اشاره: این یادداشت یکی از نگاشته‌های شهید سیدمرتضی آوینی بر سینمای مسعود کیمیایی است که اگرچه با محوریت نقد فیلم «دندان مار» قلمی شده، اما تحلیل و نیم‌نگاهی به درونمایه ساری و جاری در آثار این کارگردان جریان‌ساز سینمای ایران، بویژه در فیلم ماندگار «قیصر» از نگاه این روشنفکر شهید، در همین مختصر هم از قلم نیفتاده است که مرورش خالی از لطف نیست.
فیلم دندان مار با یک تیتراژ غیر متوازن شروع شد. گفتیم نکند آقای «کیمیایی» هم دل به فضاهای عتیقه «هزار دستانی» سپرده است، اما بعد معلوم شد که نه، استثناست نه قاعده. بالاخره فهمیدیم نباید در انتظار یک ساختار منسجم و هنری باشیم. گفتیم دست از فکرهایی این‌چنینی برداریم و خودمان را مثل یک بیننده معمولی، بسپریم به تلاطم امواج فیلم و غرقه شویم، اما نمی‌شد؛ فیلم ما را نمی‌گرفت و هر کاری می‌کردیم، باز هم ضمیر خودآگاهمان غافل نمی‌شد و مثل غریبه‌ها هیچ چیز را باور نمی‌کرد و با همه شخصیت‌ها و وقایع قهر بود. همه چیز خیلی سطحی بود و عمق نداشت. معلوم بود که آقای کیمیایی هم بیرون از فیلم حضور داشته است و دل و جانش را در تصاویر نریخته و اگرچه ظاهراً به نظر می‌آمد که او هنوز هم همان تمایلات قیصرانه را حفظ کرده است، اما این ظاهر، نقابی بیش نبود. کم‌کم فهمیدیم که دیگر آقای کیمیایی هیچ پیوندی با زمان خویش و مردم آن ندارد و اگرچه هنوز هم می‌خواهد در کنار مردم باشد، اما دیگر آنان را نمی‌شناسد. قیصر این‌چنین نبود. قیصر انعکاس «غیرت» مردمی بود که نمی‌خواستند «ناموس» از فرهنگ لغاتشان حذف شود. اسم قیصر حکایت از قیصرمآبی می‌کرد. هر چند آن غیرتی که به جوش آمده بود ریشه در دین نداشت، اما در آن زمان، «غیرتمندی» از هر خاستگاهی که می‌خواست باشد غنیمتی بود. بعدها که فیلم «سفر سنگ» را دیدیم، پنداشتیم که آقای کیمیایی به مردم نزدیک‌تر شده و ضرورت تاریخ را دریافته است. هم «قیصر» و هم «سفر سنگ» فیلم‌های خوبی بودند و هر دو نشان دادند که سازنده‌شان با مردم آن‌قدر بیگانه نیست که «دایی‌جان ناپلئون» بسازد. قهرمان فیلم «قیصر» سانفرانسیسکو که نمی‌رفت هیچ، غیرتمند بود و حتی «یک‌تنه» در برابر وضعیتی که عدالت‌جو و عدالت‌خواه نبود، قیام می‌کرد؛ خودش قاضی می‌شد و خودش حساب پس می‌گرفت. این‌بار آقای کیمیایی قصد کرده بود «قیصر»ی دیگر متناسب با وضع جدید مردم و شرایط روز بسازد؛ دو قیصر جدید: رضا و احمد، اما دیگر روزگار قیصربازی نیست. درک شرایط جدید مردم ایران، عقلی می‌خواهد که هر کسی ندارد. پول درآوردن از فیلم اگرچه زیاد راحت نیست، اما راحت‌تر است از شناختن مردم. فیلمی رنگارنگ و راحت الحلقوم مثل «پاتال و آرزوهای کوچک» شاید خوب پول درآورد؛ شهری دیگر برای بازی و کلبه‌ای دیگر برای خنده. این فیلم با مردم همان کاری را می‌کند که کانون‌هایی مثل «مجتمع تفریحی شهید چمران»(!) می‌کنند، اما آقای کیمیایی یک آدم جدی و اخلاقی است. او قبل از پیروزی انقلاب هم همین‌طور بود و نمی‌خواست مردم را گول بزند. کیمیایی در هر شرایطی معتقد به «قیام یک‌تنه» است؛ چه در روزگار حاکمیت شاهان و چه در روزگار حکومت اسلامی... قانون و تشکیلات قضایی حضور ندارند: مردم در برابر مردم. تشویق به قیام فردی برای ازاله ناهنجاری‌های اجتماعی حتی در روزگار شاهان راه‌حل خوبی نیست: قیصرها در برابر کسانی که تجاوز به عنف می‌کنند؛ احمد و رضا در برابر کوپن‌فروش‌ها و جاعلان اسناد و قاچاقچیان و... آن هم این‌قدر سطحی! ناهنجاری‌های اجتماعی کنده خشک درخت که نیست؛ ریشه در اعماق دارد. دنیایی که در فیلم دندان مار تصویر شده یک «شهر هرت» است، یک بلبشوی واقعی؛ نه نظارتی از بالا از جانب حکومت و نه نظارتی از پایین از جانب مردم بر این امپراتوری قاچاق، خیانت، دزدی و بی‌ناموسی و جعل اسناد، کوپن، دلارفروشی و ... وجود ندارد. اگر رضا، این ناجی مادر مرده هم نمی‌آمد دیگر معلوم نبود واقعاً چه کسی قرار است به داد این بیچاره‌ها برسد. در جواب این سؤال که چرا این شهر هرت به وجود آمده، فیلم دندان مار فقط می‌گفت: «جنگ.» اگر از لحاظ اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اخلاقی زمینه‌ای فراهم نباشد، مگر جنگ می‌تواند یک چنین بلبشویی را در جامعه به راه بیندازد؟ فیلم، یک کلاژ ناموفق از آدم‌ها، وقایع و تکنیک‌های گوناگون است. یک آدم مطبوعاتی مثل رضا، با آن قیافه نسبتاً روشنفکرانه تر و تمیز و آرامی که به نظر می‌آمد از یک درک عمیق نسبت به خود و جامعه خویش نشأت گرفته و دوستی‌اش با آن روشنفکر پیر(آقا جلال)، چطور ممکن است روی به راه‌حل‌های قیصرانه بیاورد؟ دوستی‌اش با آقا جلال معلوم نیست از چه صیغه‌ای است: یک روشنفکر پیر گم شده در خاطراتی پخش و پلا از کافه نادری، بنان و مرضیه... دور افتاده از مردم، درمیان ده‌ها کبوتر، بدون زن و فرزند، که بالأخره با تمام شدن باتری قلبش می‌میرد، آن هم زمانی که یک انقلاب دینی در معده سالم خود تعلقات وهم‌آمیز روشنفکری را از هضم رابع نیز گذرانده است. این سرنوشت انصافاً تقدیر محتوم همه روشنفکران از غرب مانده و از مردم رانده است. کیمیایی سعی می‌کند روشنفکر نباشد و به مردم وفادار بماند، اما مردم امروز ایران را درک نمی‌کند و روشنفکرها را هم دوست دارد؛ شخصیت رضا هم در فیلم همین‌طور بود. روشنفکران این مرز و بوم نه در سیر تحولات تاریخی نقشی در جهت تحقق اراده ملت داشته‌اند و نه اصلاً توانسته‌اند با این مردم رابطه‌ای برقرار کنند. باز هم گلی به جمال کیمیایی که می‌خواهد رابطه‌ای میان خود و تاریخ و مردمش برقرار کند و قیصروار یک تنه به جنگ ناهنجاری‌های اجتماعش ـ اگرچه در خیال ـ برود و دندان مار را بکشد. مسعود کیمیایی به روایت سیدمرتضی آوینی
معتقد به «قیام یک‌تنه»
اشاره: این یادداشت یکی از نگاشته‌های شهید سیدمرتضی آوینی بر سینمای مسعود کیمیایی است که اگرچه با محوریت نقد فیلم «دندان مار» قلمی شده، اما تحلیل و نیم‌نگاهی به درونمایه ساری و جاری در آثار این کارگردان جریان‌ساز سینمای ایران، بویژه در فیلم ماندگار «قیصر» از نگاه این روشنفکر شهید، در همین مختصر هم از قلم نیفتاده است که مرورش خالی از لطف نیست.
فیلم دندان مار با یک تیتراژ غیر متوازن شروع شد. گفتیم نکند آقای «کیمیایی» هم دل به فضاهای عتیقه «هزار دستانی» سپرده است، اما بعد معلوم شد که نه، استثناست نه قاعده. بالاخره فهمیدیم نباید در انتظار یک ساختار منسجم و هنری باشیم. گفتیم دست از فکرهایی این‌چنینی برداریم و خودمان را مثل یک بیننده معمولی، بسپریم به تلاطم امواج فیلم و غرقه شویم، اما نمی‌شد؛ فیلم ما را نمی‌گرفت و هر کاری می‌کردیم، باز هم ضمیر خودآگاهمان غافل نمی‌شد و مثل غریبه‌ها هیچ چیز را باور نمی‌کرد و با همه شخصیت‌ها و وقایع قهر بود. همه چیز خیلی سطحی بود و عمق نداشت. معلوم بود که آقای کیمیایی هم بیرون از فیلم حضور داشته است و دل و جانش را در تصاویر نریخته و اگرچه ظاهراً به نظر می‌آمد که او هنوز هم همان تمایلات قیصرانه را حفظ کرده است، اما این ظاهر، نقابی بیش نبود. کم‌کم فهمیدیم که دیگر آقای کیمیایی هیچ پیوندی با زمان خویش و مردم آن ندارد و اگرچه هنوز هم می‌خواهد در کنار مردم باشد، اما دیگر آنان را نمی‌شناسد. قیصر این‌چنین نبود. قیصر انعکاس «غیرت» مردمی بود که نمی‌خواستند «ناموس» از فرهنگ لغاتشان حذف شود. اسم قیصر حکایت از قیصرمآبی می‌کرد. هر چند آن غیرتی که به جوش آمده بود ریشه در دین نداشت، اما در آن زمان، «غیرتمندی» از هر خاستگاهی که می‌خواست باشد غنیمتی بود. بعدها که فیلم «سفر سنگ» را دیدیم، پنداشتیم که آقای کیمیایی به مردم نزدیک‌تر شده و ضرورت تاریخ را دریافته است. هم «قیصر» و هم «سفر سنگ» فیلم‌های خوبی بودند و هر دو نشان دادند که سازنده‌شان با مردم آن‌قدر بیگانه نیست که «دایی‌جان ناپلئون» بسازد. قهرمان فیلم «قیصر» سانفرانسیسکو که نمی‌رفت هیچ، غیرتمند بود و حتی «یک‌تنه» در برابر وضعیتی که عدالت‌جو و عدالت‌خواه نبود، قیام می‌کرد؛ خودش قاضی می‌شد و خودش حساب پس می‌گرفت. این‌بار آقای کیمیایی قصد کرده بود «قیصر»ی دیگر متناسب با وضع جدید مردم و شرایط روز بسازد؛ دو قیصر جدید: رضا و احمد، اما دیگر روزگار قیصربازی نیست. درک شرایط جدید مردم ایران، عقلی می‌خواهد که هر کسی ندارد. پول درآوردن از فیلم اگرچه زیاد راحت نیست، اما راحت‌تر است از شناختن مردم. فیلمی رنگارنگ و راحت الحلقوم مثل «پاتال و آرزوهای کوچک» شاید خوب پول درآورد؛ شهری دیگر برای بازی و کلبه‌ای دیگر برای خنده. این فیلم با مردم همان کاری را می‌کند که کانون‌هایی مثل «مجتمع تفریحی شهید چمران»(!) می‌کنند، اما آقای کیمیایی یک آدم جدی و اخلاقی است. او قبل از پیروزی انقلاب هم همین‌طور بود و نمی‌خواست مردم را گول بزند. کیمیایی در هر شرایطی معتقد به «قیام یک‌تنه» است؛ چه در روزگار حاکمیت شاهان و چه در روزگار حکومت اسلامی... قانون و تشکیلات قضایی حضور ندارند: مردم در برابر مردم. تشویق به قیام فردی برای ازاله ناهنجاری‌های اجتماعی حتی در روزگار شاهان راه‌حل خوبی نیست: قیصرها در برابر کسانی که تجاوز به عنف می‌کنند؛ احمد و رضا در برابر کوپن‌فروش‌ها و جاعلان اسناد و قاچاقچیان و... آن هم این‌قدر سطحی! ناهنجاری‌های اجتماعی کنده خشک درخت که نیست؛ ریشه در اعماق دارد. دنیایی که در فیلم دندان مار تصویر شده یک «شهر هرت» است، یک بلبشوی واقعی؛ نه نظارتی از بالا از جانب حکومت و نه نظارتی از پایین از جانب مردم بر این امپراتوری قاچاق، خیانت، دزدی و بی‌ناموسی و جعل اسناد، کوپن، دلارفروشی و ... وجود ندارد. اگر رضا، این ناجی مادر مرده هم نمی‌آمد دیگر معلوم نبود واقعاً چه کسی قرار است به داد این بیچاره‌ها برسد. در جواب این سؤال که چرا این شهر هرت به وجود آمده، فیلم دندان مار فقط می‌گفت: «جنگ.» اگر از لحاظ اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اخلاقی زمینه‌ای فراهم نباشد، مگر جنگ می‌تواند یک چنین بلبشویی را در جامعه به راه بیندازد؟ فیلم، یک کلاژ ناموفق از آدم‌ها، وقایع و تکنیک‌های گوناگون است. یک آدم مطبوعاتی مثل رضا، با آن قیافه نسبتاً روشنفکرانه تر و تمیز و آرامی که به نظر می‌آمد از یک درک عمیق نسبت به خود و جامعه خویش نشأت گرفته و دوستی‌اش با آن روشنفکر پیر(آقا جلال)، چطور ممکن است روی به راه‌حل‌های قیصرانه بیاورد؟ دوستی‌اش با آقا جلال معلوم نیست از چه صیغه‌ای است: یک روشنفکر پیر گم شده در خاطراتی پخش و پلا از کافه نادری، بنان و مرضیه... دور افتاده از مردم، درمیان ده‌ها کبوتر، بدون زن و فرزند، که بالأخره با تمام شدن باتری قلبش می‌میرد، آن هم زمانی که یک انقلاب دینی در معده سالم خود تعلقات وهم‌آمیز روشنفکری را از هضم رابع نیز گذرانده است. این سرنوشت انصافاً تقدیر محتوم همه روشنفکران از غرب مانده و از مردم رانده است. کیمیایی سعی می‌کند روشنفکر نباشد و به مردم وفادار بماند، اما مردم امروز ایران را درک نمی‌کند و روشنفکرها را هم دوست دارد؛ شخصیت رضا هم در فیلم همین‌طور بود. روشنفکران این مرز و بوم نه در سیر تحولات تاریخی نقشی در جهت تحقق اراده ملت داشته‌اند و نه اصلاً توانسته‌اند با این مردم رابطه‌ای برقرار کنند. باز هم گلی به جمال کیمیایی که می‌خواهد رابطه‌ای میان خود و تاریخ و مردمش برقرار کند و قیصروار یک تنه به جنگ ناهنجاری‌های اجتماعش ـ اگرچه در خیال ـ برود و دندان مار را بکشد. ارسال نظر
پربیننده