جرقه‌ای بی‌سابقه
مینورو یاماساکی، مهندس معمار آمریکایی در سال 1961، یک سال پیش از طراحی برج‌های دوقلو، مرکز تجارت جهانی، طرحی بسیار کوچک‌تر را که تاثیر فراوانی بر نمای آفرینش جدید او در شهر نیویورک گذاشت به پایان رساند.
این طرح 60 هزار مایل آن طرف‌تر، در عربستان سعودی قرار داشت که او در دهه بعد بارها از آن دیدن کرد. ظاهر مرکز تجارت جهانی به روشنی نشان می‌دهد که یاماساکی وجوهی از طراحی اسلامی را در برج‌های دوقلو به کار برده است. این الگوبرداری بیش از هر جا در پایه‌های دو برج به چشم می‌خورد که با قوس‌هایی نوک‌تیز مانند آنچه در مساجد وجود دارد احاطه شده است. بنابر گفته لوری کر، مهندس معماری که آثار یاماساکی را مورد مطالعه قرار داده است، محوطه مقابل برج‌ها نسخه‌ای از صحن‌های شهر مکه، مقدس‌ترین مکان مسلمانان به شمار می‌رود.
شخص یاماساکی نیز محوطه مرکز تجارت جهانی را که مانند مکه شبیه به فواره‌ای گرد با نقاطی برای نشستن است اینگونه توصیف می‌کند: «مانند بیابان، این محل حیاطی صاف است تا مردم بتوانند چند دقیقه‌ای را به منظور کاهش از فشارها و یکنواختی‌های یک روز عادی کاری در آن بگذرانند.» به مدت 29 سال – از زمانی که نخستین برج مرکز تجارت جهانی در سال 1972 به پایان رسید تا 11 سپتامبر 2001 که دو هواپیمای ربوده شده این دو ساختمان را با خاک یکسان کردند– آگاهی عمومی کمی نسبت به این نکته وجود داشت که بلندترین و قابل رویت‌ترین برج‌های نیویورک نشان‌دهنده علاقه یاماساکی به معماری اسلامی بوده است. این ارتباط در هیچ لوحی نگاشته نشد و هیچ ادبیاتی آن را نستود. خود یاماساکی هم آن را اعلام نکرد، هرچند در کتابی با عنوان «حیاتی در معماری» که زندگینامه شخصی وی است، یاماساکی تمجید خود را از قوس‌های اسلامی بیان کرده و تصاویری را از طرح‌های مهمش به ثبت رسانده است. در کنار اینها این کتاب حاوی عکس‌هایی از عمارت‌های مذهبی مسلمانان است که تاثیر مستقیم وی از این نوع معماری را نشان می‌دهد. هر چند ممکن است مرکز تجارت جهانی برجسته‌ترین نمونه از معماری تحت تاثیر اسلام در ایالات متحده بوده باشد، با این وجود نمونه‌های شایان ذکر دیگری نیز در همه شهرهای بزرگ آمریکایی وجود دارد. تئاتر آلکازار در سانفرانسیسکو تقریبا یک بنای پر‌زرق و برق با معماری اسلامی به شمار می‌رود. این در حالی است که استادان معماری معتقدند مارین کاونتی سیویک سنتر‌سان رافائل با گنبد آبی‌رنگ مسجد‌مانند و آنتن برجی آنکه یادآور گلدسته‌هاست و قریحه ایرانی و اسلامی را به نمایش می‌گذارد.
فرانک لوید رایت، صاحبنام‌ترین مهندس معمار آمریکا بنای نامبرده را در اواخر دهه 1950 پس از سفری به بغداد جهت انجام ماموریتی به دستور فرمانروای عراق، شاه‌فیصل دوم طراحی کرد. رایت که از ایران نیز دیدن کرد به معماری اسلامی علاقه‌ای دیرینه داشت و زیبایی‌شناسی ایرانی را عمیقا تحسین می‌کرد. علاقه او پنهان نبود، اما 40 سال پس از مرگ رایت این تمایل در خاطرات جمع‌آوری شده از وی به‌وسیله ایالات متحده به چشم نمی‌خورد.
تاریخ کشف یک قریحه
در حقیقت تاریخ معماری تاثیر گرفته از معماری اسلامی در ایالات متحده سال‌هاست که به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته است. اگر از معماری مغرب (تلفیقی از معماری اسلامی و اسپانیایی) چشم‌پوشی کنیم، آغاز آن دست‌کم به اواخر قرن 19 میلادی باز می‌گردد. بناهای مغربی پیش از قرن 18 در ایالات متحده وجود داشت و در آغاز از سوی شهروندان اسپانیایی که به دلیل سال‌ها حکومت اسلام بر آنها معماریشان از این مذهب تاثیر پذیرفته بود وارد جنوب غرب این کشور شد. ساختمان‌های جنوب غرب کشور اغلب با خشت، آجری که در نور خورشید خشک شده بود، ساخته می‌شد. مینا معرفت، مهندس نخبه معماری که مدیریت برنامه شهرهای اسلامی آن را برعهده دارد و تاکنون در دانشگاه‌های MIT، جان هاپکینز و وسلیان تدریس کرده است، می‌گوید: «معماری آمریکایی تاثیر گرفته از معماری اسلامی، پیشینه‌ای بسیار قدیمی‌تر از ساخت مرکز تجارت جهانی دارد». پیشینه آن به زمانی بازمی‌گردد که در نیومکزیکو، تگزاس و کالیفرنیا شاهد معماری اصیل خشتی بودیم. این معماری به‌طور مستقیم متعلق به مسلمانان مقیم اسپانیاست. خانه‌های بومی جنوب غرب تقریبا با خانه‌های خاورمیانه و دنیای اسلام یکسان بود. معماری اسلامی به روشنی ریشه در آداب اسلامی دارد، اما خود واژه، آنگونه که در غرب استفاده می‌شود به سبکی از بنا و طراحی اشاره دارد که از بار مذهبی برخوردار نیست. یاماساکی، رایت و مهندسان معمار دیگر به سادگی به رسم داد و ستد بین فرهنگی مشغول شدند که طبق آن معماران برای الهام گرفتن به رسوم شکل گرفته در کشورهای دیگر رجوع می‌کنند. معماران دنیای اسلام نیز به این کار مبادرت می‌ورزند و نمونه آن را در قدیمی‌ترین نمونه بازمانده از معماری اسلامی، گنبد سنگی در اورشلیم می‌بینیم.
قوس‌های ایرانی در غرب
معماری ایالات متحده در دهه 1950 و اوایل دهه 1960 از برکت وجود افرادی همچون رایت، یاماساکی و ادوارد دورل استون که پس از جنگ دوم جهانی نه‌تنها به شرق نظر انداختند بلکه برای کار راهی سفر به آن نیز شدند، شاهد موج دیگری از تاثیرات اسلامی بود. بنا به گفته کر، استون در سال 1953 به هند سفر کرد و با الهام از تاج‌محل، سفارت ایالات متحده را در دهلی‌نو بنا کرد. استون پس از بازگشت به ایالات متحده تاثیرات معماری مغول و اسلامی را در تمام ساختمان‌هایش به کار گرفت. وی از دایره کلمبوس 2 در نیویورک با مجموعه‌ای از قوس‌های منحنی و مرکز کندی واشنگتن یاد می‌کند که ستون‌بندی آن قصیده‌ای از معماری اسلامی به شمار می‌رود.
یاماساکی نیز به دهلی‌نو سفر کرده و غرفه ایالات متحده را در نمایشگاه جهانی کشاورزی سال 1959 طراحی کرد. (کر، هنگام پژوهش در زمینه آثار یاماساکی و استون متوجه شد وزارت خارجه ایالات متحده از سال 1953 مهندسان معمار آمریکایی را به منظور «مطالعه جدی» فرهنگ و معماری کشورهای میزبان به انجام فعالیت‌هایی با سرمایه‌گذاری ایالات متحده در خارج از کشور تشویق می‌کرده است).
غرفه یاماساکی که تصویر آن در کتاب او به نام «حیاتی در معماری» آمده است، دارای گنبدهایی شبیه به گنبدهای مساجد بود که بر فراز مسیرهای پیاده افراشته شده بودند. کارهای بعدی یاماساکی در عربستان سعودی که شامل ساخت ترمینال فرودگاه ظهران در سال 1961 و ساختمان اصلی آژانس پول عربستان سعودی در ریاض در سال 1982 بودند، عشق او را به معماری اسلامی استحکام بخشید. دولت سعودی آنچنان به برداشت یاماساکی از قوس‌های اسلامی علاقه‌مند شد که نام آن را قوس‌های یاماساکی گذاشت و از آن در طرح‌های دیگر خود از جمله دانشگاه نفت و مواد معدنی شاه فهد در ظهران استفاده کرد. دولت این کشور همچنین تصویر ترمینال یاماساکی را در ظهران روی یکی از اسکناس‌های خود چاپ کرد.
به گفته ناصر رباط، استاد معماری اسلامی در MIT، تاریخ معماری اسلامی همیشه در دل ایالات متحده باقی خواهد ماند. او می‌گوید، حتی در دوران جنگ‌های صلیبی، اروپاییانی که به سرزمین مقدس سفر کردند توسط آنچه در مصر، سوریه و کشورهای دیگر دیدند دگرگون شدند. شاید معماری گوتیک نیز به‌وسیله جنگجویانی پایه‌ریزی شده باشد که از خاورمیانه بازگشتند و دانش ریاضی و معماری را که در آن محل آموخته بودند به کار گرفتند. عکس این جریان نیز صادق است. مهندسان معمار کشورهای اسلامی به‌وسیله آنچه درباره کشورهای غیرمسلمان می‌خوانند یا می‌بینند تحت تاثیر قرار می‌گیرند. رباط می‌گوید: «فرهنگ‌ها همواره چه هنگام صلح و چه زمان جنگ با یکدیگر مواجه و ادغام شده‌اند. در گذشته مردم، جهان را متشکل از فرهنگ‌های ناب و مستقل می‌دانستند که هر کدام زبان‌های خوراکی، دیداری، ادبی و معماری خود را دارا بودند، اما هم‌اکنون تعدادی از ما منش چند فرهنگی را که در آن اعتقادی به خلوص و محدودیت توسعه فرهنگی وجود ندارد، تایید می‌کنیم... تاثیر، مداوم و دوسویه است و هیچگاه باز نمی‌ایستد». گزارش یک روزنامه آمریکایی از نفوذ معماری اسلامی- ایرانی در این کشور
گنبدها و مناره‌ها در فرنگ
جرقه‌ای بی‌سابقه
مینورو یاماساکی، مهندس معمار آمریکایی در سال 1961، یک سال پیش از طراحی برج‌های دوقلو، مرکز تجارت جهانی، طرحی بسیار کوچک‌تر را که تاثیر فراوانی بر نمای آفرینش جدید او در شهر نیویورک گذاشت به پایان رساند.
این طرح 60 هزار مایل آن طرف‌تر، در عربستان سعودی قرار داشت که او در دهه بعد بارها از آن دیدن کرد. ظاهر مرکز تجارت جهانی به روشنی نشان می‌دهد که یاماساکی وجوهی از طراحی اسلامی را در برج‌های دوقلو به کار برده است. این الگوبرداری بیش از هر جا در پایه‌های دو برج به چشم می‌خورد که با قوس‌هایی نوک‌تیز مانند آنچه در مساجد وجود دارد احاطه شده است. بنابر گفته لوری کر، مهندس معماری که آثار یاماساکی را مورد مطالعه قرار داده است، محوطه مقابل برج‌ها نسخه‌ای از صحن‌های شهر مکه، مقدس‌ترین مکان مسلمانان به شمار می‌رود.
شخص یاماساکی نیز محوطه مرکز تجارت جهانی را که مانند مکه شبیه به فواره‌ای گرد با نقاطی برای نشستن است اینگونه توصیف می‌کند: «مانند بیابان، این محل حیاطی صاف است تا مردم بتوانند چند دقیقه‌ای را به منظور کاهش از فشارها و یکنواختی‌های یک روز عادی کاری در آن بگذرانند.» به مدت 29 سال – از زمانی که نخستین برج مرکز تجارت جهانی در سال 1972 به پایان رسید تا 11 سپتامبر 2001 که دو هواپیمای ربوده شده این دو ساختمان را با خاک یکسان کردند– آگاهی عمومی کمی نسبت به این نکته وجود داشت که بلندترین و قابل رویت‌ترین برج‌های نیویورک نشان‌دهنده علاقه یاماساکی به معماری اسلامی بوده است. این ارتباط در هیچ لوحی نگاشته نشد و هیچ ادبیاتی آن را نستود. خود یاماساکی هم آن را اعلام نکرد، هرچند در کتابی با عنوان «حیاتی در معماری» که زندگینامه شخصی وی است، یاماساکی تمجید خود را از قوس‌های اسلامی بیان کرده و تصاویری را از طرح‌های مهمش به ثبت رسانده است. در کنار اینها این کتاب حاوی عکس‌هایی از عمارت‌های مذهبی مسلمانان است که تاثیر مستقیم وی از این نوع معماری را نشان می‌دهد. هر چند ممکن است مرکز تجارت جهانی برجسته‌ترین نمونه از معماری تحت تاثیر اسلام در ایالات متحده بوده باشد، با این وجود نمونه‌های شایان ذکر دیگری نیز در همه شهرهای بزرگ آمریکایی وجود دارد. تئاتر آلکازار در سانفرانسیسکو تقریبا یک بنای پر‌زرق و برق با معماری اسلامی به شمار می‌رود. این در حالی است که استادان معماری معتقدند مارین کاونتی سیویک سنتر‌سان رافائل با گنبد آبی‌رنگ مسجد‌مانند و آنتن برجی آنکه یادآور گلدسته‌هاست و قریحه ایرانی و اسلامی را به نمایش می‌گذارد.
فرانک لوید رایت، صاحبنام‌ترین مهندس معمار آمریکا بنای نامبرده را در اواخر دهه 1950 پس از سفری به بغداد جهت انجام ماموریتی به دستور فرمانروای عراق، شاه‌فیصل دوم طراحی کرد. رایت که از ایران نیز دیدن کرد به معماری اسلامی علاقه‌ای دیرینه داشت و زیبایی‌شناسی ایرانی را عمیقا تحسین می‌کرد. علاقه او پنهان نبود، اما 40 سال پس از مرگ رایت این تمایل در خاطرات جمع‌آوری شده از وی به‌وسیله ایالات متحده به چشم نمی‌خورد.
تاریخ کشف یک قریحه
در حقیقت تاریخ معماری تاثیر گرفته از معماری اسلامی در ایالات متحده سال‌هاست که به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته است. اگر از معماری مغرب (تلفیقی از معماری اسلامی و اسپانیایی) چشم‌پوشی کنیم، آغاز آن دست‌کم به اواخر قرن 19 میلادی باز می‌گردد. بناهای مغربی پیش از قرن 18 در ایالات متحده وجود داشت و در آغاز از سوی شهروندان اسپانیایی که به دلیل سال‌ها حکومت اسلام بر آنها معماریشان از این مذهب تاثیر پذیرفته بود وارد جنوب غرب این کشور شد. ساختمان‌های جنوب غرب کشور اغلب با خشت، آجری که در نور خورشید خشک شده بود، ساخته می‌شد. مینا معرفت، مهندس نخبه معماری که مدیریت برنامه شهرهای اسلامی آن را برعهده دارد و تاکنون در دانشگاه‌های MIT، جان هاپکینز و وسلیان تدریس کرده است، می‌گوید: «معماری آمریکایی تاثیر گرفته از معماری اسلامی، پیشینه‌ای بسیار قدیمی‌تر از ساخت مرکز تجارت جهانی دارد». پیشینه آن به زمانی بازمی‌گردد که در نیومکزیکو، تگزاس و کالیفرنیا شاهد معماری اصیل خشتی بودیم. این معماری به‌طور مستقیم متعلق به مسلمانان مقیم اسپانیاست. خانه‌های بومی جنوب غرب تقریبا با خانه‌های خاورمیانه و دنیای اسلام یکسان بود. معماری اسلامی به روشنی ریشه در آداب اسلامی دارد، اما خود واژه، آنگونه که در غرب استفاده می‌شود به سبکی از بنا و طراحی اشاره دارد که از بار مذهبی برخوردار نیست. یاماساکی، رایت و مهندسان معمار دیگر به سادگی به رسم داد و ستد بین فرهنگی مشغول شدند که طبق آن معماران برای الهام گرفتن به رسوم شکل گرفته در کشورهای دیگر رجوع می‌کنند. معماران دنیای اسلام نیز به این کار مبادرت می‌ورزند و نمونه آن را در قدیمی‌ترین نمونه بازمانده از معماری اسلامی، گنبد سنگی در اورشلیم می‌بینیم.
قوس‌های ایرانی در غرب
معماری ایالات متحده در دهه 1950 و اوایل دهه 1960 از برکت وجود افرادی همچون رایت، یاماساکی و ادوارد دورل استون که پس از جنگ دوم جهانی نه‌تنها به شرق نظر انداختند بلکه برای کار راهی سفر به آن نیز شدند، شاهد موج دیگری از تاثیرات اسلامی بود. بنا به گفته کر، استون در سال 1953 به هند سفر کرد و با الهام از تاج‌محل، سفارت ایالات متحده را در دهلی‌نو بنا کرد. استون پس از بازگشت به ایالات متحده تاثیرات معماری مغول و اسلامی را در تمام ساختمان‌هایش به کار گرفت. وی از دایره کلمبوس 2 در نیویورک با مجموعه‌ای از قوس‌های منحنی و مرکز کندی واشنگتن یاد می‌کند که ستون‌بندی آن قصیده‌ای از معماری اسلامی به شمار می‌رود.
یاماساکی نیز به دهلی‌نو سفر کرده و غرفه ایالات متحده را در نمایشگاه جهانی کشاورزی سال 1959 طراحی کرد. (کر، هنگام پژوهش در زمینه آثار یاماساکی و استون متوجه شد وزارت خارجه ایالات متحده از سال 1953 مهندسان معمار آمریکایی را به منظور «مطالعه جدی» فرهنگ و معماری کشورهای میزبان به انجام فعالیت‌هایی با سرمایه‌گذاری ایالات متحده در خارج از کشور تشویق می‌کرده است).
غرفه یاماساکی که تصویر آن در کتاب او به نام «حیاتی در معماری» آمده است، دارای گنبدهایی شبیه به گنبدهای مساجد بود که بر فراز مسیرهای پیاده افراشته شده بودند. کارهای بعدی یاماساکی در عربستان سعودی که شامل ساخت ترمینال فرودگاه ظهران در سال 1961 و ساختمان اصلی آژانس پول عربستان سعودی در ریاض در سال 1982 بودند، عشق او را به معماری اسلامی استحکام بخشید. دولت سعودی آنچنان به برداشت یاماساکی از قوس‌های اسلامی علاقه‌مند شد که نام آن را قوس‌های یاماساکی گذاشت و از آن در طرح‌های دیگر خود از جمله دانشگاه نفت و مواد معدنی شاه فهد در ظهران استفاده کرد. دولت این کشور همچنین تصویر ترمینال یاماساکی را در ظهران روی یکی از اسکناس‌های خود چاپ کرد.
به گفته ناصر رباط، استاد معماری اسلامی در MIT، تاریخ معماری اسلامی همیشه در دل ایالات متحده باقی خواهد ماند. او می‌گوید، حتی در دوران جنگ‌های صلیبی، اروپاییانی که به سرزمین مقدس سفر کردند توسط آنچه در مصر، سوریه و کشورهای دیگر دیدند دگرگون شدند. شاید معماری گوتیک نیز به‌وسیله جنگجویانی پایه‌ریزی شده باشد که از خاورمیانه بازگشتند و دانش ریاضی و معماری را که در آن محل آموخته بودند به کار گرفتند. عکس این جریان نیز صادق است. مهندسان معمار کشورهای اسلامی به‌وسیله آنچه درباره کشورهای غیرمسلمان می‌خوانند یا می‌بینند تحت تاثیر قرار می‌گیرند. رباط می‌گوید: «فرهنگ‌ها همواره چه هنگام صلح و چه زمان جنگ با یکدیگر مواجه و ادغام شده‌اند. در گذشته مردم، جهان را متشکل از فرهنگ‌های ناب و مستقل می‌دانستند که هر کدام زبان‌های خوراکی، دیداری، ادبی و معماری خود را دارا بودند، اما هم‌اکنون تعدادی از ما منش چند فرهنگی را که در آن اعتقادی به خلوص و محدودیت توسعه فرهنگی وجود ندارد، تایید می‌کنیم... تاثیر، مداوم و دوسویه است و هیچگاه باز نمی‌ایستد». ارسال نظر
پربیننده