عبدالباری عطوان*: طی روزهای گذشته رسانه‌های دولتی ترکیه «نقشه جدیدی» از ترکیه منتشر کردند که شامل توسعه نقشه کنونی و تغییر مرزها می‌شود به طوری که نوار مرزی شمال سوریه از حلب تا شهر کرکوک و نیز شهر موصل را نیز شامل می‌شود و علاوه بر آن برخی جزایر یونانی در دریای اژه را در بر می‌گیرد. انتشار این نقشه جدید با سخنان رجب طیب‌اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه درباره ضرورت تغییر توافقنامه لوزان که مصطفی آتاتورک و کشورهای غربی پس از پایان جنگ اول جهانی و شکست کشورهای محور (متحدین) امضا کردند، همزمان شد؛ توافقنامه‌ای که تقسیم و پایان امپراتوری عثمانی و تعیین مرزهای ترکیه کنونی را شامل شد. اردوغان شروع به سخن گفتن درباره «عهد میهنی» کرد تا ملی‌گرایی ترکیه را تقویت کند و چشم‌پوشی آتاتورک از موصل و حلب را امر واقعی ندانست و آن را خیانت به این عهد میهنی و ملت ترکیه توصیف کرد. اصرار اردوغان بر حضور نزدیک به 2 هزار سرباز ترکیه در پایگاه بعشیقه در نزدیکی موصل و آموزش بیش از 5 هزار فرد مسلح سنی از اهالی موصل تحت نام نیروهای حمایت از نینوا به رهبری اثیل النجیفی، استاندار سابق این استان و اصرارش بر مشارکت در جنگ ضدداعش در موصل، نشانه‌هایی برای تمایل این رئیس‌جمهور برای الحاق موصل است و در این راه نیز از حالت هرج و مرج و جنگ‌های حاکم بر منطقه و افزایش فتنه‌ها و تقسیم‌های طایفه‌ای و بویژه ضعف عرب‌ها سوء‌استفاده می‌کند. در سال 1939 یعنی قبل از جنگ دوم جهانی، ترکیه از شرایط مشابهی سوء‌استفاده کرد و استان «هاتای» یا «انطاکیه» سوریه را که در استعمار فرانسه مانند دیگر اراضی سوریه و لبنان بود، به خاک خود ملحق کرد. نشانه‌ها حاکی از احتمال تکرار این سناریو است و این سناریو تحت عنوان حمایت از اقلیت‌های ترک در خارج از مرزهای ترکیه جدید اجرا می‌شود، مانند آنچه در زمان اعزام نیروهای ترکیه برای اشغال شمال قبرس ترک‌نشین در سال 1974 رخ داد. استفاده ترکیه از اقلیت‌های ترکمن در موصل و برخی شهرها و شهرک‌ها در ریف شمالی حلب و شمال غرب سوریه و ضرورت دخالت نظامی برای حمایت از آنها مانند آنچه اکنون در شهرهای الباب، جرابلس و منبج رخ می‌دهد، چه‌بسا طرح‌های مهم برای بازترسیم مرزهای ترکیه براساس نقشه جدید باشد و اردوغان بارها تاکید کرد فرزندان ترکمن و برادران سنی‌اش را تحقیر نمی‌کند. نشانه‌های رویارویی هواپیماهای ترکیه و یونان بر فراز دریای اژه در روزهای گذشته، یونان را نگران کرده است و اقدام ارتش سوریه به بمباران نیروهای وابسته به گروه شورشی موسوم به «ارتش آزاد سوریه» که زیر چتر نیروها و هواپیماهای «سپر فرات» ترکیه می‌جنگند، بازتاب‌دهنده نگرانی نظام دمشق است، زیرا ارتش سوریه این تجاوز را اشغالگری و نقض حاکمیت سوریه دانست و تاکید کرد با آن مقابله می‌شود. قاعده‌ای که در دادگاه عدالت بین‌الملل، اتحادیه آفریقا و سازمان‌های منطقه‌ای دنبال می‌شود، مقاومت در برابر هرگونه تلاش برای تغییر مرزهای حاکم از دوران استعمار است اما اردوغان که به عثمانی جدید باور دارد کاملا عکس این را عقیده دارد و بر این باور است قدرت ترکیه و ضعف دیگران می‌تواند وی را به بلندپروازی‌هایش در تغییر معاهده لوزان و الحاق آن اراضی‌ای که آتاتورک از آنها چشم‌پوشی کرد بویژه موصل، حلب و کرکوک برساند، البته اگر راهی برای این کار پیدا کند. از سرکوب داعش به عنوان بهانه‌ای برای ترسیم دوباره مرزهای منطقه عربی براساس گرایشات طایفه‌ای و نژادی جدید استفاده می‌شود و اردوغان نقش بزرگی در این زمینه بازی می‌کند و باید دید آیا در رسیدن به رویاهای امپراتوری‌اش موفق می‌شود؟ هیتلر می‌خواست مرزهای آلمان را تغییر دهد و امپراتوری‌اش را بار دیگر تجدید کند و کار با شکستش و تقسیم آلمان به پایان رسید و همین اتفاق تقریبا در دیگر مناطق اروپا رخ داد و این یعنی اردوغان دست به ریسک بزرگی می‌زند و جنگ‌های منطقه نیز برای چندین دهه ادامه می‌‌یابد، تازه اگر تبدیل به جنگ سوم جهانی یا چهارم نشود. بار دیگر می‌گوییم که عرب‌ها مریض شده و به کما رفته‌اند. ما بر این باور نیستیم شانس اردوغان بیشتر از کسانی باشد که این مسیر را طی کرده‌اند ولی به‌هر حال، ممکن است این قاعده استثناهایی داشته باشند و خدا عالم‌تر است.
* تحلیلگر برجسته جهان عرب