بازنگري با حفظ متون پايه
دکتر کاووس حسنلی در این باره اعتقاد دارد: برنامه‌های کنونی ادبیات فارسی برنامه‌ای است که در سال‌های دور نوشته شده و متناسب با آن زمان و شرایط بوده است. می‌توان گفت رویکرد برنامه‌های درسی آن زمان، رویکردی کاملا سنتی بوده است که بعد از چندین دهه هنوز در دانشگاه‌های کشور اجرا می‌شود.
در عین اینکه نظم درس‌ها و مفاد درسی و همچنین سرفصل‌ها قابل نقد و بررسی است و ضرورت نوگرایی در آنها به چشم می‌خورد اما متاسفانه سال‌هاست اهالی ادب و دانشجویان و استادان از این برنامه‌ها استفاده می‌کنند و خرسند هم نیستند.
وی می‌افزاید: خوشبختانه در سال‌های اخیر، باور عمومی در دانشگاه‌ها پدید آمد که لازم است این برنامه‌ها تغییر یابد. دانشگاه شیراز به همراه حرکت‌های پیشرو، دوره دکترای خود را به شکل گرایش تنظیم کرد که در حال حاضر گرایشاتی چون ادبیات عرفانی، حماسی، غنایی، روایی و... در حال اجراست. از همه مهم‌تر اینکه در دوره کارشناسی، 50 واحد درسی جدید نیز در دانشگاه شیراز تعریف کردیم که اجرا هم شد. از این رهگذر می‌توان به رشته‌های ادبیات داستانی، ادبیات کودک، نقد نظریه‌های ادبی معاصر، روزنامه و روزنامه‌نگاری، طنزنویسی و ویراستاری اشاره کرد که فارغ‌التحصیلانی نیز تحویل داده است. در واقع با یک نظرسنجی می‌توان رضایتمندی دانشجویان را نسبت به این تغییر سرفصل‌ها مشاهده کرد.
این مدرس دانشگاه ادامه می‌دهد: ما تمام سعی خود را کرده‌ایم تا این بازنگری با حفظ متون پایه صورت گیرد. در کنار این چند دوره نیز، سرفصل‌های دیگری تعریف و در دست بررسی است. از جمله کارهایی که در سال‌های اخیر صورت گرفت تاسیس دوره کارشناسی ارشد ادبیات کودک و نوجوان است که به همت دکتر خسرونژاد و دوستان دیگر در مرکز مطالعات ادبیات کودک دانشگاه شیراز راه‌اندازی شد و اجرای آن را گروه ادبیات و زبان فارسی دانشگاه شیراز برعهده گرفت. البته در معاونت اجتماعی – فرهنگی وزارت علوم نیز بیش از 200 رشته جدید تعریف شده است که خود من نیز در این راستا سه رشته را تعریف کردم. این سه رشته اساسا زبان‌شناسی زبان فارسی، ادبیات معاصر و ادبیات کاربردی است و قرار است از سوی وزارت علوم تصویب شود.
حسنلی ادامه می‌دهد: به‌طور کلی مواردی که به آن اشاره کردم فعالیت‌های عناصر دانشگاهی شیراز است که بنای این فعالیت را تغییر سرفصل درس‌ها در دانشگاه ادبیات می‌دانسته‌اند.
وی درباره اینکه چرا در حال حاضر ادبیات معاصر در دانشگاه‌ها رنگ‌باخته است نیز می‌گوید: هیچ‌کس نمی‌تواند ارزش‌های غرورآفرین ادبیات کهن را انکار کند. در واقع ادبیات ما بدون ادبیات کهن بی‌ریشه است اما برنامه‌های دانشگاه‌ها تا حدود زیادی متمایل به ادبیات کهن است و استادان بیش از ادبیات معاصر به ادبیات کهن گرایش دارند اما این به آن معنا نیست که شناخت نسبت به ادبیات معاصر در بین استادان دانشگاه وجود نداشته باشد. در این میان میل فزاینده دانشجویان به ادبیات معاصر کاملا مشهود و این امری مطلوب است زیرا در ادبیات امروز بسیاری از زمینه‌های تحقیقی وجود دارد و دیگر اینکه با رویکرد و نظریه جدید ادبی می‌توانیم به بازخوانی ادبیات گذشته‌مان بپردازیم که این امر خیلی مهم است. به‌طور کلی با این بازخوانی، دیدگاه‌های متفاوتی نسبت به ادبیات کهن به وجود خواهد آمد که از میان آنها می‌توان به دیدگاه‌های فرمالیسم دیدگاه ساختارگرایانه، تاریخ ادبیات‌گرایانه نوین و... اشاره کرد. تنها در صورت بازخوانی متون گذشته است که ادبیات ما با ظرفیت زیاد به شیوه‌های مختلف انشعاب می‌یابد.
او درباره کمبود نقد ادبی نیز در دانشگاه‌ها اعتقاد دارد: مدتی پیش ما به همراه برخی دوستان به راه‌اندازی انجمن نقد ادبی و نشریه نقد ادبی پرداختیم و آن را در تهران پایه‌ریزی کردیم زیرا این کار می‌تواند به بسیاری از نیازها در دانشکده‌های ادبیات پاسخ دهد و تنور مطالعات نقد ادبی را داغ‌تر کند.
ايجاد گرايش‌هاي مختلف
دکتر کامل احمد‌نژاد از دیگر استادان با سابقه‌ای است که غالب سال‌های عمر خود را در دانشگاه‌های ادبیات خاصه دانشگاه تهران صرف کرده است. او می‌گوید: به نظر می‌رسد وقت آن رسیده تا یک بازنگری کلی در دروس رشته ادبیات فارسی انجام شود. وزارت علوم مدت‌ها پیش در طرحی این امر را برعهده دانشگاه‌ها گذاشت تا 30درصد واحدها را مورد بازنگری قرار دهند. اما بیش از ربع قرن است که ما شاهد روند یکسان و راکد در واحدهای درسی هستیم و این ضعفی است که متاسفانه دامن‌گیر تمام جنبه‌های ادبیات شده است. هرچند نباید از نظر دور داشت که استادان و شاگردان نیز دیگر استادان و شاگردان سال‌های قبل نیستند بویژه برخی مدرسان دانشگاه‌ها که بدون در نظر گرفتن ملاک‌های علمی بر مصدر کار می‌نشینند. علاوه بر اینها دانشكده‌های ادبیات نیز دیگر از آن کیفیت سابق برخوردار نیست، روی این اصل ضرورت دارد یک بازنگری جدی صورت گیرد.
احمد‌نژاد با تاکید بر لزوم وجود ادبیات معاصر در دانشگاه‌ها اضافه می‌کند: ما با تکیه و توجه به ادبیات معاصر می‌توانیم گرایش‌های مختلفی ایجاد کنیم. در حال حاضر تنها چهار واحد ادبیات معاصر در دانشكده‌های ادبیات وجود دارد که آن هم محدود به اطلاعات اندکی است. متاسفانه دانشگاه‌ها تعدادی از چهره‌های ادبیات معاصر را قبول ندارند و در نتیجه با احتیاط و کلیشه‌ای به انتخاب تعدادی دیگر در قالب همان چهار واحد بسنده می‌کنند.
به طور کلی تصور می‌کنم ادبیات معاصر ما دچار نوعی لکنت زبان در دانشگاه‌ها شده است که برای تبیین موضوعاتی چون عشق، سیاست و ... دستخوش مشکلات است. می‌توان گفت سهم ادبیات معاصر در دانشگاه‌های امروز آنقدر ناچیز است که به همان متون نظم و نثر محدود می‌شود.
ضعف در نقد ادبي
دکتر محمد بقایی ماکان، اقبال‌شناس و پژوهشگر ادبی از جمله افرادی است که وجود مشکلات تدریس ادبیات فارسی در دانشگاه‌ها را از زمان قدیم تاکنون عنوان می‌کند. او می‌گوید: در سال‌های پیشین شخصیت‌های برجسته‌ای چون دکتر فروزانفر، جلال‌الدین همایی و ... پایه‌گذاران تدریس ادبیات نوین را تشکیل می‌دادند. اما اینکه چه نگاهی باید به ادبیات نوین بویژه شعر نو شود از همان موقع تا امروز وجود داشت. حتی تعاریف در این راستا نیز از شکل واحدی برخوردار نیست. بنابراین اختلاف اندیشه در ادبیات همچنان دامن‌گیر دانشگاه‌هاست حقیقت این است که رشته زبان و ادبیات فارسی به ناچار باید به ادبیات نوین بپردازد اما چنانچه پرداختن به ادبیات نوین اعم از شعر و نثر مبتنی بر ادبیات کهن نباشد و نسل جدید از ریشه‌های خود تغذیه نکند، طبعا محصول خوبی ارائه نخواهد شد.
وی اضافه می‌کند: در واقع دانشگاه‌ها ملزم هستند به نوعی ادبیات کهن را به حوزه ادبیات نو بکشانند. اشکال هم در همینجاست که این نقل و انتقال باید طوری باشد که برعهده افراد زبده قرار گیرد. انتقال‌دهندگان که همان استادان هستند باید از اظهارات و توانایی برخوردار باشند تا ضمن آشناسازی نسل جدید با ریشه‌ها از تولیدات کنونی هم در حوزه ادبی غافل نشوند. این امر نیز نیاز به تسلط بر دو حوزه دارد. اما در این زمینه تعداد استادانی که بر هر دو حوزه تسلط داشته باشند از انگشتان دست کمتر است. از آنجا که ادبیات در دست کسانی است که فاقد این مهارت هستند، فاصله حیرت‌آوری میان دو حوزه ادبی گذشته و کنونی ایران به وجود آمده که البته مایه تاسف است. در حالی که چنین شکاف عمیقی می‌تواند برداشته شود منتها برای این کار نیاز به استفاده از ساکنان و پیران کوی معرفت است که شوربختانه به آنها نقشی در مراکز رسمی مثل دانشکده‌ها داده نشده است. حاصل این بی‌توجهی آن شده که نسل جدید گمان کنند می‌توانند بدون آگاهی و پرداختن به ادبیات کهن و بی‌توجهی به ریشه‌ها، اثری خلق کنند که اگر نگوییم اعتبار جهانی بیابد در حوزه زبان فارسی قابل قبول باشد. دلیل این امر به سبب بی‌پشتوانه بودن فرآورده‌های ادبی است به‌طوری که به جرات می‌توان گفت در بسیاری از کتاب‌ها و آثاری که در زمینه شعر و ادبیات داستانی منتشر می‌شود و حاصل ذهن کسانی است که در دهه‌هاي اخیر به فعالیت ادبی پرداخته‌اند بدون استثنا ایرادات فاحش نگارشی یافت می‌شود. دلیل این امر نیز از خود نوشته‌ها پیداست؛ ترکیبات نادرست، مفردات نامناسب و گاه تاثیرپذیری‌های کاذب از نویسندگانی که آثارشان به فارسی ترجمه شده که متاسفانه از سلامت و استحکام کافی برخوردار نیست تماما مبین کم‌توجهی به ادبیات کهن است که ریشه‌یابی آن باز می‌گردد به برنامه‌ریزی نادرست چه در دبیرستان‌ها و چه در دانشگاه‌ها. به عقیده من برای رفع این معضل ضروری است که ادبیات کهن فارسی به زبان امروزی تدوین و در دانشگاه‌ها بویژه در دبیرستان‌ها تدریس شود. مقصود از تدوین آنها به زبان امروزی این است که بر آثار گرانقدر زبان فارسی، شرح‌های درست و تفسیر‌های مناسب نوشته شود و ارزش‌های برآمده از ادبیات کهن با آنچه در ادبیات نوین مطرح است مورد تطبیق و بررسی قرار گیرد. برای نمونه می‌توان برخی از قصاید فرخی‌سیستانی را با برخی سروده‌های نیما مقایسه کرد و برخی از سروده‌های سنایی را با بسیاری از سروده‌های شاعران نوپرداز مقایسه کرد. چنین حرکاتی در رشته‌های ادب فارسی موجب علاقه دانشجویان به ادبیات کهن خواهد شد تا بدانند برگ و بار‌های کنونی از چه ریشه‌هایی تغذیه می‌کنند و درخواهند یافت چهره‌های برجسته ادبی در زمینه شعر و نثر که از سرآمدان این حوزه به شمار می‌آیند همگی به سبب مطالعات عمیقی که در ادبیات کهن داشته‌اند توانستند بنیانی مرصوص پدید آورند که بنایی چشمگیر از شعر یا نثر بر آن ارائه کنند.
بقایی ماکان درباره وضعیت نقد ادبی در دانشگاه‌ها نیز می‌گوید: ما در حوزه نقد نه‌تنها در تمام زمینه‌ها ضعیفیم حتی نقد سیاسی، اقتصادی و ... نیز نداریم. جامعه ما ذهن انتقادی‌اش در قیاس با جوامع دیگر چشمگیر نیست. در روزنامه‌های کشور‌های دیگر ستونی به نام ستون انتقاد وجود دارد و خیلی از نشریات خارجی به این دلیل فروش می‌روند که نقدنویسان برجسته، ستون انتقاد دارند که هر روز در زمینه‌های تخصصی کار می‌کنند. ما در زمینه ادبیات فقط ضعیف نیستیم بلکه در تمام رشته‌ها مشکل داریم، در حیطه ادبیات حداقل در یکصد سال اخیر منتقدان در خور توجهی نداشته‌ایم یا اگر بوده، اتفاق بوده است و هیچ‌کس مستمر به این کار نپرداخته است غیر از یکی، دو نفر. دلیل این امر آن است که ذهن جمعی جامعه ما با نقد میانه‌ای ندارد. چون ما در طول تاریخ همیشه شنونده بوده‌ایم و انتقادی نکرده‌ایم و این موضوع ناخودآگاه در ادبیات نیز به وجود آمده است. از دوره مشروطه به این طرف ما نقد کمتر مشاهده می‌کنیم حتی اشخاصی چون ملک‌الشعرای بهار یا ذبیح‌الله صفا یا دکتر خانلری با همه آشنایی و تسلط به شعر و ادب، شخصا به این کار نپرداختند بنابراین از این حیث در این منظر ضعیف هستیم. البته نقد‌هایی راجع به شعر نوشته شده که در ردیف کار‌های اتفاقی است. آنچه در دانشگاه‌های ما کمبودش حس می‌شود پرداختن به نقد ادبی است. نقد یکی از شاخه‌های ادبیات تطبیقی است و منتقد خوب ادبی باید حوزه‌های مطالعاتی را خوب بشناسد.
توجه به دروس اصولي و مبنايي
دکتر احمد تمیم‌داری، مدرس دانشگاه علامه طباطبایی نیز اعتقاد دارد: ضرورت دارد یک تحول اساسی در برنامه‌های دانشگاهی صورت گیرد. در این راستا نباید تنها به شاعر و نویسنده تکیه کنیم. این در حالی است که ما در طول سال‌های پیشین عمده تکیه‌مان روی آثار شاعرانی چون سعدی، مولوی،حافظ یا ... بوده است. به جای این کار باید به دروس مبنایی بپردازیم. به عنوان مثال خود من دوره‌ای معاون آموزش دانشگاه بودم و برنامه درسی چند دانشگاه را نوشتم. این برنامه‌ها مشتمل بر دروس زیبایی‌شناسی، نقد ادبی، سبک‌شناسی، تاریخ اندیشه‌ها، طریقه‌های خواندن، طریقه‌های نوشتن و کمی آشنایی با تاریخ ادبیات بود که با الهام از دانشگاه‌های موفق خارج از کشور به نوشتن آن پرداخته‌ام. وی می‌گوید: دو نوع مکتب در ادبیات وجود دارد؛ نخست مکتب تولیدی که فقط آثار ادبی تولید می‌کند و دیگر مکتب تحقیقی که از طریق آنها بر ادبیات تحقیق می‌شود. به نظر می‌رسد انتخاب هر کدام از اینها باید بر عهده دانشجو باشد. ضمن اینکه ضرورت دارد به دروس اصولی و مبنایی نیز توجه شود. به عنوان مثال بستر‌هایی برای توجه به فرمالیزم یا ادبیات مارکسیستی در دنیا در طول 150 سال به وجود آمد. یا بیاییم روی ادبیات فمینیستی که از طریق زنان به وجود آمده است در دانشگاه‌ها صحبت کنیم.
تمیم‌داری می‌گوید: توجه داشته باشیم که تنها بازنگری سرفصل‌ها مهم نیست، بلکه توانایی انجام مهم است ما اصلا نباید روی ادبیات کلاسیک و نو تکیه صرف داشته باشیم زیرا این کار موجب مخاصمه می‌شود. انتخاب نوع شاعر و نویسنده باید بر عهده دانشجویان باشد. به جای آن طرز خواندن و نقد شعر و داستان را به دانشجویان آموزش دهیم و خواندن غزل غنایی، خطابه و ... را به آنان بیاموزیم.
دکتر توفیق سبحانی از دیگر استادانی است که می‌گوید: وضعیت ادبیات در دانشگاه‌های امروز با توجه به استادانی که در این رشته تدریس می‌کنند متفاوت است. در بعضی دانشکده‌ها استادانی تدریس می‌کنند که موضوع تدریس خود را نه‌تنها می‌دانند بلکه در آن موضوعی که تدریس می‌کنند صاحب امتیاز، صاحب اجتهاد و صاحب نظرند و به آن دلیلی که در جریان پژوهش‌های جدید قرار دارند، نکات مثبت و منفی دیدگاه‌های گوناگون ادبی را به علاقه‌مندان انتقال می‌دهند. در این دانشکده‌ها وضع بسیار عالی است. دانشکده‌هایی هم متأسفانه هستند که بهتر است درباره آنها سکوت کرد تا دانشجویان آن دانشکده‌ها که خود بهتر از همه از وضع آنها آگاهی دارند، دلسرد نشوند و خود بکوشند که سطح دانش خود را بالا ببرند. گزارش «وطن‌امروز» از وضع دانشكده‌های ادبیات
بررسي جايگاه ادبيات معاصر در دانشگاه‌ها
بازنگري با حفظ متون پايه
دکتر کاووس حسنلی در این باره اعتقاد دارد: برنامه‌های کنونی ادبیات فارسی برنامه‌ای است که در سال‌های دور نوشته شده و متناسب با آن زمان و شرایط بوده است. می‌توان گفت رویکرد برنامه‌های درسی آن زمان، رویکردی کاملا سنتی بوده است که بعد از چندین دهه هنوز در دانشگاه‌های کشور اجرا می‌شود.
در عین اینکه نظم درس‌ها و مفاد درسی و همچنین سرفصل‌ها قابل نقد و بررسی است و ضرورت نوگرایی در آنها به چشم می‌خورد اما متاسفانه سال‌هاست اهالی ادب و دانشجویان و استادان از این برنامه‌ها استفاده می‌کنند و خرسند هم نیستند.
وی می‌افزاید: خوشبختانه در سال‌های اخیر، باور عمومی در دانشگاه‌ها پدید آمد که لازم است این برنامه‌ها تغییر یابد. دانشگاه شیراز به همراه حرکت‌های پیشرو، دوره دکترای خود را به شکل گرایش تنظیم کرد که در حال حاضر گرایشاتی چون ادبیات عرفانی، حماسی، غنایی، روایی و... در حال اجراست. از همه مهم‌تر اینکه در دوره کارشناسی، 50 واحد درسی جدید نیز در دانشگاه شیراز تعریف کردیم که اجرا هم شد. از این رهگذر می‌توان به رشته‌های ادبیات داستانی، ادبیات کودک، نقد نظریه‌های ادبی معاصر، روزنامه و روزنامه‌نگاری، طنزنویسی و ویراستاری اشاره کرد که فارغ‌التحصیلانی نیز تحویل داده است. در واقع با یک نظرسنجی می‌توان رضایتمندی دانشجویان را نسبت به این تغییر سرفصل‌ها مشاهده کرد.
این مدرس دانشگاه ادامه می‌دهد: ما تمام سعی خود را کرده‌ایم تا این بازنگری با حفظ متون پایه صورت گیرد. در کنار این چند دوره نیز، سرفصل‌های دیگری تعریف و در دست بررسی است. از جمله کارهایی که در سال‌های اخیر صورت گرفت تاسیس دوره کارشناسی ارشد ادبیات کودک و نوجوان است که به همت دکتر خسرونژاد و دوستان دیگر در مرکز مطالعات ادبیات کودک دانشگاه شیراز راه‌اندازی شد و اجرای آن را گروه ادبیات و زبان فارسی دانشگاه شیراز برعهده گرفت. البته در معاونت اجتماعی – فرهنگی وزارت علوم نیز بیش از 200 رشته جدید تعریف شده است که خود من نیز در این راستا سه رشته را تعریف کردم. این سه رشته اساسا زبان‌شناسی زبان فارسی، ادبیات معاصر و ادبیات کاربردی است و قرار است از سوی وزارت علوم تصویب شود.
حسنلی ادامه می‌دهد: به‌طور کلی مواردی که به آن اشاره کردم فعالیت‌های عناصر دانشگاهی شیراز است که بنای این فعالیت را تغییر سرفصل درس‌ها در دانشگاه ادبیات می‌دانسته‌اند.
وی درباره اینکه چرا در حال حاضر ادبیات معاصر در دانشگاه‌ها رنگ‌باخته است نیز می‌گوید: هیچ‌کس نمی‌تواند ارزش‌های غرورآفرین ادبیات کهن را انکار کند. در واقع ادبیات ما بدون ادبیات کهن بی‌ریشه است اما برنامه‌های دانشگاه‌ها تا حدود زیادی متمایل به ادبیات کهن است و استادان بیش از ادبیات معاصر به ادبیات کهن گرایش دارند اما این به آن معنا نیست که شناخت نسبت به ادبیات معاصر در بین استادان دانشگاه وجود نداشته باشد. در این میان میل فزاینده دانشجویان به ادبیات معاصر کاملا مشهود و این امری مطلوب است زیرا در ادبیات امروز بسیاری از زمینه‌های تحقیقی وجود دارد و دیگر اینکه با رویکرد و نظریه جدید ادبی می‌توانیم به بازخوانی ادبیات گذشته‌مان بپردازیم که این امر خیلی مهم است. به‌طور کلی با این بازخوانی، دیدگاه‌های متفاوتی نسبت به ادبیات کهن به وجود خواهد آمد که از میان آنها می‌توان به دیدگاه‌های فرمالیسم دیدگاه ساختارگرایانه، تاریخ ادبیات‌گرایانه نوین و... اشاره کرد. تنها در صورت بازخوانی متون گذشته است که ادبیات ما با ظرفیت زیاد به شیوه‌های مختلف انشعاب می‌یابد.
او درباره کمبود نقد ادبی نیز در دانشگاه‌ها اعتقاد دارد: مدتی پیش ما به همراه برخی دوستان به راه‌اندازی انجمن نقد ادبی و نشریه نقد ادبی پرداختیم و آن را در تهران پایه‌ریزی کردیم زیرا این کار می‌تواند به بسیاری از نیازها در دانشکده‌های ادبیات پاسخ دهد و تنور مطالعات نقد ادبی را داغ‌تر کند.
ايجاد گرايش‌هاي مختلف
دکتر کامل احمد‌نژاد از دیگر استادان با سابقه‌ای است که غالب سال‌های عمر خود را در دانشگاه‌های ادبیات خاصه دانشگاه تهران صرف کرده است. او می‌گوید: به نظر می‌رسد وقت آن رسیده تا یک بازنگری کلی در دروس رشته ادبیات فارسی انجام شود. وزارت علوم مدت‌ها پیش در طرحی این امر را برعهده دانشگاه‌ها گذاشت تا 30درصد واحدها را مورد بازنگری قرار دهند. اما بیش از ربع قرن است که ما شاهد روند یکسان و راکد در واحدهای درسی هستیم و این ضعفی است که متاسفانه دامن‌گیر تمام جنبه‌های ادبیات شده است. هرچند نباید از نظر دور داشت که استادان و شاگردان نیز دیگر استادان و شاگردان سال‌های قبل نیستند بویژه برخی مدرسان دانشگاه‌ها که بدون در نظر گرفتن ملاک‌های علمی بر مصدر کار می‌نشینند. علاوه بر اینها دانشكده‌های ادبیات نیز دیگر از آن کیفیت سابق برخوردار نیست، روی این اصل ضرورت دارد یک بازنگری جدی صورت گیرد.
احمد‌نژاد با تاکید بر لزوم وجود ادبیات معاصر در دانشگاه‌ها اضافه می‌کند: ما با تکیه و توجه به ادبیات معاصر می‌توانیم گرایش‌های مختلفی ایجاد کنیم. در حال حاضر تنها چهار واحد ادبیات معاصر در دانشكده‌های ادبیات وجود دارد که آن هم محدود به اطلاعات اندکی است. متاسفانه دانشگاه‌ها تعدادی از چهره‌های ادبیات معاصر را قبول ندارند و در نتیجه با احتیاط و کلیشه‌ای به انتخاب تعدادی دیگر در قالب همان چهار واحد بسنده می‌کنند.
به طور کلی تصور می‌کنم ادبیات معاصر ما دچار نوعی لکنت زبان در دانشگاه‌ها شده است که برای تبیین موضوعاتی چون عشق، سیاست و ... دستخوش مشکلات است. می‌توان گفت سهم ادبیات معاصر در دانشگاه‌های امروز آنقدر ناچیز است که به همان متون نظم و نثر محدود می‌شود.
ضعف در نقد ادبي
دکتر محمد بقایی ماکان، اقبال‌شناس و پژوهشگر ادبی از جمله افرادی است که وجود مشکلات تدریس ادبیات فارسی در دانشگاه‌ها را از زمان قدیم تاکنون عنوان می‌کند. او می‌گوید: در سال‌های پیشین شخصیت‌های برجسته‌ای چون دکتر فروزانفر، جلال‌الدین همایی و ... پایه‌گذاران تدریس ادبیات نوین را تشکیل می‌دادند. اما اینکه چه نگاهی باید به ادبیات نوین بویژه شعر نو شود از همان موقع تا امروز وجود داشت. حتی تعاریف در این راستا نیز از شکل واحدی برخوردار نیست. بنابراین اختلاف اندیشه در ادبیات همچنان دامن‌گیر دانشگاه‌هاست حقیقت این است که رشته زبان و ادبیات فارسی به ناچار باید به ادبیات نوین بپردازد اما چنانچه پرداختن به ادبیات نوین اعم از شعر و نثر مبتنی بر ادبیات کهن نباشد و نسل جدید از ریشه‌های خود تغذیه نکند، طبعا محصول خوبی ارائه نخواهد شد.
وی اضافه می‌کند: در واقع دانشگاه‌ها ملزم هستند به نوعی ادبیات کهن را به حوزه ادبیات نو بکشانند. اشکال هم در همینجاست که این نقل و انتقال باید طوری باشد که برعهده افراد زبده قرار گیرد. انتقال‌دهندگان که همان استادان هستند باید از اظهارات و توانایی برخوردار باشند تا ضمن آشناسازی نسل جدید با ریشه‌ها از تولیدات کنونی هم در حوزه ادبی غافل نشوند. این امر نیز نیاز به تسلط بر دو حوزه دارد. اما در این زمینه تعداد استادانی که بر هر دو حوزه تسلط داشته باشند از انگشتان دست کمتر است. از آنجا که ادبیات در دست کسانی است که فاقد این مهارت هستند، فاصله حیرت‌آوری میان دو حوزه ادبی گذشته و کنونی ایران به وجود آمده که البته مایه تاسف است. در حالی که چنین شکاف عمیقی می‌تواند برداشته شود منتها برای این کار نیاز به استفاده از ساکنان و پیران کوی معرفت است که شوربختانه به آنها نقشی در مراکز رسمی مثل دانشکده‌ها داده نشده است. حاصل این بی‌توجهی آن شده که نسل جدید گمان کنند می‌توانند بدون آگاهی و پرداختن به ادبیات کهن و بی‌توجهی به ریشه‌ها، اثری خلق کنند که اگر نگوییم اعتبار جهانی بیابد در حوزه زبان فارسی قابل قبول باشد. دلیل این امر به سبب بی‌پشتوانه بودن فرآورده‌های ادبی است به‌طوری که به جرات می‌توان گفت در بسیاری از کتاب‌ها و آثاری که در زمینه شعر و ادبیات داستانی منتشر می‌شود و حاصل ذهن کسانی است که در دهه‌هاي اخیر به فعالیت ادبی پرداخته‌اند بدون استثنا ایرادات فاحش نگارشی یافت می‌شود. دلیل این امر نیز از خود نوشته‌ها پیداست؛ ترکیبات نادرست، مفردات نامناسب و گاه تاثیرپذیری‌های کاذب از نویسندگانی که آثارشان به فارسی ترجمه شده که متاسفانه از سلامت و استحکام کافی برخوردار نیست تماما مبین کم‌توجهی به ادبیات کهن است که ریشه‌یابی آن باز می‌گردد به برنامه‌ریزی نادرست چه در دبیرستان‌ها و چه در دانشگاه‌ها. به عقیده من برای رفع این معضل ضروری است که ادبیات کهن فارسی به زبان امروزی تدوین و در دانشگاه‌ها بویژه در دبیرستان‌ها تدریس شود. مقصود از تدوین آنها به زبان امروزی این است که بر آثار گرانقدر زبان فارسی، شرح‌های درست و تفسیر‌های مناسب نوشته شود و ارزش‌های برآمده از ادبیات کهن با آنچه در ادبیات نوین مطرح است مورد تطبیق و بررسی قرار گیرد. برای نمونه می‌توان برخی از قصاید فرخی‌سیستانی را با برخی سروده‌های نیما مقایسه کرد و برخی از سروده‌های سنایی را با بسیاری از سروده‌های شاعران نوپرداز مقایسه کرد. چنین حرکاتی در رشته‌های ادب فارسی موجب علاقه دانشجویان به ادبیات کهن خواهد شد تا بدانند برگ و بار‌های کنونی از چه ریشه‌هایی تغذیه می‌کنند و درخواهند یافت چهره‌های برجسته ادبی در زمینه شعر و نثر که از سرآمدان این حوزه به شمار می‌آیند همگی به سبب مطالعات عمیقی که در ادبیات کهن داشته‌اند توانستند بنیانی مرصوص پدید آورند که بنایی چشمگیر از شعر یا نثر بر آن ارائه کنند.
بقایی ماکان درباره وضعیت نقد ادبی در دانشگاه‌ها نیز می‌گوید: ما در حوزه نقد نه‌تنها در تمام زمینه‌ها ضعیفیم حتی نقد سیاسی، اقتصادی و ... نیز نداریم. جامعه ما ذهن انتقادی‌اش در قیاس با جوامع دیگر چشمگیر نیست. در روزنامه‌های کشور‌های دیگر ستونی به نام ستون انتقاد وجود دارد و خیلی از نشریات خارجی به این دلیل فروش می‌روند که نقدنویسان برجسته، ستون انتقاد دارند که هر روز در زمینه‌های تخصصی کار می‌کنند. ما در زمینه ادبیات فقط ضعیف نیستیم بلکه در تمام رشته‌ها مشکل داریم، در حیطه ادبیات حداقل در یکصد سال اخیر منتقدان در خور توجهی نداشته‌ایم یا اگر بوده، اتفاق بوده است و هیچ‌کس مستمر به این کار نپرداخته است غیر از یکی، دو نفر. دلیل این امر آن است که ذهن جمعی جامعه ما با نقد میانه‌ای ندارد. چون ما در طول تاریخ همیشه شنونده بوده‌ایم و انتقادی نکرده‌ایم و این موضوع ناخودآگاه در ادبیات نیز به وجود آمده است. از دوره مشروطه به این طرف ما نقد کمتر مشاهده می‌کنیم حتی اشخاصی چون ملک‌الشعرای بهار یا ذبیح‌الله صفا یا دکتر خانلری با همه آشنایی و تسلط به شعر و ادب، شخصا به این کار نپرداختند بنابراین از این حیث در این منظر ضعیف هستیم. البته نقد‌هایی راجع به شعر نوشته شده که در ردیف کار‌های اتفاقی است. آنچه در دانشگاه‌های ما کمبودش حس می‌شود پرداختن به نقد ادبی است. نقد یکی از شاخه‌های ادبیات تطبیقی است و منتقد خوب ادبی باید حوزه‌های مطالعاتی را خوب بشناسد.
توجه به دروس اصولي و مبنايي
دکتر احمد تمیم‌داری، مدرس دانشگاه علامه طباطبایی نیز اعتقاد دارد: ضرورت دارد یک تحول اساسی در برنامه‌های دانشگاهی صورت گیرد. در این راستا نباید تنها به شاعر و نویسنده تکیه کنیم. این در حالی است که ما در طول سال‌های پیشین عمده تکیه‌مان روی آثار شاعرانی چون سعدی، مولوی،حافظ یا ... بوده است. به جای این کار باید به دروس مبنایی بپردازیم. به عنوان مثال خود من دوره‌ای معاون آموزش دانشگاه بودم و برنامه درسی چند دانشگاه را نوشتم. این برنامه‌ها مشتمل بر دروس زیبایی‌شناسی، نقد ادبی، سبک‌شناسی، تاریخ اندیشه‌ها، طریقه‌های خواندن، طریقه‌های نوشتن و کمی آشنایی با تاریخ ادبیات بود که با الهام از دانشگاه‌های موفق خارج از کشور به نوشتن آن پرداخته‌ام. وی می‌گوید: دو نوع مکتب در ادبیات وجود دارد؛ نخست مکتب تولیدی که فقط آثار ادبی تولید می‌کند و دیگر مکتب تحقیقی که از طریق آنها بر ادبیات تحقیق می‌شود. به نظر می‌رسد انتخاب هر کدام از اینها باید بر عهده دانشجو باشد. ضمن اینکه ضرورت دارد به دروس اصولی و مبنایی نیز توجه شود. به عنوان مثال بستر‌هایی برای توجه به فرمالیزم یا ادبیات مارکسیستی در دنیا در طول 150 سال به وجود آمد. یا بیاییم روی ادبیات فمینیستی که از طریق زنان به وجود آمده است در دانشگاه‌ها صحبت کنیم.
تمیم‌داری می‌گوید: توجه داشته باشیم که تنها بازنگری سرفصل‌ها مهم نیست، بلکه توانایی انجام مهم است ما اصلا نباید روی ادبیات کلاسیک و نو تکیه صرف داشته باشیم زیرا این کار موجب مخاصمه می‌شود. انتخاب نوع شاعر و نویسنده باید بر عهده دانشجویان باشد. به جای آن طرز خواندن و نقد شعر و داستان را به دانشجویان آموزش دهیم و خواندن غزل غنایی، خطابه و ... را به آنان بیاموزیم.
دکتر توفیق سبحانی از دیگر استادانی است که می‌گوید: وضعیت ادبیات در دانشگاه‌های امروز با توجه به استادانی که در این رشته تدریس می‌کنند متفاوت است. در بعضی دانشکده‌ها استادانی تدریس می‌کنند که موضوع تدریس خود را نه‌تنها می‌دانند بلکه در آن موضوعی که تدریس می‌کنند صاحب امتیاز، صاحب اجتهاد و صاحب نظرند و به آن دلیلی که در جریان پژوهش‌های جدید قرار دارند، نکات مثبت و منفی دیدگاه‌های گوناگون ادبی را به علاقه‌مندان انتقال می‌دهند. در این دانشکده‌ها وضع بسیار عالی است. دانشکده‌هایی هم متأسفانه هستند که بهتر است درباره آنها سکوت کرد تا دانشجویان آن دانشکده‌ها که خود بهتر از همه از وضع آنها آگاهی دارند، دلسرد نشوند و خود بکوشند که سطح دانش خود را بالا ببرند. ارسال نظر
پربیننده