آنچه پیش رو دارید منتخبی از سخنرانی دکتر حشمت‌الله قنبری، کارشناس تاریخ اسلام است که چندی پیش در جامعه اسلامی مهندسین ایراد شده است. در این گفتار دکتر قنبری به تفصیل نحوه و جزئیات نفوذ فرهنگی دشمنان جامعه اسلامی و استحاله بنیادین مسلمانان در اندلس را مورد بررسی قرار داده است. مطالعه این برهه از تاریخ جهان اسلام با نگاه به آنچه هم‌اکنون در ایران و دیگر کشورهای اسلامی در جریان است می‌تواند از تکرار فاجعه‌ای که در اندلس رخ داد جلوگیری کرده و ما را نسبت به برنامه‌های آشکار و پنهان دشمنان اسلام هشیار کند.
***
وجود مبارک مولاى ما امیرالمومنین در فرازى از وصیت نورانى خود به حضرت امام حسن مجتبى فرمودند: پسر جانم! وَ بَصِّرْهُ فَجَائِعَ اَلدُّنْیَا وَ حَذِّرْهُ صَوْلَهَ اَلدَّهْرِ، چشم دلت را به روى فجایع این دنیا باز کن و دلت را از حمله و هجوم روزگار و کژمداری‌هاى شب و روز برحذر دار. صَوْلَهَ الدَّهْرِ توجه دادن به این معناست که امیال و هواهاى نسبت به این دنیا آنچنان بیرحمانه و همه‌جانبه به سوى خوب‌هاى امت هجوم مى‌آورد که گویى امکان هیچ دفاع و فرارى در برابر تهاجم او وجود ندارد. فُحْشَ تَقَلُّبِ اللَّیَالِی وَالاَیَّامِ، در گذر شب‌ها و روزها ناخوشایندی‌هایى به انسان رو مى‌کند که فضاى زندگانى او را سیاه و تیره مى‌کند، لذا انسان هشیار تربیت یافته مراقب است که از تجارب و آموخته‌هاى دیگران بیاموزد.
وَ اِعْرِضْ عَلَیْهِ أَخْبَارَ اَلْمَاضِینَ وَ ذَکِّرْهُ بِمَا أَصَابَ مَنْ کَانَ قَبْلَکَ مِنَ اَلْأَوَّلِینَ؛ اخبار گذشتگان را بر قلب خود عرضه کن و قلب و جان خود را از آنچه بر پیشینیان تو گذشته است آگاه کن. وَ سِرْ فِی دِیَارِهِمْ وَ آثَارِهِمْ، فَانْظُرْ فِیمَا فَعَلُوا وَ عَمَّا اِنْتَقَلُوا وَ أَیْنَ حَلُّوا وَ نَزَلُو؛ و بر سرزمین‌ها و خانهها و آثار آنان با نگاه و تفکر نقادانه و هشیارانه سیر و نظارت کن، با دیده عبرت‌بین عملکرد آنها را بررسى کن، ببین از کجا برخاستند، از کجا آمدند و در چه مواضع و محل‌هایى فرود آمدند، و اگر عبرت نگیرید لاجرم عبرت خواهید شد. هدایت امیرالمومنین بسیار راهبردى و شگفت‌انگیز است، گویى شناخت از گذشته و آشنایى با کامیاب‌ها و ناکامی‌هاى گذشتگان، در تراز برنامه‌ریزی‌هاى دقیق و حکیمانه و سازماندهی‌هاى منسجم و نظارت‌هاى عالمانه براى حال و آینده، داراى اهمیت است، لذا باید گذشتگان را شناخت و براى رسیدن به شناخت درست باید به متن و حواشى زندگى آنان اشراف پیدا کرد و این اشراف، جز با نگاه محققانه و آمیخته با احترام و بررسى و نقد کارشناسانه به دست نخواهد آمد. اشتباه نشود، احترام گذاشتن به معناى مانند آنها شدن و تسلیم افکار و اعمال آنها شدن نیست، احترام گذاشتن یعنى اینکه باور کنیم آنها هم داراى برنامه بودند، مى‌فهمیدند، براى رسیدن به مقاصد و اهداف خود برنامه‌ریزى مى‌کردند، برنامه‌هاى خودشان را عملیاتى مى‌کردند و از همه لوازم براى رسیدن به یک هدف استفاده مى‌کردند و توفیقات چشمگیرى هم در همین دنیا براى آنها حاصل شده بود . اما به‌رغم همه اینها نه تنها عاقبت بخیر نشدند، بلکه خود و تاریخ‌شان را تباه و نابود کردند، همانطوری که خداوند متعال در آیه ١٣٧ سوره آل‌عمران مى‌فرماید: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ، فَسیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُروا کَیْفَ کانَ عاقِبَهُ الْمُکَذِّبینَ؛ پیش از شما نیز در میان گذشتگان‌تان راه و روش و سنت‌هایی براى تدبیر امورشان وجود داشت پس بروید و در روی زمین گردش کنید و ببینید سرانجام مکذبین چگونه بود؟! یکى از رهنمودهاى عالى قرآن و یکى از هنرمندی‌هاى اعجازى قرآن، همین نهضت آگاهى‌بخشى نرمى است که در نهایت صراحت و قاطعیت بر امت اسلامى ارزانى داشته شده است. قرآن هوشمندانه میان مردمان عصر رسالت، و آیندگان امت اسلامى پیوند مى‌زند و با این تدبیر شکوهمند و حکیمانه، غیرقابل اجتناب بودن پیوند فکرى و فرهنگى هر نسلى با پیشینیانش را به تصویر مى‌کشد لذا انسان‌هایى که هویت خود را از تاریخ گذشتگان‌شان جدا و منقطع مى‌دانند در اشتباه خطرناکى دست و پا مى‌زنند و کسانى از نخبگان و خواص جامعه که خود را در این زمینه به اشتباه مى‌زنند، به انسانیت انسان خیانت مى‌کنند. آنهایى که اظهار مى‌دارند قرآن، شریعت و قانون لازم براى نظام قبیله‌اى عرب سال ٦١٠ هجرى بوده است و این کتاب در سال مدرن و پیشرفته ١٤٣٦ قمرى از کارآمدى و اثربخشى برخوردار نیست. اگر سخن آنها از سر بى‌اطلاعى و نادانى نباشد بدون تردید جلوداران یک جریان تبهکارانه و انحرافى و ضد انسانى در جهان معاصر هستند. در عصر رسالت هم عده‌اى به این گونه افکار و اندیشه‌هاى علیل دامن مى‌زدند و اسباب اذیت و آزار فرستاده خدا را فراهم مى‌آوردند تا اینکه بارها وحى نازل شد و خداوند متعال در یارى رسول گرامى خود، از طریق نزول وحى، هم به روشنگرى و موعظه پرداخت و هم پرده از رسوایى آنها بر‌داشت. با نزول آیه یازدهم سوره مبارکه انعام به حبیب خود فرمود: قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَهُ الْمُکَذِّبِینَ. خداوند عالم در آیه ٦٩ سوره مبارکه نمل به فرستاده والامقام خود امر مى‌کند به مردم خود بگو: قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَهُ الْمُجْرِمِینَ. در آیه نهم سوره مبارکه روم ادبیات خداوند متعال همراه با تغیر و تحکم و تنبه است؛ أَوَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَه‌ُالَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ، آیا در زمین گردش نکردند تا ببینند عاقبت کسانی که قبل از آنان بودند چگونه بود؟! کَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّهً وَ أَثَارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوهَا أَکْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا؛ آنها نیرومندتر از اینان بودند و زمین را (برای زراعت و آبادی) بیش از اینان دگرگون ساختند و عمران و آبادانى بر پاکردند، وَجَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنَاتِ فَمَا کَانَ‌الله لِیَظْلِمَهُمْ وَلَکِنْ کَانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ؛ و زمانی که پیامبران‌شان با دلایل روشن به سراغ‌شان آمدند (اما آنها انکار کردند و کیفر خود را دیدند) خداوند هرگز به آنان ستم نکرد، آنها به خودشان ستم می‌کردند!
در آیات ٨٢ و ٨٣ سوره مبارکه غافر عبارت‌ها تند‌تر و عجیب‌تر است؛ مى‌فرماید: أَفَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَهُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ؛ آیا روی زمین سیر نکردند تا ببینند عاقبت کسانی که پیش از آنها بودند چه شد؟! کَانُوا أَکْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّهً وَ آَثَارًا فِی الْأَرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَاکَانُوا یَکْسِبُونَ؛ همان‌ها که نفرات‌شان از اینها بیشتر و نیرو و آثارشان در زمین فزون‌تر بود اما هرگز آنچه را به دست می‌آوردند نتوانست آنها را بی‌نیاز سازد (و عذاب الهی را از آنان دور کند) سپس در ادامه منشأ هلاکت و بیچارگى و هلاکت عذاب‌شدگان را به روشنى پیش روى بندگان خود قرار مى‌دهد:
فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِئوُنَ؛ هنگامی که رسولان‌شان دلایل روشنی برای آنان آوردند، به دانشی که خود داشتند خوشحال بودند (و غیر آن را هیچ می‌شمردند) ولی آنچه را (از عذاب) به تمسخر می‌گرفتند آنان را فراگرفت!
آنها به وعده‌هاى الهى مى‌خندیدند، غوره نقد و حلواى نسیه مى‌کردند و مومنان به انبیا را مسخره مى‌کردند و متحجر مى‌شمردند، عاقبت با همان اسباب و روش‌هایى مجازات شدند که آنها را مسخره مى‌کردند. انسان وقتى تاریخ اسلام را در ادوار مختلف، از سر تدبر و با نگاه موشکافانه مورد بررسى قرار مى‌دهد حیرت‌زده مى‌شود. اجازه بدهید چند قطعه کوتاه را با هم مرور کنیم: ١- همانطوری که مى‌دانید از اصلى‌ترین مختصات عرب عصر جاهلیت، ارزشگذارى افراد جامعه، بر پایه مکنت و دارایى بود، هر کس پول و اموال افزون‌تر و فرزندان بیشترى داشت، هم خود را مهم‌تر به حساب مى‌آورد و هم جامعه او را گرامى‌تر مى‌دید.
٢- در عصر جاهلیت ارزش‌ها و امتیازات حزبى و قومى و عشیره‌اى جزء لاینفک فرهنگ جامعه عرب به حساب مى‌آمد؛ هر عربى بر غیر عرب برتر شمرده مى‌شد و در میان خود اعراب ارزش‌هاى قبیله‌اى از مفاخر به حساب مى‌آمد. بعد از درگذشت رسول خدا، همین ارزش‌هاى جاهلى احیا شد و در نتیجه مسلمانان به بلاى تفرقه مبتلا شدند، هر کس به حزب و گروه و قبیله خود چسبید و نازید و در این میان میراث پیامبر اکرم اسلام به تاراج رفت و سنت مبارک و مقدس او تعطیل شد و امت اسلام بویژه شخصیت‌هاى موثر و خواص جامعه به ننگ تبارگرایى و بى‌غیرتى دینى مبتلا شدند. چند قرن جلوتر در قرن هشتم و نهم هجرى نیز مانند همین بلاها موجبات شکست و ذلت مسلمانان در اندلس را فراهم آورد. با تاسیس نظام اسلامى در اندلس سران و ارباب کلیسا پیوسته نگران گسترش و نفوذ اسلام در اروپا بودند، لذا ضمن همپیمانى با حکام و پادشاهان اروپا تصمیم به جنگ با دولت اسلامى گرفتند اما موانع طبیعى مانند رشته کوههاى پیرنه در جنوب فرانسه و شمال اسپانیا از یک سو و اقتدار دولت و اتحاد مسلمان جرأت تهاجم را از آنها گرفته بود اما این موانع آنها را مایوس نکرد و ارباب کلیسا و سران حکومت‌هاى اروپایى با برگزیدن روش مبارزه نرم، 2 اقدام اساسى را به صورت توأمان پیگیرى کردند، اول اینکه اتحاد و پیوند میان خود و همپیمانان‌شان را به طور جدى و استراتژیک گسترش داده و تحکیم مى‌کردند، تا آنجا که فردیناند پسر خوان دوم، پادشاه آراگون با ایزابلاى یکم ازدواج کرد تا اتحاد پادشاهی آراگون و کاستیا تحقق پیدا کند. اقدام دوم نفوذ سیاسى و فرهنگى در سران و دولتمردان مسلمان به منظور تغییر در باورهاى آنان و همچنین نفوذ در مبانى اعتقادى و اخلاقى مسلمانان به منظور استحاله تدریجى آنها بود. این استراتژی‌ها از سال ٨٧٤ میلادى به اشکال مختلف بدون وقفه، حسابگرانه و با جدیت پیگیرى شد، تا اینکه ٢٣ سال بعد یعنى در بهار سال ٨٩٧ هجرى قمرى، غرناطه به عنوان آخرین قلمرو مسلمانان مورد هجوم قرار داده شد و به فرمان فردیناند قتل و غارت و جنایت‌هاى هراسناکی علیه مسلمانان به راه افتاد؛ عده‌اى از مسلمانان را به اسارت گرفتند و اسرا را تحت شکنجه‌هاى سخت قرار دادند، دست و پاى زنده‌ها و کشته‌ها را مى‌بریدند و در طول این دوره رژیم تحریم بى‌رحمانه‌اى را علیه مسلمانان استوار کردند به طوری که از رسیدن آب و غذا به مسلمانان شهر جلوگیرى کردند، به‌رغم همه این شرایط سخت مسلمانان مقاومت کردند و دشمنان اسلام راه به جایى نبردند، مقاومت و سازش‌ناپذیرى مردم باعث شد سران حکومت و ارباب کلیسا روش دیپلماسى و مذاکره را جایگزین گزینه نظامى کنند.
ابوعبدالله محمد بن على و سیاسیون دولت اسلامى غرناطه نیز روش مذاکره و دیپلماسى را مناسب‌تر دانستند و نمایندگانى را براى مذاکره به سوى شاه فردیناند فرستادند و در ٢٥ نوامبر ١٤٩١ مصادف با ٢١ محرم‌الحرام سال ٨٩٧ هجرى قمرى با تنظیم و توافق برنامه جامع اقدام مشترک مشتمل بر ٦٧ ماده یا ٥٦ ماده اعلام برد- برد کردند.
در این برنامه جامع اقدام مشترک موارد مهمى مورد توافق قرار گرفت که متناسب با حال و هواى این جلسه خلاصه‌اى از برخى از مواد آن را با هم مرور مى‌کنیم.
١- دولت مسلمانان، رهبران، فقیهان، وزیران و همه کسانى که در غرناطه و البیازین و اطراف زندگى مى‌کنند، متعهد مىشوند که ظرف مدت 60 روز از تاریخ این پیمان با اختیار، قلعههاى الحمراء، برجها و دروازههاى ورودى غرناطه و البیازین را به شاه و ملکه کاتولیک یا به نمایندگان آنها واگذار کنند، ضمنا هیچ یک از مسیحیان حق ندارند از دیوارهاى منازل مسلمانان بالا رفته و از حال مسلمانان با خبر شوند و اگر کسى چنین کند، مجازات خواهد شد.
٢- شاه، ملکه و جانشینانشان براى همیشه متعهد مىشوند ابوعبدالله [حاکم غرناطه] رهبران، وزیران، فقیهان، نظامیان و دیگران را در عمل به امور دینىشان آزاد بگذارند و مساجد و عبادتگاههایشان را تعطیل نکنند و اجازه دهند مسلمانان در دادگاههایشان براساس احکام اسلام قضاوت و عادات و رسوم خود را حفظ کنند.
٣ـ اگر ساکنان غرناطه، البیازین و مناطق دیگر بخواهند به مغرب مهاجرت کنند، حق دارند اموال منقول‌شان را به هر کس که مىخواهند بفروشند.
٤ـ سلطان ابوعبدالله و سران دولت غرناطه، متعهد هستند در زمان واگذارى شهر، بدون هیچ قید و شرطى تمام اسیران و زندانیان مسیحى را که در اختیار دارند، آزاد کنند.
٥ـ توافق به عمل آمد در صورت اختلاف و درگیرى میان مسلمانان، آنها مجاز باشند براساس قوانین اسلامى و به حکم قاضى مسلمان مخاصمات خود را مرتفع کنند.
٦ـ به همه مسلمانان غرناطه، البشارات و سایر مناطق و کسانى که تا ٣٠ روز از روز اجراى توافقنامه، با شاه و ملکه، اعلان دوستى کنند، اجازه داده می‌شود براى مدت 3 سال از بخشودگی‌هاى دربار بهرهمند شوند.
البته در پیوست‌ها و ضمائم جزئیات بعضى امتیازات دقیق‌تر ثبت و ضبط شده بود که بسیار گذرا نمونه‌هایى را عرض می‌کنم.
اول اینکه در این توافق به مسلمانان اندلس 3 سال فرصت داده شد تا با فراگرفتن زبان کاستیایى براى همیشه نوشتن و خواندن را به زبان قرآن فراموش کنند. نکته دوم این بود که هیچ‌کدام از عقود و معاملات که به زبان عربى نوشته شده باشد داراى اعتبار نخواهد بود. سومین موضوع این بود هر کتابى در هر زمینه‌اى که به زبان عربى در قفسه کتابخانه یا تاقچه اتاقى باشد باید ظرف مدت یک ماه به رئیس مجلس سلطنتى تقدیم شود و با تایید آنها مسلمانان فقط براى 3 سال مجاز به نگهدارى آنها هستند. چهارم اینکه به موجب توافقنامه، دوخت و دوز لباس عربى ممنوع شد و مسلمانان موظف به از بین بردن لباس‌هاى عربى موجود شدند. نکته پنجم این است که موافقت شد مسلمانان براى مدت یک‌سال از لباس‌هاى ابریشمى قدیمى و تا 2 سال از لباس‌هاى پشمى خود استفاده کنند. ششمین مطلب حجاب اسلامى براى زنان مسلمان ممنوع اعلام شد و آنان ملزم شدند همانند زنان مسیحى لباس بپوشند، همچنین اجراى هرگونه مراسم و سنت اسلامى ممنوع شد. البته با برگزارى مناسبت‌ها و جشن‌هاى غیرقابل اجتناب، مانند عقد و نکاح و مراسم سوگواری‌ها موافقت به عمل آمد، مشروط بر اینکه در طول برگزارى مراسم، در منازل باز باشد و منعى براى حضور افراد حکومتى و کشیش‌ها وجود نداشته باشد. به هر حال بعد از توافق و با وارد شدن به مراحل اجرایى توافقنامه، در نخستین روزهاى سال ١٤٩٢ میلادى غرناطه به کاتولیک‌ها تحویل داده شد، نتیجه نهایى توافقنامه به شهادت تاریخ این شد که ابتدا با شیوه دیپلماسى و مذاکره، قدرت مسلمانان که با نبرد قابل شکستن و حذف نبود درهم شکست و دشمن با کمترین هزینه با قاطعیت به اهداف خود نائل آمد. ثانیاً مسیحیان حتى یک ماده از پیماننامه را اجرا نکردند و از همان روز نخست ورود به غرناطه، نماز عشاى ربانى را در مسجد جامع آن شهر برگزار کردند. ثالثاً سران مسیحى با تمسک به برنامه توافق جامع ابتدا اتحاد مسلمانان را در هم شکستند و گروه‌هاى معارض را در میان مسلمین به وجود آوردند، سپس خود به عنوان همپیمان طرف‌هاى معارض با تسلیح و تحریک گروه‌هاى مسلمانان به شعله‌ور کردن آتش جنگ داخلى و توسعه نفرت و تفرقه در میان مسلمانان پرداختند. رابعاً اذیت و آزار و جنایت و فاجعه علیه مسلمانان ادامه پیدا کرد. جرجى زیدان در صفحه ٣٣٨ تمدن اسلام و عرب نوشته است: مسلمانان را میان انتخاب مرگ و مسیحیت مخیر مىساختند و بسیارى از مسلمانان ناگزیر، دین خود را تغییر داده و مسیحى مىشدند و کسانی که از این فرمان سرپیچى مىورزیدند، به صورت فردى یا دسته‌جمعى و خانوادگى در آتش سوزانیده مىشدند. وى به عنوان شاهد مثال در بخشى از گزارش تاریخى خود نوشته است: در محلى به نام «کالى کوت» تعدادى از کشتىهایى حامل آذوقه براى مسلمانان، به دست مسیحیان ضبط شد. مسیحیان ابتدا کارکنان و مسافران کشتى را از کشتى خارج کرده و در مقابل چشم سایر مسلمانان، دست وگوش و بینى آنان را مى‌بریدند، سپس مثله‌شدگان را به کشتىها بازمىگردانند و بىرحمانه کشتىها را به آتش مىکشند تا جسدهاى نیمه‌جان مسلمانان خاکستر شود. اشباح آلمانى در صفحه ٤٩٩ کتاب تاریخ اندلس سرزمین اسلام مىنویسد: نیروهاى مسیحیان، سیلآسا به شهرها و روستاها سرازیر مىشدند و آنها را آتش زده و ویران مى‌کردند. آنان به هر کجا که مىرسیدند با آتش و شمشیر به جان مردم مىافتادند و به مسجدهاى مسلمانان بىاحترامى مى‌کردند و صلیبها را بر فراز منارهها نصب کرده از آنها براى ناقوسها استفاده مى‌کردند و سرانجام قاطبه مسلمانان یا از دین خود برگردانده شدند، یا قتل و غارت شدند یا از اندلس اخراج شده و در سواحل مغرب سکنى داده شدند.