بحران هویت در معماری تهران شده را فرزند عاملی چون کمبود زمین در پایتخت بدانیم، ساخت آپارتمان‌های چندین طبقه‌ای در دیگر شهرهای کشور یکی از مهم‌ترین آسیب‌های چنین طرحی بود، طرحی که چه در زمان اجرا و چه اکنون که چندین سال از آن می‌گذرد خیلی‌ها معتقدند که تیشه به ریشه معماری کشور زد و بحران هویت در پایتخت را در این عرصه دامن زد. ساماندهی معماری همه اینها در حالی بود که دولت نهم در عرصه معماری با رویکرد توجه به ارزش‌ها پا به میدان گذاشت اما بحران مسکن تا حدودی دامنه فعالیت‌هایش را محدود کرد تا اینکه در اواخر سال گذشته رویه ثبات بر بستر ساخت‌و‌ساز کشور حاکم شد و وزارت مسکن فرصت یافت بیش از قبل به نهادینه کردن شعارهایش در این زمینه بیندیشد. شروع این پروسه با سخنان امیر فرجامی، معاون معماری و شهرسازی وزیر مسکن بود که در ابتدا کار خود را با نقد سیمای شهری آغاز کرد: وضعیت سیمای شهری کشور چندان مناسب نیست و اینکه بخواهیم دنبال مقصر برای وضعیت به وجود آمده در شهرهایمان بگردیم، درست نیست. برای سر و سامان دادن وضعیت سیمای شهری باید راهکارهای زیربنایی ارائه شود. به اعتقاد وی تقویت نیروی انسانی در دانشگاه‌ها، نخستین‌ گام برای ساماندهی معماری اصیل ایرانی خواهد بود چرا که این نیروهای انسانی هستند که می‌توانند در میان مدت طرح و نقشه‌های معماری را ساماندهی کنند. این در حالی است که فرجامی وضعیت فعلی معماری دانشگاهی کشور را اینگونه توصیف می‌کند: دانشجویان دانشگاه‌های ایران متاسفانه با معماری و شهرسازی اصیل ایرانی کمتر آشنا می‌شوند و این موضوع موجب می‌شود تا دانشجویان در آینده نتوانند با خلاقیت‌های خود خلق آثار کنند. با این حال وی پیش‌شرط‌های عملی شدن چنین طرحی را اینگونه عنوان می‌کند: سیستم مدیریت شهری و دستگاه‌های اجرایی باید به این مساله توجه کنند که به آثاری اجازه برای ساخت و ساز دهند که آن آثار مناسب با آثار و معماری اصیل ایرانی باشد. معاون وزیر مسکن و شهرسازی به جامعه نگران معماری کشور قول داده که امسال ساخت و سازها بر اساس معماری ایرانی- اسلامی انجام شود. فرجامی از هماهنگی با سازمان نظام مهندسی و سازمان میراث فرهنگی برای ایجاد ‌شوراهای سیما و منظر شهری در شهرهای بزرگ خبر داده است. با اینکه در سال‌های گذشته توجه به کمیت ساخت و ساز در میان بوده، از آن جایی که در این چهار سال، وزیر مسکن شعار معماری ایرانی- اسلامی را سرلوحه کار خود قرار داده، کیفیت ساخت و ساز به مبحث مهمی در ادبیات ساختمان‌سازی کشور بدل شده است. در این راستا نیز معاون معماری و شهرسازی وزارت مسکن در آخرین روزهای سال گذشته به جامعه حرفه‌ای کشور قول داد که در سال 88 به منظور ساخت و سازهای جدید براساس معماری ایرانی- اسلامی ‌اقدامات لازم به عمل آمده، به نحوی که ایجاد شوراهای سیما و منظر شهری در شهرهای بزرگ در دستور کار قرار گرفته است. وی عنوان کرد: تحقق ساخت‌و‌سازها براساس معماری «ایرانی – اسلامی» در سال 88 با هماهنگی وزارت مسکن و شهرسازی و از سوی سازمان نظام مهندسی ساختمان و نیز سازمان میراث فرهنگی و گردشگری اجرایی می‌شود.