روشنک محمدی: یکی از شاخصه‌های مهم توریسم که سهم قابل توجهی از فعالیت‌های جهانگردی را به خود اختصاص می‌دهد، توریسم مذهبی است. در تعریف توریسم مذهبی بازدید گردشگران (با تعریف ویژه جهانگردی) از اماکن مقدس نظیر زیارتگاه‌ها، امامزاده‌ها و نظایر آنها گردشکری مذهبی نامیده شده است. در این نوع از گردشگری با دو دسته مختلف از جهانگردان مواجه هستیم؛ دسته اول کسانی که از اماکن مقدس دین خود بازدید کرده و گروه دوم افرادی که از اماکن مقدس دیگر ادیان دیدن می‌کنند. به عنوان مثال افراد زیادی وجود دارند که مسیحی نیستند اما از کلیساهای نقاط مختلف بازدید می‌کنند یا مسیحیانی که به دیدن معابد بودایی‌ها یا دیگر ادیان می‌روند. در عین حال مسلمانانی که به زیارت اماکن مقدس خود نظیر حج یا دیگر اماکن متبرکه می‌روند در دسته دوم جای می‌گیرند.
گردشگری حلال
بنا بر بررسی‌های سازمان جهانی گردشگری، گردشگری حلال به صورت نوع خاصی از گردشگری مذهبی، منافع کشف نشده بسیار و شانس‌های تجاری زیادی را به کشورهای مسلمان بویژه آسیای میانه ارائه می‌کند؛ گردشگری حلال، نوعی از گردشگری مذهبی است که تمام فعالیت‌های آن از نظر قوانین اسلامی مجاز شمرده می‌شود. در این‌باره، واتیکان در سال 2007 خطوط هواپیمایی ویژه زائران خود را راه‌اندازی کرد که می‌تواند الگویی برای خطوط حلال باشد. این خطوط می‌توانند فاکتورهایی مانند ارائه غذای حلال، در نظر گرفتن وقت نماز و... را در برگیرد تا سفر را برای مسلمانان بویژه هنگامی که برای زیارت یا دیگر مسائل مذهبی مسافرت می‌کنند، راحت‌تر و لذت‌بخش‌تر کند.
بر اساس آمارهای به دست آمده، مردم ایران گردشگری اسلامی (مذهبی) را در اولویت قرار می‌دهند. سازمان حج و زیارت به عنوان یکی از سازمان‌های مهم متولی گردشگری مذهبی در کشور است. این سازمان عهده‌دار یکی از انواع گردشگری است که نقش عمده‌ای را در زندگی اجتماعی ایرانیان و کشورهای اسلامی ایفا می‌کند. گردشگری مذهبی علاوه بر جنبه‌های اقتصادی و مالی خود، باعث ارتباط با دیگر کشورها شده و تعامل بین ملل و فرهنگ‌هایی را که نقاط مشترکی دارند، سبب می‌شود. می‌توان چنین ادعا کرد که مهم‌ترین قسمت هماهنگی صنعت گردشگری ایران با کشورهای اسلامی یعنی تنظیم مناسبات سیاسی و دیپلماتیک برعهده سازمان حج و زیارت است؛ از این رو با برنامه‌ریزی دقیق و صحیح می‌توان آن را به عنوان اساس و بنیان گردشگری فرهنگی مطرح کرد و در جهت توسعه گردشگری ملی و بین‌المللی به کار گرفت.
گردشگری مذهبی در ایران
در کشور ما با توجه به حضور ادیان مختلف توحیدی و با توجه به وجود پیروان و معتقدان زیاد آنها، انواع مختلفی از توریسم مذهبی می‌تواند ایجاد شود. بدین لحاظ مسلمانان با اکثریت قابل توجه در ایران، سالانه به سفرهای متعدد مذهبی خارجی مثل سفر حج در عربستان، عتبات عالیات در عراق و اماکن مقدسه کشور سوریه، همینطور سفرهای مذهبی داخلی نظیر مشهد، قم، ری، شیراز و نظایر آنها رفته و اثرات مختلف جهانگردی را در این مناطق بر جای می‌گذارند. بر همین مبنا، فرقه‌های مختلف دین مسیحیت با شعب مختلف آن با توجه به مراسم مختلفی نظیر شب کریسمس، عید پاک و ... فرصت مناسبی برای اجرای سفرهای مذهبی از این دست ایجاد می‌کند. کشور ما به سبب دارا بودن برخی از کلیساهای قدیمی و باستانی مانند قره‌کلیسا در آذربایجان غربی یا کلیسای وانک در اصفهان می‌تواند در جذب و جلب گردشگر بویژه مسیحیان نقش مهمی داشته باشد. این امر درباره دیگر ادیان نظیر دین یهود یا زرتشتی نیز مصداق عینی دارد. اماکن مقدسه متعدد یهودیان در ایران مانند «استرومردخای» در همدان یا «آرامگاه کوروش کبیر» در پاسارگاد فارس، معابد و آتشکده‌های متعدد زرتشتیان در یزد و دیگر نقاط کشور با صدها نوع مراسم، همگی نمونه‌هایی در این زمینه هستند. در مجموع همه این پتانسیل‌های بالقوه برنامه‌ریزی دقیقی را می‌طلبد. کشوری که حضور ادیان مختلف توحیدی در آن به خوبی نمودار است و درباره مسائل مذهبی تاکیدات زیادی وجود دارد، می‌تواند با یک استراتژی بلندمدت و جامع استعدادهای پیدا و پنهان خود را شکوفا سازد. نظیر این نوع جهانگردی مذهبی در ایتالیا به عنوان مهد کلیساهای بزرگ و مقر رهبر کاتولیک‌های جهان به خوبی مشاهده می‌شود، به نحوی که در مراسم آمرزش سالانه شاهد تجمع مسیحیان مختلف دنیا برای دیدار پاپ در میدان سن‌پیترو در واتیکان هستیم یا آنچه را که هر سال در هند در وارناسی یا در مکه معظمه اتفاق می‌افتد را می‌توانیم انواع مختلفی از این نوع جهانگردی به حساب آوریم.
کمیته‌های کم بازده
گرچه موقعیت کشورمان سبب شده ما را به نوعی کانون ادیان الهی بدانند، اما از این فرصت ممتاز بهره‌برداری درستی صورت نمی‌گیرد؛ تا آنجا که با وجود تشکیل کمیته‌ای در معاونت گردشگری سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری تحت عنوان «کمیته گردشگری مذهبی»، هنوز برنامه خاصی در این زمینه برای رونق سفرهای زیارتی و مذهبی داخلی شکل نگرفته است. به گفته یکی از فعالان عرصه توریسم و رئیس هیأت‌مدیره مؤسسه گابین که نخستین‌بار طرح ایجاد «جاده ولایت» در کشور را برای رونق گردشگری مذهبی مطرح کرد، ما باید در خروجی گرفتن از این کمیته‌ها بهتر عمل کنیم. باید از این کمیته گردشگری مذهبی پرسیده شود طرح پایه و اصلی شما برای گردشگری مذهبی چیست و قرار است چه زمانی به اجرا درآید و تا چه زمانی به بازدهی برسد؟ برنامه کوتاه‌مدت و بلندمدت آن چیست؟ اگر پاسخی بود، تازه باید ببینیم چشم‌انداز آنها از اماکن مذهبی چیست؟ براستی اگر نقطه ثقل را مشخص کنیم، می‌توانیم از ایران به‌عنوان پایگاه شیعیان دنیا یاد کنیم و این در حالی است که دست‌کم 300 میلیون شیعه در جهان وجود دارد. اگر ما بتوانیم فقط یک درصد از این تعداد را به ایران جذب کنیم، می‌شود 3 میلیون نفر که برای اقتصاد گردشگری ما یک پیروزی محسوب می‌شود.
ولی شاید مشکل اصلی در مشخص‌نبودن متولی برای گردشگری مذهبی است. البته این مشکل تنها به کشور ما برنمی‌گردد و کشورهای خاورمیانه که مهم‌ترین سایت‌های گردشگری دنیا را تشکیل می‌دهند و پتانسیل بسیار بالایی دارند هیچ‌کدام رقم قابل توجهی از گردشگر را به خود اختصاص نداده‌اند. یکی دیگر از موضوعات قابل بررسی و مهم در این‌باره شناخت مسافر مذهبی است و تفاوت‌هایی است که این مسافر با مسافر معمولی دارد.
یک گردشگر کلاسیک با تور «2 شب و 3 روز» برای یک مقصد راضی است. به عبارتی مشکلات راه را بخشی از هیجان سفر خود به حساب می‌آورد اما زائر، مدل اقامتش فرق می‌کند. گردشگر مذهبی حتما در طول راه و در مقصد باید یکسری اعمال را به جا آورد. این گردشگر حتی مکان اقامتش هم متفاوت است و برای همین است که در مشهد ما «هتل‌آپارتمان» می‌بینیم و این مدل مکان اقامتی، بسیار مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس آمار، در حال حاضر در دنیا بر اساس برنامه سازمان جهانی گردشگری150 تور با علایق ویژه طراحی شده است. گردشگری کلاسیک رو به تغییر نهاده است؛ به عبارتی اگر کسی یک بار به دیدن برج ایفل در پاریس رفت برای بار دوم رغبت چندانی برای دیدن این سازه شگفت ندارد اما هستند کسانی که بارها و بارها به زیارت خانه خدا رفته و هنوز میل حضور دوباره در آنها موج می‌زند.
توسعه‌نیافتگی توریسم مذهبی در ایران
تابستان فصل سفر و مسافرت است. با توجه به اعتقادات مذهبی بخش بزرگی از جامعه ایران، معمولا درخواست برای سفر به شهر مشهد بسیار زیاد است.
مخاطرات سفر با خودروی شخصی تقاضای زیادی را برای مسافرت با قطار یا هواپیما ایجاد کرده است. از سوی دیگر شاهد آن هستیم که ترافیک شدیدی در این زمینه ایجاد شده و به‌دست آوردن بلیت مسافرت با قطار یا هواپیما خود به معضلی تبدیل شده است. البته باید توجه داشت که این مشکل از گذشته وجود داشته اما ابعاد بزرگ‌تری پیدا کرده است.
گفته می‌شود که مشهد دومین شهر مذهبی جهان از حیث جذب توریست‌های مذهبی است. اگر چنین شهری در اروپا قرار داشت، چه اتفاقی می‌افتاد؟ می‌توان به سادگی تصور کرد که بسیاری از کارآفرینان و سرمایه‌گذاران وجود این حجم از تقاضا برای مسافرت به این شهر را فرصتی ناب و بی‌نظیر قلمداد می‌کردند و سود هنگفتی را به جیب می‌زدند. روش کار آنها قاعدتا سودآوری از محل جابه‌جایی زائران یا اسکان آنها یا ارائه خدمات تفریحی گوناگون در زمان اقامت آنها در آن شهر است. به عبارت دیگر به سادگی می‌توان تصور کرد که شبکه ریلی و خطوط هوایی میان پایتخت و این شهر چنان تکامل می‌یافت که قابل مقایسه با دیگر شهرهای کشور نبود چرا که این حجم بالا از تقاضای مسافرت می‌توانست منابع لازم برای تجهیز این تاسیسات را فراهم کند. از سوی دیگر وجود این حجم از زائر، توجیه اقتصادی ساخت مجموعه عظیمی از هتل‌های باکیفیت را فراهم می‌کند اما در عمل شاهد آن هستیم چنین مجموعه هتل‌هایی ساخته نمی‌شود. علاوه بر این جز باغ‌وحش مشهد و پارک معمولی کوه‌سنگی مکان تفریحی خیلی ویژه‌ای در این شهر وجود ندارد در حالی‌که می‌توان سرمایه‌گذاری‌های سودآور زیادی برای ساخت مجموعه‌های تفریحی جدید انجام داد. بر اساس تحقیقات انجام شده، هم‌اکنون زیارت هدف اول سفر بسیاری از مردم کشورهای مسلمان و عربی است، بنابراین می‌توان از این امکان استفاده کرد و با تبلیغات در اینگونه کشورها زمینه ورود گردشگران مذهبی و توسعه توریسم زیارتی را فراهم کرد؛ البته این در شرایطی است که ابتدا زیرساخت‌های مورد نیاز ورود گردشگران
فراهم باشد. گنبدهایی که مردم را به خود می‌خوانند
روشنک محمدی: یکی از شاخصه‌های مهم توریسم که سهم قابل توجهی از فعالیت‌های جهانگردی را به خود اختصاص می‌دهد، توریسم مذهبی است. در تعریف توریسم مذهبی بازدید گردشگران (با تعریف ویژه جهانگردی) از اماکن مقدس نظیر زیارتگاه‌ها، امامزاده‌ها و نظایر آنها گردشکری مذهبی نامیده شده است. در این نوع از گردشگری با دو دسته مختلف از جهانگردان مواجه هستیم؛ دسته اول کسانی که از اماکن مقدس دین خود بازدید کرده و گروه دوم افرادی که از اماکن مقدس دیگر ادیان دیدن می‌کنند. به عنوان مثال افراد زیادی وجود دارند که مسیحی نیستند اما از کلیساهای نقاط مختلف بازدید می‌کنند یا مسیحیانی که به دیدن معابد بودایی‌ها یا دیگر ادیان می‌روند. در عین حال مسلمانانی که به زیارت اماکن مقدس خود نظیر حج یا دیگر اماکن متبرکه می‌روند در دسته دوم جای می‌گیرند.
گردشگری حلال
بنا بر بررسی‌های سازمان جهانی گردشگری، گردشگری حلال به صورت نوع خاصی از گردشگری مذهبی، منافع کشف نشده بسیار و شانس‌های تجاری زیادی را به کشورهای مسلمان بویژه آسیای میانه ارائه می‌کند؛ گردشگری حلال، نوعی از گردشگری مذهبی است که تمام فعالیت‌های آن از نظر قوانین اسلامی مجاز شمرده می‌شود. در این‌باره، واتیکان در سال 2007 خطوط هواپیمایی ویژه زائران خود را راه‌اندازی کرد که می‌تواند الگویی برای خطوط حلال باشد. این خطوط می‌توانند فاکتورهایی مانند ارائه غذای حلال، در نظر گرفتن وقت نماز و... را در برگیرد تا سفر را برای مسلمانان بویژه هنگامی که برای زیارت یا دیگر مسائل مذهبی مسافرت می‌کنند، راحت‌تر و لذت‌بخش‌تر کند.
بر اساس آمارهای به دست آمده، مردم ایران گردشگری اسلامی (مذهبی) را در اولویت قرار می‌دهند. سازمان حج و زیارت به عنوان یکی از سازمان‌های مهم متولی گردشگری مذهبی در کشور است. این سازمان عهده‌دار یکی از انواع گردشگری است که نقش عمده‌ای را در زندگی اجتماعی ایرانیان و کشورهای اسلامی ایفا می‌کند. گردشگری مذهبی علاوه بر جنبه‌های اقتصادی و مالی خود، باعث ارتباط با دیگر کشورها شده و تعامل بین ملل و فرهنگ‌هایی را که نقاط مشترکی دارند، سبب می‌شود. می‌توان چنین ادعا کرد که مهم‌ترین قسمت هماهنگی صنعت گردشگری ایران با کشورهای اسلامی یعنی تنظیم مناسبات سیاسی و دیپلماتیک برعهده سازمان حج و زیارت است؛ از این رو با برنامه‌ریزی دقیق و صحیح می‌توان آن را به عنوان اساس و بنیان گردشگری فرهنگی مطرح کرد و در جهت توسعه گردشگری ملی و بین‌المللی به کار گرفت.
گردشگری مذهبی در ایران
در کشور ما با توجه به حضور ادیان مختلف توحیدی و با توجه به وجود پیروان و معتقدان زیاد آنها، انواع مختلفی از توریسم مذهبی می‌تواند ایجاد شود. بدین لحاظ مسلمانان با اکثریت قابل توجه در ایران، سالانه به سفرهای متعدد مذهبی خارجی مثل سفر حج در عربستان، عتبات عالیات در عراق و اماکن مقدسه کشور سوریه، همینطور سفرهای مذهبی داخلی نظیر مشهد، قم، ری، شیراز و نظایر آنها رفته و اثرات مختلف جهانگردی را در این مناطق بر جای می‌گذارند. بر همین مبنا، فرقه‌های مختلف دین مسیحیت با شعب مختلف آن با توجه به مراسم مختلفی نظیر شب کریسمس، عید پاک و ... فرصت مناسبی برای اجرای سفرهای مذهبی از این دست ایجاد می‌کند. کشور ما به سبب دارا بودن برخی از کلیساهای قدیمی و باستانی مانند قره‌کلیسا در آذربایجان غربی یا کلیسای وانک در اصفهان می‌تواند در جذب و جلب گردشگر بویژه مسیحیان نقش مهمی داشته باشد. این امر درباره دیگر ادیان نظیر دین یهود یا زرتشتی نیز مصداق عینی دارد. اماکن مقدسه متعدد یهودیان در ایران مانند «استرومردخای» در همدان یا «آرامگاه کوروش کبیر» در پاسارگاد فارس، معابد و آتشکده‌های متعدد زرتشتیان در یزد و دیگر نقاط کشور با صدها نوع مراسم، همگی نمونه‌هایی در این زمینه هستند. در مجموع همه این پتانسیل‌های بالقوه برنامه‌ریزی دقیقی را می‌طلبد. کشوری که حضور ادیان مختلف توحیدی در آن به خوبی نمودار است و درباره مسائل مذهبی تاکیدات زیادی وجود دارد، می‌تواند با یک استراتژی بلندمدت و جامع استعدادهای پیدا و پنهان خود را شکوفا سازد. نظیر این نوع جهانگردی مذهبی در ایتالیا به عنوان مهد کلیساهای بزرگ و مقر رهبر کاتولیک‌های جهان به خوبی مشاهده می‌شود، به نحوی که در مراسم آمرزش سالانه شاهد تجمع مسیحیان مختلف دنیا برای دیدار پاپ در میدان سن‌پیترو در واتیکان هستیم یا آنچه را که هر سال در هند در وارناسی یا در مکه معظمه اتفاق می‌افتد را می‌توانیم انواع مختلفی از این نوع جهانگردی به حساب آوریم.
کمیته‌های کم بازده
گرچه موقعیت کشورمان سبب شده ما را به نوعی کانون ادیان الهی بدانند، اما از این فرصت ممتاز بهره‌برداری درستی صورت نمی‌گیرد؛ تا آنجا که با وجود تشکیل کمیته‌ای در معاونت گردشگری سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری تحت عنوان «کمیته گردشگری مذهبی»، هنوز برنامه خاصی در این زمینه برای رونق سفرهای زیارتی و مذهبی داخلی شکل نگرفته است. به گفته یکی از فعالان عرصه توریسم و رئیس هیأت‌مدیره مؤسسه گابین که نخستین‌بار طرح ایجاد «جاده ولایت» در کشور را برای رونق گردشگری مذهبی مطرح کرد، ما باید در خروجی گرفتن از این کمیته‌ها بهتر عمل کنیم. باید از این کمیته گردشگری مذهبی پرسیده شود طرح پایه و اصلی شما برای گردشگری مذهبی چیست و قرار است چه زمانی به اجرا درآید و تا چه زمانی به بازدهی برسد؟ برنامه کوتاه‌مدت و بلندمدت آن چیست؟ اگر پاسخی بود، تازه باید ببینیم چشم‌انداز آنها از اماکن مذهبی چیست؟ براستی اگر نقطه ثقل را مشخص کنیم، می‌توانیم از ایران به‌عنوان پایگاه شیعیان دنیا یاد کنیم و این در حالی است که دست‌کم 300 میلیون شیعه در جهان وجود دارد. اگر ما بتوانیم فقط یک درصد از این تعداد را به ایران جذب کنیم، می‌شود 3 میلیون نفر که برای اقتصاد گردشگری ما یک پیروزی محسوب می‌شود.
ولی شاید مشکل اصلی در مشخص‌نبودن متولی برای گردشگری مذهبی است. البته این مشکل تنها به کشور ما برنمی‌گردد و کشورهای خاورمیانه که مهم‌ترین سایت‌های گردشگری دنیا را تشکیل می‌دهند و پتانسیل بسیار بالایی دارند هیچ‌کدام رقم قابل توجهی از گردشگر را به خود اختصاص نداده‌اند. یکی دیگر از موضوعات قابل بررسی و مهم در این‌باره شناخت مسافر مذهبی است و تفاوت‌هایی است که این مسافر با مسافر معمولی دارد.
یک گردشگر کلاسیک با تور «2 شب و 3 روز» برای یک مقصد راضی است. به عبارتی مشکلات راه را بخشی از هیجان سفر خود به حساب می‌آورد اما زائر، مدل اقامتش فرق می‌کند. گردشگر مذهبی حتما در طول راه و در مقصد باید یکسری اعمال را به جا آورد. این گردشگر حتی مکان اقامتش هم متفاوت است و برای همین است که در مشهد ما «هتل‌آپارتمان» می‌بینیم و این مدل مکان اقامتی، بسیار مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس آمار، در حال حاضر در دنیا بر اساس برنامه سازمان جهانی گردشگری150 تور با علایق ویژه طراحی شده است. گردشگری کلاسیک رو به تغییر نهاده است؛ به عبارتی اگر کسی یک بار به دیدن برج ایفل در پاریس رفت برای بار دوم رغبت چندانی برای دیدن این سازه شگفت ندارد اما هستند کسانی که بارها و بارها به زیارت خانه خدا رفته و هنوز میل حضور دوباره در آنها موج می‌زند.
توسعه‌نیافتگی توریسم مذهبی در ایران
تابستان فصل سفر و مسافرت است. با توجه به اعتقادات مذهبی بخش بزرگی از جامعه ایران، معمولا درخواست برای سفر به شهر مشهد بسیار زیاد است.
مخاطرات سفر با خودروی شخصی تقاضای زیادی را برای مسافرت با قطار یا هواپیما ایجاد کرده است. از سوی دیگر شاهد آن هستیم که ترافیک شدیدی در این زمینه ایجاد شده و به‌دست آوردن بلیت مسافرت با قطار یا هواپیما خود به معضلی تبدیل شده است. البته باید توجه داشت که این مشکل از گذشته وجود داشته اما ابعاد بزرگ‌تری پیدا کرده است.
گفته می‌شود که مشهد دومین شهر مذهبی جهان از حیث جذب توریست‌های مذهبی است. اگر چنین شهری در اروپا قرار داشت، چه اتفاقی می‌افتاد؟ می‌توان به سادگی تصور کرد که بسیاری از کارآفرینان و سرمایه‌گذاران وجود این حجم از تقاضا برای مسافرت به این شهر را فرصتی ناب و بی‌نظیر قلمداد می‌کردند و سود هنگفتی را به جیب می‌زدند. روش کار آنها قاعدتا سودآوری از محل جابه‌جایی زائران یا اسکان آنها یا ارائه خدمات تفریحی گوناگون در زمان اقامت آنها در آن شهر است. به عبارت دیگر به سادگی می‌توان تصور کرد که شبکه ریلی و خطوط هوایی میان پایتخت و این شهر چنان تکامل می‌یافت که قابل مقایسه با دیگر شهرهای کشور نبود چرا که این حجم بالا از تقاضای مسافرت می‌توانست منابع لازم برای تجهیز این تاسیسات را فراهم کند. از سوی دیگر وجود این حجم از زائر، توجیه اقتصادی ساخت مجموعه عظیمی از هتل‌های باکیفیت را فراهم می‌کند اما در عمل شاهد آن هستیم چنین مجموعه هتل‌هایی ساخته نمی‌شود. علاوه بر این جز باغ‌وحش مشهد و پارک معمولی کوه‌سنگی مکان تفریحی خیلی ویژه‌ای در این شهر وجود ندارد در حالی‌که می‌توان سرمایه‌گذاری‌های سودآور زیادی برای ساخت مجموعه‌های تفریحی جدید انجام داد. بر اساس تحقیقات انجام شده، هم‌اکنون زیارت هدف اول سفر بسیاری از مردم کشورهای مسلمان و عربی است، بنابراین می‌توان از این امکان استفاده کرد و با تبلیغات در اینگونه کشورها زمینه ورود گردشگران مذهبی و توسعه توریسم زیارتی را فراهم کرد؛ البته این در شرایطی است که ابتدا زیرساخت‌های مورد نیاز ورود گردشگران
فراهم باشد. ارسال نظر
پربیننده