مرتضی اسماعیل‌دوست: یکی از مهم‌ترین معضلات موجود در شاخه‌های مختلف هنری فقدان جریان مطلوب نقادی است که می‌توان دلایل مختلفی بر آن عنوان کرد و از جمله آن کمبود منتقدانی بادانش، مستقل و صریح با قلمی ارزنده است. در چنین وانفسایی نگارش مطالبی خام و بی‌بهره از مولفه‌های تحلیل اثر هنری تحت عنوان جعلی «نقد»، موجب بروز برداشت‌هایی نامناسب نزد مخاطبان خواهد شد و جایگاه نقادی را نازل می‌کند. یکی از راه‌های موثر برای دستیابی به فضای مطلوب نقد و نظر اهمیت‌بخشی به حوزه مطالعه بویژه در زمینه آثار منتشره در حوزه‌های تخصصی هنر است که خوشبختانه در سال‌های اخیر با رشد کمی و کیفی آثار به انتشار درآمده شرایطی مطلوب برای کسب آگاهی‌های لازم فراهم آمده است. در یادداشت پیش‌رو نگاهی اجمالی به چند اثر تازه منتشرشده در حوزه‌های تئاتر و سینما خواهم داشت تا امکان آشنایی نزد علاقه‌مندان و فعالان این حوزه‌ها فراهم شود.
فیلمنامه «پنجره عقبی» نوشته جان مایکل هیز، استفان شارف
هر بار تماشای فیلم «پنجره عقبی» می‌تواند لایه‌های متفاوتی از ظرافت‌های اثر آلفرد هیچکاک را نمایان کند که چگونه به شکلی جزئی‌نگر روایتی کاملا چند لایه و معمایی می‌آفریند اما مطالعه فیلمنامه «پنجره عقبی» منعکس‌کننده این موضوع خواهد بود که چگونه فیلمنامه جان مایکل هیز که براساس داستانی از کرنل وولریچ نوشته شده است، بستر لازم را برای اجرای مناسب استاد آثار رازآلود فراهم کرده است. «پنجره عقبی» یکی از مهم‌ترین آثار معمایی سینما بوده که به گفته فیلمسازش سینمایی‌ترین اثرش شناخته می‌شود، چراکه به لحاظ شیوه تدوین در راستای آثار بزرگانی چون پودوفکین و ایزنشتین قرار گرفته و ساختارش براساس نما و نمای متقابل است. همچنین براساس دیدگاه جیمز براردینلی، منتقد برجسته جهانی، «پنجره عقبی» بهترین اثر هیچکاک به شمار می‌آید. تمایز آشکار کتاب «پنجره عقبی» که توسط ناشر تخصصی «چترنگ» منتشر شده است، جدا از انتشار فیلمنامه، برخورداری از فیلمنامه دکوپاژ شده فیلم بوده که تحلیلی جامع درباره ساختار اثر را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد. استفان شارف که نویسنده آثاری قابل توجهی چون «عناصر سینما» (درباره نظریه تاثیر زیبایی‌شناسی سینمایی) و کتابی درباره سینمای هیچکاک با عنوان «عناصر ساختاری سینمای هیچکاک» بوده است در «پنجره عقبی» دکوپاژ هر نما را به صورت فنی مورد تحلیل قرار می‌دهد که برای فیلمسازان و فیلمنامه‌نویسان سینما حاوی نکات ارزشمندی است. شارف در بخش پایانی کتاب نیز در یادداشتی تحت عنوان «هنر نگریستن در پنجره عقبی: آجرها و ملاط» تحلیلی جامع بر جنبه‌های ساختاری فیلم ساخته‌شده توسط استاد آثار مهیج داشته که این بخش می‌تواند برای منتقدان و مفسران آثار سینمایی مفید و ارزشمند باشد تا دیگر نگارش داستان فیلم و اظهارنظر بی‌پایه و اساس شخصی را که به دور از مولفه‌های فرم روایی اثر باشد به عنوان نقد فیلم منعکس نکنند. برای نمونه می‌توان به بخشی از تحلیل شارف از یکی از نماهای فیلم «پنجره عقبی» اشاره کرد که آمده است: «نماهای دور و تکرارشونده «توروالد» تاثیر دراماتیکی دارند، وقتی که با نماهای نیمه‌درشت «جفریز» ترکیب می‌شوند. کسانی که ساده‌انگارانه فیلم می‌سازند، شاید تمایل داشتند که نماهای درشت هر دو نفر را روی پرده نشان دهند یعنی منطق اینگونه حکم می‌کند که چنین تصاویری تاثیر بیشتری دارند. در حالی که در دست‌های یک استاد، یک نمای دور می‌تواند تاثیر بیشتری از یک نمای درشت داشته باشد» و «پنجره عقبی» استاد هیچکاک نمونه‌ای از یک اثر تکامل‌یافته از نمایش لایه‌های ابژکتیو/سوبژکتیو بوده و به عنوان اثری خیره‌کننده در جان مخاطب می‌نشیند.
نمایشنامه «خانه» نوشته دیوید استوری
نمایشنامه دوپرده‌ای «خانه» از این رو می‌تواند مورد توجه نویسندگان قرار گیرد که معرف چگونگی انعکاس معانی در فضایی کاملا استریلیزه بوده و نمایانگر این خواهد بود که چگونه می‌توان از طریق عناصر گفت‌وگو و از کنار هم قرار دادن یکسری روابط محدود در لوکیشنی ثابت به بیان عناصری فرامتنی به شکلی درست دست یافت. دیوید استوری در «خانه» از طریق 4 شخصیت از خودبیگانه در فضای تیمارستان سعی بر این داشته تا موقعیت‌های زندگی را از طریق آرزوهای شکل‌نیافته شخصیت‌هایش به چالش درآورد و در نمایشنامه «خانه» همپوشانی عناصر واقعی با عناصر نمایشی بخوبی رخ داده است. روزمرگی و جهان گمگشته شخصیت‌ها که معرف بسیاری از آدم‌های حقیقی است در قالب نمایشنامه «خانه» به شکل بی‌پروایی مورد پرداخت قرار می‌گیرد و جزئیات گاه نه‌چندان با اهمیت روابط میان شخصیت‌ها در کل هسته‌ای واحد از بیان اضمحلال وجود آدمی می‌سازد. فضای روایی و انتخاب مکان وقوع روایی در نگره رمان‌نویس و نمایشنامه‌نویسی چون دیوید استوری در واقع استعاره‌ای است از جهان پرهیاهو و ناچیز بیرونی که آدمیانی در آن نقش‌هایی از آنچه می‌خواسته‌اند را به شکلی واقعی بازی می‌کنند و نویسنده در«خانه» سعی کرده به شکلی جزئی‌نگر و با حوصله‌ای مثال‌زدنی، پرداخت این نگره را در اثری هنری به ترسیم درآورد و از این رو مطالعه نمایشنامه تازه منتشر شده «خانه» می‌تواند افق‌های روشنی برای درک وحدت ساختاری آثار فراهم کند.
فیلمنامه «بتمن آغاز می‌کند» نوشته کریستوفر نولان، دیوید اس. گویر فراقهرمانی چون «بتمن» که برخاسته از کتاب‌های کمیک است تاکنون در آثار مختلف سینمایی و تلویزیونی مورد پرداخت قرار گرفته اما «بتمن» شکل‌یافته توسط هنرمند خلاقی چون نولان دارای ابعادی معنایی از جهان‌بینی کمال‌گرای سازنده‌اش بوده که در «بتمن آغاز می‌کند» و در فیلم‌های «شوالیه تاریکی» و «شوالیه تاریکی برمی‌خیزد» سه‌گانه‌ای به‌یادماندنی از این قهرمان ساخته و شوالیه شکل‌یافته توسط نولان، احیاگر آثار شکست‌خورده پیشین از بتمن بوده است. کریستوفر نولان برای نگارش این فیلمنامه سراغ دیوید ساموئل گویر، نویسنده مطرح کمیک‌بوک رفته تا جهان بی‌حد و مرز تفکری خود را با نگاه ذهنی‌گرای خالق «شهر تاریکی» گره بزند که عصاره کار اثری منحصر به فرد از ساخت جهان ابرقهرمانی سینمایی با مختصات زیبایی‌شناسانه درآمده است. کافی است تازه‌ترین فیلم ساخته‌شده درباره بتمن با عنوان «بتمن در برابر سوپرمن: طلوع عدالت» را با سه‌گانه نولان بویژه «بتمن آغاز می‌کند» مورد قیاس قرار دهیم تا ظرافت‌های متن و اجرای فیلمساز صاحب اندیشه سینمای هالیوود مشخص شود. از مزیت‌های کتاب «بتمن آغاز می‌کند» جدا از نشر فیلمنامه، انعکاس تصاویر استوری‌بورد از نماهای فیلم است که می‌تواند به آگاهی بیشتر فیلمنامه‌نویسان، منتقدان و فیلمسازان کمک کند.