۲۰/آبان/۱۴۰۵
|
۱۹:۵۹
گفت‌وگو با حميدرضا ابراهيمي، نويسنده و كارگردان «ته‌خط»

به اميد روزي كه همه به تئاتر نیاز داشته باشند

آنچه در نمايش شما بارز بود متن بود؛ متني مسجع و آهنگين. از آنجا كه زمان آن به دوره‌اي بازمي‌گردد كه جوانان متاثر از شعرهاي شاعران عصر خود بودند، آيا شما قصد همساني زبان و زمان در نمايش را داشتيد يا قصد ديگري در كار بود؟ يك دليل، آن بود كه دهه‌اي كه اين نمايش در آن اتفاق مي‌افتاد، دهه‌اي بود كه ادبيات شعري شاعران از جمله اخوان‌ثالث كه من بيشتر از ديگران او را دوست ‌دارم، فراوان بوده است و شما نيز به آن اشاره كرديد. دليل ديگرش اين بود كه اصلا ادبيات ته‌خطي‌ها اينگونه است. اگر شما فيلم‌هاي ايراني آن زمان را ببينيد، در گفتارشان يك نوع آهنگ و وزن وجود داشت. تمام تلاشم اين بود كه با توجه به ادبيات آن اثر و آهنگين صحبت‌كردن آن نسل و طبقه، اينگونه نوشته را خلق كردم. البته شما زبان آهنگين آدم‌هايتان را پرورش داده‌ايد و از آن فضاي رئال فراتر رفته‌ايد. بله؛ درست است! من نخواستم به‌طور كامل به آن گويش وابسته باشم. چون كار من به عنوان حميد ابراهيمي، شعر بوده است در نتيجه خواستم از اينگونه ادبيات استفاده كنم. در حقيقت خواسته‌ام تعلق خاطر خود را به آدم‌هاي آن دوره و فضاي ادبي آن نشان دهم. به نظر من، شما در اين نمايش از مسعود كيميايي و به‌طور خاص از فيلم «گوزن‌ها»ي او تاثير گرفته‌ايد؛ از تكيه‌زدن به شعر در متن گرفته تا موضوع خود داستان. در «گوزن‌ها» يك آدم به ظاهر خلافکار حضور دارد كه تا اواخر نمايش مشخص نيست او يك انقلابي است. دوستان من مي‌دانند كه من اينگونه فيلم‌ها را بسيار كم مي‌بينم. اين‌طور نيست كه پاي اينگونه فيلم‌ها بنشينم. من معمولا فيلم‌هاي خارجي مي‌بينم و تعلق خاطر من به سينماي هاليوود است. من سينماي ايران را واقعا كم نگاه مي‌كنم. اما يك مبحثي در اينجا وجود دارد و آن اينكه يكسري داستان‌ها و سوژه‌ها در جامعه به صورت واقعي وجود دارد. مثلا ته‌خط، سوژه‌اي است كه بسياري از كارگردان‌ها از حوادث و رخدادهاي آن تاثير گرفته‌اند و كاري انجام داده‌اند. در اينجا من واقعا از اين كارگردان‌ها و فيلم‌ها تاثير نگرفته‌ام. آنچه در اينجا مشخص است وجود دزد و پليس است كه هميشه اين موضوع را در انواع و اقسام آن داشته‌ايم. در اين نمايش ما يك دزد داريم كه واقعا دزد نيست. حكومت آن زمان فكر مي‌كرده است كه اين دزد است. او يك مبارز است و براي اطرافيان خود تلاش و مبارزه مي‌كند. اما چون قبلا اين موضوع وجود داشته، شايد اين احساس پيش بيايد كه من از كارهاي قبلي تاثير گرفته‌ام. هنر كلا مقوله‌اي است كه تاثيرپذيري در آن وجود دارد. با توجه به آنكه زبان متن را از حالت رئال خارج كرده‌ايد و همانطور كه خود علاقه‌مند بوده‌ايد، به آن شاعرانگي داده‌ايد اما همسان با اين متن، نوع بازي‌ها، دكور و خط داستاني‌تان تغيير نكرده و همانطور رئال صورت گرفته است. درباره اين موضوع با دوستان تئاتري بحث‌هاي مفصلي انجام داده‌ام. ما تجربه داشتن كلامي شعرگونه در يك فضاي رئاليستي نداشته‌ايم. من هميشه دوست داشتم اين موضوع را تجربه كنم. در كارهاي قبلي‌ام ديالوگ‌هاي من كاملا وزن داشت، بنابراين سعي مي‌كنم تجربه كسب كنم. مي‌خواهم ببينم نتيجه آن چه مي‌شود. من كارهايي انجام داده‌ام كه بسياري از منتقدان معتقد بودند، اين كار فقط به درد سينما مي‌خورد. من در پاسخ گفتم، تنها به دنبال اين هستم كه تجربه كسب كنم. اتفاقا در اين فضا تماشاگر هم با نمايش رابطه برقرار مي‌كند. مخاطب در همين كار هم به كار نزديك مي‌شد و احساس دوري نمي‌كرد، بنابراين براي كارهاي آينده‌ام از اين شيوه استفاده خواهم كرد. اين نمايش سال گذشته در جشنواره عدالت و اميد اجرا شد. در آن اجرا، شخصيت معتاد را نمي‌بينيم و به جاي او يك شخصيت بدون كلام كه به نظر مي‌رسيد وجدان عمومي يا روح انقلاب جامعه است، حضور داشت. دليل اين تغيير و جابه‌جايي چه بود؟ هر كاري كه از بدو تولدش در بين دوستان و عوامل كار مطرح مي‌شود نظرات مختلفي روي آن است. من كارگرداني هستم كه به گفته اعضاي گروه گوش مي‌كنم. بعد از اجراي جشنواره عدالت و اميد، با صحبت‌هايي كه با هم انجام داديم به اين نتيجه رسيديم كه آن شخصيت را نداشته باشيم و از جنس همين آدم‌ها در كار بگنجانيم؛ آدم‌هايي كه شخصيت انقلابي ما از همين آدم‌ها دفاع مي‌كند. اين آدم، نمونه عيني ما از ته‌خطي‌هاست. به نظر من هر چند گنجاندن شخصيت معتاد در اين نمايش كار خوبي بود، اما حضور آن آدم بي‌كلام كه دائما در صحنه حاضر بود و تداعي‌كننده روح انقلاب بود با نوع ادبياتي كه براي قصه‌تان انتخاب كرده‌ايد همخواني داشت و باورپذير به نظر مي‌رسيد. آن شخصيت به نوعي ادامه دهنده حميدرضا مقدم در مقام دزد ظاهري و انقلابي واقعي بود. اما وقتي اين شخصيت برداشته مي‌شود، بردن اعلاميه‌ها توسط سركار استوار براي مخاطب اين ابهام را به وجود مي‌آورد كه سرنوشت آنها چه مي‌شود. با توجه به همدلي سركاراستوار با حميدرضا مقدم، مشخص است كه اعلاميه‌ها را پيش خود نگاه مي‌دارد و ادامه‌دهنده راه او خواهد بود. به نظر من هنر مقوله‌اي است كه صددرصد آن سليقه است. سليقه پاتكس فكري ماست. در زمان جشنواره، بسياري از تماشاگران مي‌آمدند و مي‌گفتند با اين شخصيت رابطه برقرار نمي‌كنيم. براي من مخاطب بسيار مهم است. تمام تلاش من اين است كه در نمايشم با مخاطب حرف بزنم، بنابراين من نظرات تماشاگران بعد از ديدن نمايش را گوش كردم و به سليقه و نظر آنها اهميت دادم، اين تغييراتي كه مي‌بينيد را انجام دادم و حتي برخي ديالوگ‌ها را دستكاري كردم و به شكلي كه امروز ديديد درآوردم. بايد بگويم سليقه من اين تغيير را قبول كرد. زبان شاعرانگي انقلابي، منطقي به نظر مي‌رسيد چرا كه او با شعر بزرگ شده بود و علاقه زيادي به شعر داشت. بهتر نبود زبان پليس، زبان عادي و روزمره‌تر باشد؟ بحثي در اينجا وجود دارد و آن اين است كه من به خاطر دزد اين زبان را انتخاب نكردم، به خاطر ادبيات ته‌خط اين كار را كردم. مي‌خواستم بگويم كه ته‌خطي‌ها اينگونه حرف مي‌زنند. من خودم ته‌خطي و متولد ميدان راه‌آهن هستم. ادبيات آنجا اينگونه بود. در دوران كودكي‌ام آدم‌هاي بسياري را ديده‌ام كه طرز صحبت‌شان شعرگونه بود. شكل كلامي‌شان اين‌طور بود، بعد من كمي گفتارها را دستكاري و غني‌تر كردم. نظر شما درباره نقد تئاتر در حال حاضر چيست؟ به نظر من هر نقدي كه مغرضانه نباشد، خوب است. منتقد ما بايد سواد و اطلاعات كافي درباره نمايش داشته باشد. در اين صورت هر چه او بنويسد، حتي اگر به ضرر من كارگردان هم باشد اما بي‌غرض باشد خوب است و من از آن نقد استقبال مي‌كنم. بارها اتفاق افتاده كه من در جشنواره‌های نمايشي كار كرده‌ام و منتقدان درباره آن چيزهايي نوشته‌اند. من از نظريات آنان در اجراي عموم استفاده كرده‌ام. چرا اين‌كار را نكنم؟‌ اتفاقا اگر اين كار را نكنم كار بدي است. من آدم زرنگي‌ام و از اين نظرات استفاده مي‌كنم. نقدهايي كه درباره نمايش خودتان نوشته شده است، خوانده‌ايد؟ يكي- دو تا از آنها را خوانده‌ام. چون در آنها بيشتر تعريف و تمجيد كرده‌اند قاعدتا خوشحال شدم و آنها را دوست داشتم. در نقدي خواندم كه نوشته بود نمايش «ته‌خط» طراحي صحنه ندارد، چرا كه طراحي صحنه بايد همسو با داستان باشد. اين طراحي صحنه برگزيده جشنواره بود. خب! هر كس نظر خودش را دارد. طراحي صحنه بايد در خدمت داستان باشد و اين طراحي صحنه در خدمت داستان بود. بازي خوب در نمايش شما نمايان بود. با توجه به اينكه ديالوگ‌ها خاص بودند و آهنگين، آيا تمرين ويژه‌اي هم داشتيد؟ بله! تمرينات ويژه داشتيم به خاطر اينكه كلام آهنگين بود بسيار سخت بود. بازيگران كلام آهنگين را بايد به حرف زدن تبديل مي‌كردند. ما مدت‌ها تمرين كرديم. در تمرين‌ها بازيگران با فشار ديالوگ‌ها را مي‌گفتند تا آن را تبديل به كلام روزمره كنند. خوشبختانه دو بازيگر بااستعداد با من كار كردند كه خوب حرف‌هاي مرا مي‌شنيدند و به آن عمل مي‌كردند. ما در كار خوب پيش رفتيم، حتي در جشنواره عدالت و اميد كه كار اجرا شد من از آنان راضي بودم به خاطر اينكه به نكته‌هايي كه در گروه به آن رسيده بوديم عمل كردند. اين پروسه يك ماه و نيم طول كشيد. در برخي نمايش‌ها ديده مي‌شود بازيگر علاقه‌ دارد به صورت روزمره ديالوگ‌هايش را بيان كند. اين مشكل تنها تئاتر ما نيست. در تلويزيون و سينما هم اين مشكل را داريم. نابازيگراني هستند كه در لباس بازيگري كار مي‌كنند و حق بسياري از بچه‌هاي تئاتري را كه فوق‌العاده كار مي‌كنند را مي‌خورند. اين نابازيگرها حتي در خود تئاتر هم نفوذ مي‌كنند. بايد فضاي تئاتر را سمپاشي كنيم. از آنجا كه به گفته ديگران من از بازيگران خوب تئاتر و تلويزيون بودم بنابراين تلاش مي‌كنم بازيگران كارهاي من هم خوب بازي كنند چرا كه بازيگر در تئاتر، تلويزيون و سينما بسيار مهم است. آنها وسيله ارتباط با مخاطب هستند. من كارگردان قبلا كارگرداني‌ام را كرده‌ام و حالا در پشت صحنه‌ام. من توسط همين بازيگران با بيننده‌ ارتباط برقرار مي‌كنم، پس چرا اين ارتباط را به خوبي برقرار نكنم؟ وضعيت تئاتر در ايران را چگونه مي‌بينيد؟ تئاتر مشكلات فراواني دارد، اميدوارم هر كسي كه رئيس‌جمهور مي‌شود مقداری جريان اقتصادي هنر را قوي‌تر كند تا مبحث فرهنگي در كشور وضعيت بهتري بيابد. فقط بايد از لحاظ اقتصادي به فرهنگ ما توجه بيشتري بشود. ما در حال حاضر، چند تئاترشهر داريم؟ در حالي كه بايد تئاترشهرهاي بسيار زيادي در تهران داشته باشيم كه مردم در سبد خانوارشان يك بليت تئاتر داشته باشند. شما مايع ظرفشويي مي‌خري، پودر رختشويي مي‌خري، نان مي‌خري، بليت اخراجي‌ها مي‌خري، يك بليت تئاتر هم بايد بخري. چرا اين اتفاق نمي‌افتد؟ براي اينكه از لحاظ اقتصادي براي هنر كم خرج مي‌شود. من از كسي كه مي‌آيد مي‌خواهم اين كار را براي فرهنگ و هنر ما انجام دهد. و حرف آخرتان؟ من از همه كساني كه مرا براي اين نمايش ياري كردند تشكر مي‌كنم، همچنين از كساني كه آمدند اين كار را ديدند و نپسنديدند. اميدوارم روزي همه مردم ما به نقطه‌اي برسند كه به تئاتر واقعا احتياج داشته ‌باشند، يعني حداقل ماهي يك بار به تئاتر بروند. ان‌شاءالله كه اينگونه شود.
ارسال نظر
captcha
پربیننده