برای نتیجه‌گیری از بحث می‌توانم به این نکته اشاره کنم که از نظر شما موفق‌ترین نمونه در دولت نهم برای جهت‌گیری به سمت سینمای جهانی «اخراجی‌ها» بوده است.
با این تعبیر قاطع نمی‌توان گفت. تعبیر درست این است که در این سال‌ها فیلم‌هایی بودند که تلاش کردند پوسته را بشکنند و اتفاقاً موفق هم بودند و مورد استقبال هم قرار گرفتند؛ یکی از این فیلم‌ها «اخراجی‌ها» و یکی هم «فرزند خاک» بود. می‌دانید که به فیلم «فرزند خاک» نزدیک به 10 سال مجوز ساخت نمی‌دادند، نویسنده این کار حتی در مقطعی به بن‌بست رسید و دچار افسردگی شده بود چراکه اجازه کار به او نمی‌دادند اما وقتی به ما مراجعه کرد، گفتیم برو فیلم را بساز دولت پشتیبانت خواهد بود، هر کمکی هم از دست ما بربیاید انجام می‌دهیم. بعد هم که فیلم ساخته شد، دیدیم که برای همه نگاه‌ها و قالب‌های فکری به‌عنوان بهترین فیلم برگزیده شد و حتی معتقدم اگر این فیلم به مراسم «اسکار» هم معرفی می‌شد شانس انتخاب به‌عنوان بهترین فیلم غیرانگلیسی زبان را داشت، اما متأسفانه کمیته انتخاب سال گذشته در چنبره همان نگاه قبلی حتی این فیلم را نامزد هم نکرد.
یعنی پتانسیل «فرزند خاک» را بیشتر از «آوازگنجشکها» (که به مراسم اسکار معرفی شد) می‌دانستید؟
صددرصد. «آوازگنجشکها» قبل‌تر از آن در برلین هم جایزه نگرفته بود. مدیر جشنواره برلین با قول اینکه به این فیلم جایزه خواهم داد، فیلم را از جشنواره فجر، دو سال پیش بیرون کشید و برد تا جایزه دهد، اما بعد از اکران خیلی نظرها را به‌خود جلب نکرد. اما خب چون مدیر جشنواره قول داده بود، به بازیگر فیلم جایزه دادند که موجب تعجب بسیاری شد، کسی هم که از پشت صحنه خبر نداشت.
بحث به جای خوبی رسید اگر بخواهیم به طور مصداقی درباره 2 فیلم «فرزند خاک» و «آواز گنجشک‌ها» صحبت کنیم، هر دو فیلم سرشار از المان‌های بومی ما هستند و توسط دو کارگردان توانا هم کارگردانی شده‌اند. در زمینه تولید هم هر دو در سطحی استاندارد قرار می‌گیرند. با این وجود «فرزند خاک» چه ویژگی خاصی دارد که از نگاه شما فیلم موفق‌تری در زمینه جهانی شدن سینمای ایران است؟
فکر می‌کنم فیلم «فرزند خاک» جسارت برآمده از تفکر احمدی‌نژادی را بیشتر داشت. به حریم‌هایی که تا به امروز فکر می‌کردیم حریم‌های ممنوعه هستند وارد شد و جذابیت‌هایی را خلق کرد اما «آواز گنجشک‌ها» هنوز در همان فضای سابق گیر کرده است. البته اگر «فرزند خاک» نبود شاید بهترین فیلم ما در این زمینه همین «آوازگنجشکها» بود، اما وقتی فیلم دیگری با این کیفیت وجود دارد فکر می‌کنم باید آن را انتخاب می‌کردیم.
اگر مخاطب جهانی هم منتظر شکستن این پوسته در فضای سینمای ایران منطبق بر حقایق مطلوب ما است، پس تکلیف تفکری که معتقد است فضای حاکم بر سینمای جهان و بالطبع مخاطبان آن، فضایی غرب‌پسند و مریض است چه می‌شود؟
دقیقاً همینطور است، اما نکته اینجاست که غرب هم دیگر از خودش خسته شده است. ببینید مخاطبان سینمای غرب هم دیگر از تماشای فیلم‌هایی از جنس خود، خسته شده و به دنبال فضای جدید هستند. اتفاقی هم که در فیلم «فرزند خاک» رخ می‌دهد همین است؛ ارائه تصویری از جنگ که تا امروز هیچ کس حتی خود ما هم ندیده بودیم. اینها هم البته نقطه ایده‌آل نیست، بلکه آغاز یک حرکت است و ما اگر این مسیر را ادامه دهیم می‌توانیم به سینمایی برسیم که مخاطب جهانی هم داشته باشیم.
اگر اجازه بدهید کمی هم در باب تعامل و همکاری مشترک با سینمای جهان صحبت کنیم؛ همانطور که قبل‌تر هم اشاره کردم، عده‌ای این امر را لازمه تحقق جهانی شدن قلمداد می‌کنند، شما چقدر به این امر معتقدید؟
ما ابتدا باید تعریف کنیم که با چه هدفی به دنبال مشارکت هستیم. من تنها یک هدف را برای این امر منطقی می‌دانم آن هم اینکه ما بتوانیم پس از تولید از ابزارها و امکانات پخش جهانی طرف خارجی، بهره‌مند شویم. در غیر این صورت فکر می‌کنم دیگر زمان جذب سرمایه و حتی استفاده از ابزارهای تکنیکی تولید، گذشته است. ما در این زمینه‌ها می‌توانیم کاملاً مستقل عمل کنیم چراکه تولید در سینمای ما بشدت ارزان است. مشارکت یک شرکت خارجی مثلاً در حد 200هزار دلار برای ما زیاد است، اما برای آن شرکت رقمی نیست. پس سرمایه‌گذاری به صرف امید به بازگشت سرمایه برای طرف خارجی خیلی محلی از اعراب ندارد، پس او برای مشارکت اهداف دیگری در نظر می‌گیرد. او با این سرمایه اندک تفکر و ارزش‌های فیلمساز ما را به سمت اهداف سیاسی و اقتصادی خودش جهت می‌دهد. پس این مشارکت با این کیفیت نقش مهارکنندگی برای سینمای ایران پیدا می‌کند. از طرف دیگر کسانی در ایران برای این نوع مشارکت پیشقدم می‌شوند که به دنبال منافع مادی خود هستند، مثلاً فیلمی را با 100 میلیون تومان در ایران می‌سازند اما برای جذب سرمایه از خارج 200هزار دلار را مدنظر قرار می‌دهند و به‌راحتی با ساخت یک فیلم پول کلانی را به جیب می‌زنند. هیچ‌کس هم نمی‌تواند یقه‌شان را بگیرد و اینها هم پاسخگو نیست.
یعنی به‌طور کل جذب سرمایه به‌عنوان مثال از یک کمپانی آمریکایی را برای سینمای ایران باید مضر و مصداق همان مهار زدن تلقی کرد؟
نه، من اصلاً با نگاه مطلق در این زمینه مخالفم، یعنی صرف اینکه طرف مشارکت یک آمریکایی است بخواهیم آن را نفی کنیم. ما امروز می‌بینیم در خود آمریکا کسانی هستند که حرفشان حرف ما است، از آقای احمدی‌نژاد حتی دفاع هم می‌کنند که نمونه‌هایی از آن را در فیلم سفر به کلمبیا دیدیم. پس اینکه ما بخواهیم یک شرکت یا یک شخص را به صرف آمریکایی بودن به شعار «مرگ بر آمریکا» ارجاع دهیم، نگاه غلطی است که شایسته یک انسان مومن آن هم برآمده از دل انقلاب اسلامی نیست. ما باید آدم‌ها را از هم تفکیک کنیم، ما به تعداد گروه‌ها و آدم‌ها می‌توانیم شیوه‌های برخورد مختلف داشته باشیم، نه اینکه یک فرمول کلی بخواهیم تعریف کنیم. پس واقعاً نباید مطلق‌گرایی کرد، اما درباره مصادیق می‌توان بحث کرد، مثلاً فیلم «آفساید» یا «نیوه مانگ» در این سال‌ها یا حتی «کیسه برنج» که سال‌ها قبل با سرمایه‌گذاری یک شرکت ژاپنی ساخته شد، بیشتر به دنبال اهداف سیاسی و اقتصادی سرمایه‌گذاران خود بوده‌اند.
یعنی «کیسه برنج» محمدعلی طالبی را هم مصداق این نگاه جهت‌دار می‌دانید؟
ببینید آن فیلم واقعاً کار ابتری بود و چیزی به جامعه ایران اضافه نمی‌کرد، اما شرکت ژاپنی 100 هزار دلار (که واقعاً برای آنها رقمی نیست) به فیلم کمک کرد و با حضور در جشنواره‌های جهانی توانست خودش را مطرح کند، محتوای فیلم هم چندان برایش مهم نبود اما به دلیل هزینه پایین تولید در سینمای ایران، ترجیح داد با یک فیلمساز ایرانی همکاری کند. درباره این فیلم البته اهداف سیاسی قطعاً کمرنگ‌تر بوده اما در نمونه‌هایی مثل «آفساید» یا «نیوه مانگ» ما ردپای سیاست‌های فرهنگی آمریکا را هم می‌بینیم. وقتی صهیونیست‌ها در منطقه از کردستان بزرگ حمایت می‌کنند و در همین حین یک فیلمساز ایرانی فیلمی مثل «نیوه مانگ» را می‌سازد جهت اهداف آنها قدم برداشته است. ساخت این فیلم امروز شاید تأثیر چندانی هم نداشته باشد اما واقعاً جای تأسف دارد.
در کنار سرمایه‌گذاری، تبادل بازیگران نیز در مقاطعی در سینمای ایران مطرح شد، ارزیابی شما در این زمینه چیست؟ آیا می‌توان بازیگرانی تربیت کرد که با جهان‌بینی مستقل خود در جغرافیای جهانی حاضر شوند؟
با همه احترامی که برای بازیگران قائلم اما فکر نمی‌کنم چنین جهان‌بینی مستقلی تأثیری در ایفای نقش داشته باشد.
اما رضا کیانیان در یکی از تألیفاتش در زمینه بازیگری (نقل به مضمون از کتاب «تحلیل بازیگری») بر این نکته تأکید دارد که بازیگر صرفاً یک ابزار در دست کارگردان و گروه تولید نیست و خود می‌تواند از خود یک جهان‌بینی داشته باشد.
این حرف به نظر من حرفی غیر فنی است. در سینما اندیشه و تفکر هیچ‌گاه برای بازیگر نیست، همیشه تفکر فیلمنامه‌نویس، کارگردان و نهایتاً تهیه‌کننده است که در فیلم سیطره دارد. آنها هستند که هرکدام بخشی از تفکر فیلم را بر دوش می‌کشند، اما بازیگر با ایفای نقش صرفاً به این تفکر شکل و هویت می‌دهد. البته در این زمینه استثنا هم داریم، مثلاً بازیگری مثل چارلی چاپلین، نگاه فلسفی خاصی در سینما پیدا می‌کند و حضورش در هر اثری آن تأثیرگذاری را دارد اما بقیه بازیگران اینگونه نیستند چراکه اصلاً فن بازیگری این اجازه را به آنها نمی‌دهد، جز در موارد استثنايی که من در سینمای ایران متأسفانه هنوز نمونه‌ای از آن را ندیده‌ام. پس این تحلیل به کلی تحلیل غلطی است.
برگردیم به سوال قبل، این حضور متبادل بازیگران را چگونه می‌توان مدیریت کرد؟
اینکه بازیگر خارجی به سینمای ما بیاید یا بازیگر ایرانی وارد سینمای غرب شود هم از بحث‌هایی است که به نظر من دیگر باید از آن رد شویم. سطح ما امروز در سطحی بسیار بالاتر از این قرار دارد و طرح این موضوع توهین به بازیگران ما است؛ امروز بازیگران ما به لحاظ فنی و هنری به حدی رسیده‌اند که می‌توانند همپای بازیگران هالیوودی و اروپایی در سینما حاضر شوند و آنقدر جایگاه بالایی دارند که یک بازیگر خارجی باید افتخار کند که با آنها همبازی شود اما چیزی که برای حضور سینماگران ما در فیلم‌های جهانی یا بالعکس حضور آنها در سینمای ایران باید مدنظر قرار گیرد بحث تفکر و اندیشه است. ما باید به سمتی حرکت کنیم که این حضورها، حضور تفکر و اندیشه ما باشد. این ارزشمند است و جای افتخار دارد.
در همین زمینه آیا می‌توان به کیفیت حضور گلشیفته فراهانی در فیلم «مجموعه دروغ‌ها» معترض بود؟
ببينید اینکه ما بخواهیم از این اتفاق غش کنیم و خیلی خوشحال شویم به نظر من نوعی خودباختگی است. اینکه یک بازیگر ما چنین حضوری داشته امری عادی باید باشد، اصلاً دیر هم اتفاق افتاد و فکر می‌کنم زودتر از اینها باید رخ می‌داد. اما در عین حال مناسباتی هم در این زمینه وجود دارد که مدیریت ما را می‌طلبد. اگر بازیگر ما به سینمای هالیوود می‌رود، ما به‌عنوان کشور ایران باید بتوانیم حق و حقوقی برای او تعریف کنیم و از آن کوتاه هم نیاییم. من به این قضیه معترضم که چرا بازیگری که در سینمای ایران نقش اول را ایفا می‌کند، باید در 2 پلان از یک فیلم حاضر شود، این جای اشکال دارد. بازیگر نقش اول سینمای ما را در حد یک سیاهی‌لشکر به‌کار گرفته‌اند و این ناراحتی دارد. من نمی‌گویم او برای بازی نرود اما باید بتوانیم به این کیفیت معترض هم بشویم.
یعنی کیفیت حضور همایون ارشادی به‌عنوان یک نقش اصلی در «بادبادک‌باز» برای شما مطلوب‌تر است؟
بله، این اتفاقی است که می‌توان تا حدی از آن خشنود بود و تعریف کرد.
چرا تا حدی؟
چون کلیت این فیلم در راستای اهداف آمریکا در افغانستان تعریف شده است.
یعنی انتخاب فیلم از سوی آقای ارشادی غلط بوده؟
ایشان که انتخاب شده بودند و به نظرم باید از این فرصت هم استفاده می‌کرد اما ما به‌عنوان سیاست‌گذار، منتقد و رسانه‌های ایران نباید از این اتفاق مشعوف شویم. اتفاق، اتفاق خوبی است اما باید اشکال‌های آن را هم تحلیل کنیم. در غیر این صورت من هیچ مشکلی در این نوع حضور نمی‌بینم. اصلا در این زمینه نگرانی‌ای وجود ندارد و فکر می‌کنم هرچه تعامل بیشتر، بهتر. ببینید به‌عنوان نمونه عرض می‌کنم، جناب احمدی‌نژاد درباره فرار مغزها به این کیفیتی که در رسانه‌ها مطرح می‌شود، نگرانی‌ای ندارند. عده‌ای در دوره‌ای با خروج متفکران ایرانی به نقاط مختلف دنیا، مبارزه می‌کردند به اسم جلوگیری از فرارمغزها، این تفکر برای دولت نهم نیست. می‌گویم چرا؛ ببینید انگلستان در ابتدا یک جزیره بود، اما با مهاجرت مردم انگلستان به نقاط مختلف امروز نصف دنیا را دارند، از آمریکا و کانادا گرفته تا آفریقا و استرالیا. اصلاً همه این کشورها دیگر جزئی از انگلیس شده‌اند، دلیلش همان حضور انگلیسی‌‌های مهاجر است. این اتفاق درباره ایرانیان هم در حال رخ دادن است و این اتفاق بسیار خوبی است. اصلاً هم بد نیست، بد این است که ایرانی با تحقیر به کشور دیگر مهاجرت کند اما اینکه ایرانیان در نقاط مختلف ساکن شوند در آینده به‌عنوان فرزندان ایران می‌توانند بازوان ما شوند. پس قیچی کردن این پیوندها در هر زمینه به بهانه فرارمغزها به نظر ما منطقی و درست نیست.
پس در زمینه بازیگران هم این تفکر باید حاکم باشد، اما درباره خانم فراهانی ما دیدیم که حتی صداوسیما هم وارد میدان محکوم کردن شد و به‌گونه‌ای عمل کرد که گویی کاخ سفید با برنامه‌ای از پیش تعیین شده اقدام به جذب این بازیگر به سینمای هالیوود کرده‌است.
ببینید اینجا دو مطلب طرح می‌شود؛ اینکه کاخ سفید از هر فرصت و ظرفیتی برای بهره‌برداری‌های خود استفاده نمی‌کند، خیالی خام است، حتی از تمام صفحات روزنامه‌های ما هم در صورت امکان استفاده می‌کند و ما باید بدانیم با یک توطئه‌گر مواجهیم. حضور بازیگر ما در یک فیلم هالیوودی هم یکی از این ظرفیت‌هاست که آنها به نفع خود از آن بهره‌برداری کردند اما ما هم باید در مقابل، برنامه‌ای داشته باشیم، همانطور که آنها بهره خود را می‌برند ما هم باید بتوانیم این بهره‌برداری را داشته باشیم. این یک جنگ و تقابل است و ما باید زمانی وارد میدان شویم که از پیروزی مطمئن باشیم. در همین زمینه هم فکر می‌کنم قطع ناگهانی حمایت از بازیگری که به نمایندگی از ایران وارد میدان هالیوود شده کمی بی‌فکری است. هرچند که بازیگر جزء کوچکی از میدان تعاملات است. ما باید در این جریان نیمه پر لیوان را هم مدنظر قرار می‌دادیم. این همان چیزی است که از تفکر بسته قبل به یادگار ماند و امروز ما نیازمند مدیریت جدیدی مطابق با قالب‌شکنی‌های آقای احمدی‌نژاد هستیم؛ احمدی‌نژاد خیلی درها و فضاهای کاذب را شکست، اما برخی هنوز این را باور نکرده‌اند. زمانی در ایران بحث و صحبت کردن با یک آمریکایی گناه کبیره بود اما امروز رئیس‌جمهور خود در این زمینه پیشقدم می‌شود چراکه امروز یک باور وجود دارد و این باورمندی بسیار مهم است. در چنین شرایطی که رئیس‌جمهور اهداف بزرگی را مدنظر دارد، این دیگر یک آدرس غلط می‌شود که ما بخواهیم روی حضور یک بازیگر در یک فیلم زوم کنیم و از آن هراس داشته باشیم.
به‌عنوان سوال آخر، به نظر شما، چند سال دیگر زمان لازم است تا در راستای این تحولات که اشاره کردید، به یک تعامل پویا و آرمانی با سینمای جهان بویژه هالیوود برسیم؟
امروز بسیاری از بسترها فراهم شده است، یعنی شاید تا 5 سال پیش بخش کوچکی از این فرصت‌ها مهیا بود، اما امروز بیشتر بسترها مهیاست. از طرف دیگر روندی که از سال‌ها قبل در مدیریت سینمای ایران شروع شده، شکستش محرز است چراکه امروز سینمای ایران در یک بن‌بست قطعی گرفتار است و همه هم به آن اذعان دارند. با توجه به این شرایط با یک مدیریت هوشمند می‌توان ظرف 3 سال سینمای ایران را در حوزه‌ای بسیار گسترده و جهانی وارد کرده و پدیده جدیدی را در سینمای جهان رقم بزنیم. تعامل سینمای ایران با جهان در گفت‌وگو با جواد شمقدری
پتانسیل جهانی‌شدن داریم اما...
برای نتیجه‌گیری از بحث می‌توانم به این نکته اشاره کنم که از نظر شما موفق‌ترین نمونه در دولت نهم برای جهت‌گیری به سمت سینمای جهانی «اخراجی‌ها» بوده است.
با این تعبیر قاطع نمی‌توان گفت. تعبیر درست این است که در این سال‌ها فیلم‌هایی بودند که تلاش کردند پوسته را بشکنند و اتفاقاً موفق هم بودند و مورد استقبال هم قرار گرفتند؛ یکی از این فیلم‌ها «اخراجی‌ها» و یکی هم «فرزند خاک» بود. می‌دانید که به فیلم «فرزند خاک» نزدیک به 10 سال مجوز ساخت نمی‌دادند، نویسنده این کار حتی در مقطعی به بن‌بست رسید و دچار افسردگی شده بود چراکه اجازه کار به او نمی‌دادند اما وقتی به ما مراجعه کرد، گفتیم برو فیلم را بساز دولت پشتیبانت خواهد بود، هر کمکی هم از دست ما بربیاید انجام می‌دهیم. بعد هم که فیلم ساخته شد، دیدیم که برای همه نگاه‌ها و قالب‌های فکری به‌عنوان بهترین فیلم برگزیده شد و حتی معتقدم اگر این فیلم به مراسم «اسکار» هم معرفی می‌شد شانس انتخاب به‌عنوان بهترین فیلم غیرانگلیسی زبان را داشت، اما متأسفانه کمیته انتخاب سال گذشته در چنبره همان نگاه قبلی حتی این فیلم را نامزد هم نکرد.
یعنی پتانسیل «فرزند خاک» را بیشتر از «آوازگنجشکها» (که به مراسم اسکار معرفی شد) می‌دانستید؟
صددرصد. «آوازگنجشکها» قبل‌تر از آن در برلین هم جایزه نگرفته بود. مدیر جشنواره برلین با قول اینکه به این فیلم جایزه خواهم داد، فیلم را از جشنواره فجر، دو سال پیش بیرون کشید و برد تا جایزه دهد، اما بعد از اکران خیلی نظرها را به‌خود جلب نکرد. اما خب چون مدیر جشنواره قول داده بود، به بازیگر فیلم جایزه دادند که موجب تعجب بسیاری شد، کسی هم که از پشت صحنه خبر نداشت.
بحث به جای خوبی رسید اگر بخواهیم به طور مصداقی درباره 2 فیلم «فرزند خاک» و «آواز گنجشک‌ها» صحبت کنیم، هر دو فیلم سرشار از المان‌های بومی ما هستند و توسط دو کارگردان توانا هم کارگردانی شده‌اند. در زمینه تولید هم هر دو در سطحی استاندارد قرار می‌گیرند. با این وجود «فرزند خاک» چه ویژگی خاصی دارد که از نگاه شما فیلم موفق‌تری در زمینه جهانی شدن سینمای ایران است؟
فکر می‌کنم فیلم «فرزند خاک» جسارت برآمده از تفکر احمدی‌نژادی را بیشتر داشت. به حریم‌هایی که تا به امروز فکر می‌کردیم حریم‌های ممنوعه هستند وارد شد و جذابیت‌هایی را خلق کرد اما «آواز گنجشک‌ها» هنوز در همان فضای سابق گیر کرده است. البته اگر «فرزند خاک» نبود شاید بهترین فیلم ما در این زمینه همین «آوازگنجشکها» بود، اما وقتی فیلم دیگری با این کیفیت وجود دارد فکر می‌کنم باید آن را انتخاب می‌کردیم.
اگر مخاطب جهانی هم منتظر شکستن این پوسته در فضای سینمای ایران منطبق بر حقایق مطلوب ما است، پس تکلیف تفکری که معتقد است فضای حاکم بر سینمای جهان و بالطبع مخاطبان آن، فضایی غرب‌پسند و مریض است چه می‌شود؟
دقیقاً همینطور است، اما نکته اینجاست که غرب هم دیگر از خودش خسته شده است. ببینید مخاطبان سینمای غرب هم دیگر از تماشای فیلم‌هایی از جنس خود، خسته شده و به دنبال فضای جدید هستند. اتفاقی هم که در فیلم «فرزند خاک» رخ می‌دهد همین است؛ ارائه تصویری از جنگ که تا امروز هیچ کس حتی خود ما هم ندیده بودیم. اینها هم البته نقطه ایده‌آل نیست، بلکه آغاز یک حرکت است و ما اگر این مسیر را ادامه دهیم می‌توانیم به سینمایی برسیم که مخاطب جهانی هم داشته باشیم.
اگر اجازه بدهید کمی هم در باب تعامل و همکاری مشترک با سینمای جهان صحبت کنیم؛ همانطور که قبل‌تر هم اشاره کردم، عده‌ای این امر را لازمه تحقق جهانی شدن قلمداد می‌کنند، شما چقدر به این امر معتقدید؟
ما ابتدا باید تعریف کنیم که با چه هدفی به دنبال مشارکت هستیم. من تنها یک هدف را برای این امر منطقی می‌دانم آن هم اینکه ما بتوانیم پس از تولید از ابزارها و امکانات پخش جهانی طرف خارجی، بهره‌مند شویم. در غیر این صورت فکر می‌کنم دیگر زمان جذب سرمایه و حتی استفاده از ابزارهای تکنیکی تولید، گذشته است. ما در این زمینه‌ها می‌توانیم کاملاً مستقل عمل کنیم چراکه تولید در سینمای ما بشدت ارزان است. مشارکت یک شرکت خارجی مثلاً در حد 200هزار دلار برای ما زیاد است، اما برای آن شرکت رقمی نیست. پس سرمایه‌گذاری به صرف امید به بازگشت سرمایه برای طرف خارجی خیلی محلی از اعراب ندارد، پس او برای مشارکت اهداف دیگری در نظر می‌گیرد. او با این سرمایه اندک تفکر و ارزش‌های فیلمساز ما را به سمت اهداف سیاسی و اقتصادی خودش جهت می‌دهد. پس این مشارکت با این کیفیت نقش مهارکنندگی برای سینمای ایران پیدا می‌کند. از طرف دیگر کسانی در ایران برای این نوع مشارکت پیشقدم می‌شوند که به دنبال منافع مادی خود هستند، مثلاً فیلمی را با 100 میلیون تومان در ایران می‌سازند اما برای جذب سرمایه از خارج 200هزار دلار را مدنظر قرار می‌دهند و به‌راحتی با ساخت یک فیلم پول کلانی را به جیب می‌زنند. هیچ‌کس هم نمی‌تواند یقه‌شان را بگیرد و اینها هم پاسخگو نیست.
یعنی به‌طور کل جذب سرمایه به‌عنوان مثال از یک کمپانی آمریکایی را برای سینمای ایران باید مضر و مصداق همان مهار زدن تلقی کرد؟
نه، من اصلاً با نگاه مطلق در این زمینه مخالفم، یعنی صرف اینکه طرف مشارکت یک آمریکایی است بخواهیم آن را نفی کنیم. ما امروز می‌بینیم در خود آمریکا کسانی هستند که حرفشان حرف ما است، از آقای احمدی‌نژاد حتی دفاع هم می‌کنند که نمونه‌هایی از آن را در فیلم سفر به کلمبیا دیدیم. پس اینکه ما بخواهیم یک شرکت یا یک شخص را به صرف آمریکایی بودن به شعار «مرگ بر آمریکا» ارجاع دهیم، نگاه غلطی است که شایسته یک انسان مومن آن هم برآمده از دل انقلاب اسلامی نیست. ما باید آدم‌ها را از هم تفکیک کنیم، ما به تعداد گروه‌ها و آدم‌ها می‌توانیم شیوه‌های برخورد مختلف داشته باشیم، نه اینکه یک فرمول کلی بخواهیم تعریف کنیم. پس واقعاً نباید مطلق‌گرایی کرد، اما درباره مصادیق می‌توان بحث کرد، مثلاً فیلم «آفساید» یا «نیوه مانگ» در این سال‌ها یا حتی «کیسه برنج» که سال‌ها قبل با سرمایه‌گذاری یک شرکت ژاپنی ساخته شد، بیشتر به دنبال اهداف سیاسی و اقتصادی سرمایه‌گذاران خود بوده‌اند.
یعنی «کیسه برنج» محمدعلی طالبی را هم مصداق این نگاه جهت‌دار می‌دانید؟
ببینید آن فیلم واقعاً کار ابتری بود و چیزی به جامعه ایران اضافه نمی‌کرد، اما شرکت ژاپنی 100 هزار دلار (که واقعاً برای آنها رقمی نیست) به فیلم کمک کرد و با حضور در جشنواره‌های جهانی توانست خودش را مطرح کند، محتوای فیلم هم چندان برایش مهم نبود اما به دلیل هزینه پایین تولید در سینمای ایران، ترجیح داد با یک فیلمساز ایرانی همکاری کند. درباره این فیلم البته اهداف سیاسی قطعاً کمرنگ‌تر بوده اما در نمونه‌هایی مثل «آفساید» یا «نیوه مانگ» ما ردپای سیاست‌های فرهنگی آمریکا را هم می‌بینیم. وقتی صهیونیست‌ها در منطقه از کردستان بزرگ حمایت می‌کنند و در همین حین یک فیلمساز ایرانی فیلمی مثل «نیوه مانگ» را می‌سازد جهت اهداف آنها قدم برداشته است. ساخت این فیلم امروز شاید تأثیر چندانی هم نداشته باشد اما واقعاً جای تأسف دارد.
در کنار سرمایه‌گذاری، تبادل بازیگران نیز در مقاطعی در سینمای ایران مطرح شد، ارزیابی شما در این زمینه چیست؟ آیا می‌توان بازیگرانی تربیت کرد که با جهان‌بینی مستقل خود در جغرافیای جهانی حاضر شوند؟
با همه احترامی که برای بازیگران قائلم اما فکر نمی‌کنم چنین جهان‌بینی مستقلی تأثیری در ایفای نقش داشته باشد.
اما رضا کیانیان در یکی از تألیفاتش در زمینه بازیگری (نقل به مضمون از کتاب «تحلیل بازیگری») بر این نکته تأکید دارد که بازیگر صرفاً یک ابزار در دست کارگردان و گروه تولید نیست و خود می‌تواند از خود یک جهان‌بینی داشته باشد.
این حرف به نظر من حرفی غیر فنی است. در سینما اندیشه و تفکر هیچ‌گاه برای بازیگر نیست، همیشه تفکر فیلمنامه‌نویس، کارگردان و نهایتاً تهیه‌کننده است که در فیلم سیطره دارد. آنها هستند که هرکدام بخشی از تفکر فیلم را بر دوش می‌کشند، اما بازیگر با ایفای نقش صرفاً به این تفکر شکل و هویت می‌دهد. البته در این زمینه استثنا هم داریم، مثلاً بازیگری مثل چارلی چاپلین، نگاه فلسفی خاصی در سینما پیدا می‌کند و حضورش در هر اثری آن تأثیرگذاری را دارد اما بقیه بازیگران اینگونه نیستند چراکه اصلاً فن بازیگری این اجازه را به آنها نمی‌دهد، جز در موارد استثنايی که من در سینمای ایران متأسفانه هنوز نمونه‌ای از آن را ندیده‌ام. پس این تحلیل به کلی تحلیل غلطی است.
برگردیم به سوال قبل، این حضور متبادل بازیگران را چگونه می‌توان مدیریت کرد؟
اینکه بازیگر خارجی به سینمای ما بیاید یا بازیگر ایرانی وارد سینمای غرب شود هم از بحث‌هایی است که به نظر من دیگر باید از آن رد شویم. سطح ما امروز در سطحی بسیار بالاتر از این قرار دارد و طرح این موضوع توهین به بازیگران ما است؛ امروز بازیگران ما به لحاظ فنی و هنری به حدی رسیده‌اند که می‌توانند همپای بازیگران هالیوودی و اروپایی در سینما حاضر شوند و آنقدر جایگاه بالایی دارند که یک بازیگر خارجی باید افتخار کند که با آنها همبازی شود اما چیزی که برای حضور سینماگران ما در فیلم‌های جهانی یا بالعکس حضور آنها در سینمای ایران باید مدنظر قرار گیرد بحث تفکر و اندیشه است. ما باید به سمتی حرکت کنیم که این حضورها، حضور تفکر و اندیشه ما باشد. این ارزشمند است و جای افتخار دارد.
در همین زمینه آیا می‌توان به کیفیت حضور گلشیفته فراهانی در فیلم «مجموعه دروغ‌ها» معترض بود؟
ببينید اینکه ما بخواهیم از این اتفاق غش کنیم و خیلی خوشحال شویم به نظر من نوعی خودباختگی است. اینکه یک بازیگر ما چنین حضوری داشته امری عادی باید باشد، اصلاً دیر هم اتفاق افتاد و فکر می‌کنم زودتر از اینها باید رخ می‌داد. اما در عین حال مناسباتی هم در این زمینه وجود دارد که مدیریت ما را می‌طلبد. اگر بازیگر ما به سینمای هالیوود می‌رود، ما به‌عنوان کشور ایران باید بتوانیم حق و حقوقی برای او تعریف کنیم و از آن کوتاه هم نیاییم. من به این قضیه معترضم که چرا بازیگری که در سینمای ایران نقش اول را ایفا می‌کند، باید در 2 پلان از یک فیلم حاضر شود، این جای اشکال دارد. بازیگر نقش اول سینمای ما را در حد یک سیاهی‌لشکر به‌کار گرفته‌اند و این ناراحتی دارد. من نمی‌گویم او برای بازی نرود اما باید بتوانیم به این کیفیت معترض هم بشویم.
یعنی کیفیت حضور همایون ارشادی به‌عنوان یک نقش اصلی در «بادبادک‌باز» برای شما مطلوب‌تر است؟
بله، این اتفاقی است که می‌توان تا حدی از آن خشنود بود و تعریف کرد.
چرا تا حدی؟
چون کلیت این فیلم در راستای اهداف آمریکا در افغانستان تعریف شده است.
یعنی انتخاب فیلم از سوی آقای ارشادی غلط بوده؟
ایشان که انتخاب شده بودند و به نظرم باید از این فرصت هم استفاده می‌کرد اما ما به‌عنوان سیاست‌گذار، منتقد و رسانه‌های ایران نباید از این اتفاق مشعوف شویم. اتفاق، اتفاق خوبی است اما باید اشکال‌های آن را هم تحلیل کنیم. در غیر این صورت من هیچ مشکلی در این نوع حضور نمی‌بینم. اصلا در این زمینه نگرانی‌ای وجود ندارد و فکر می‌کنم هرچه تعامل بیشتر، بهتر. ببینید به‌عنوان نمونه عرض می‌کنم، جناب احمدی‌نژاد درباره فرار مغزها به این کیفیتی که در رسانه‌ها مطرح می‌شود، نگرانی‌ای ندارند. عده‌ای در دوره‌ای با خروج متفکران ایرانی به نقاط مختلف دنیا، مبارزه می‌کردند به اسم جلوگیری از فرارمغزها، این تفکر برای دولت نهم نیست. می‌گویم چرا؛ ببینید انگلستان در ابتدا یک جزیره بود، اما با مهاجرت مردم انگلستان به نقاط مختلف امروز نصف دنیا را دارند، از آمریکا و کانادا گرفته تا آفریقا و استرالیا. اصلاً همه این کشورها دیگر جزئی از انگلیس شده‌اند، دلیلش همان حضور انگلیسی‌‌های مهاجر است. این اتفاق درباره ایرانیان هم در حال رخ دادن است و این اتفاق بسیار خوبی است. اصلاً هم بد نیست، بد این است که ایرانی با تحقیر به کشور دیگر مهاجرت کند اما اینکه ایرانیان در نقاط مختلف ساکن شوند در آینده به‌عنوان فرزندان ایران می‌توانند بازوان ما شوند. پس قیچی کردن این پیوندها در هر زمینه به بهانه فرارمغزها به نظر ما منطقی و درست نیست.
پس در زمینه بازیگران هم این تفکر باید حاکم باشد، اما درباره خانم فراهانی ما دیدیم که حتی صداوسیما هم وارد میدان محکوم کردن شد و به‌گونه‌ای عمل کرد که گویی کاخ سفید با برنامه‌ای از پیش تعیین شده اقدام به جذب این بازیگر به سینمای هالیوود کرده‌است.
ببینید اینجا دو مطلب طرح می‌شود؛ اینکه کاخ سفید از هر فرصت و ظرفیتی برای بهره‌برداری‌های خود استفاده نمی‌کند، خیالی خام است، حتی از تمام صفحات روزنامه‌های ما هم در صورت امکان استفاده می‌کند و ما باید بدانیم با یک توطئه‌گر مواجهیم. حضور بازیگر ما در یک فیلم هالیوودی هم یکی از این ظرفیت‌هاست که آنها به نفع خود از آن بهره‌برداری کردند اما ما هم باید در مقابل، برنامه‌ای داشته باشیم، همانطور که آنها بهره خود را می‌برند ما هم باید بتوانیم این بهره‌برداری را داشته باشیم. این یک جنگ و تقابل است و ما باید زمانی وارد میدان شویم که از پیروزی مطمئن باشیم. در همین زمینه هم فکر می‌کنم قطع ناگهانی حمایت از بازیگری که به نمایندگی از ایران وارد میدان هالیوود شده کمی بی‌فکری است. هرچند که بازیگر جزء کوچکی از میدان تعاملات است. ما باید در این جریان نیمه پر لیوان را هم مدنظر قرار می‌دادیم. این همان چیزی است که از تفکر بسته قبل به یادگار ماند و امروز ما نیازمند مدیریت جدیدی مطابق با قالب‌شکنی‌های آقای احمدی‌نژاد هستیم؛ احمدی‌نژاد خیلی درها و فضاهای کاذب را شکست، اما برخی هنوز این را باور نکرده‌اند. زمانی در ایران بحث و صحبت کردن با یک آمریکایی گناه کبیره بود اما امروز رئیس‌جمهور خود در این زمینه پیشقدم می‌شود چراکه امروز یک باور وجود دارد و این باورمندی بسیار مهم است. در چنین شرایطی که رئیس‌جمهور اهداف بزرگی را مدنظر دارد، این دیگر یک آدرس غلط می‌شود که ما بخواهیم روی حضور یک بازیگر در یک فیلم زوم کنیم و از آن هراس داشته باشیم.
به‌عنوان سوال آخر، به نظر شما، چند سال دیگر زمان لازم است تا در راستای این تحولات که اشاره کردید، به یک تعامل پویا و آرمانی با سینمای جهان بویژه هالیوود برسیم؟
امروز بسیاری از بسترها فراهم شده است، یعنی شاید تا 5 سال پیش بخش کوچکی از این فرصت‌ها مهیا بود، اما امروز بیشتر بسترها مهیاست. از طرف دیگر روندی که از سال‌ها قبل در مدیریت سینمای ایران شروع شده، شکستش محرز است چراکه امروز سینمای ایران در یک بن‌بست قطعی گرفتار است و همه هم به آن اذعان دارند. با توجه به این شرایط با یک مدیریت هوشمند می‌توان ظرف 3 سال سینمای ایران را در حوزه‌ای بسیار گسترده و جهانی وارد کرده و پدیده جدیدی را در سینمای جهان رقم بزنیم. ارسال نظر
پربیننده