اگر بخواهیم سیر نقد ادبی در ایران را بررسی کنیم، دوره شکل‌گیری آن را در کدام دهه می‌توان پررنگ ارزیابی کرد؟
نقد ادبی در ایران به زعم من هیچ وقت به شکل جدی و آکادمیک دنبال نشده است. هر چند نقد ادبی در دوره‌هایی حائز اهمیت بود و در همان دوره‌ها هم تعدادی از صاحبنظران توانستند کارهایی در این زمینه انجام دهند. اما با متوقف شدن نقد ادبی بار دیگر ما با فقدان مواجه شدیم. با نگاهی به تاریخچه نقد ادبی می‌توان دریافت توجه عمده نقد ادبی نظریه‌ای برای شناخت ادبیات را شامل می‌شود که به شکل جدی از قرن‌های دوم و سوم هجری به بعد بروز کرد که نه تنها مباحث ایران را مطرح می‌کند بلکه شاخه‌ای از نقد حوزه شرق محسوب می‌شود که بهترین بخش آن در حوالی قرن پنجم به تکامل رسیده است.
از شاخص‌ترین افرادی که در تکامل این جریان دخیل بودند، به چه کسانی می‌توان اشاره کرد؟
افرادی نظیر جرجانی،سکاکی و... که به طور کلی به خود ادبیات پرداختند ولی بعد از آن تا جایی که اطلاع دارم، نظریه منسجم دیگری نداشته‌ایم و عمدتا هر چه در زمینه نقد ادبی به چشم می‌خورد با توجه به آرای این افراد بوده است. فقط گاهی با سخنان پراکنده در باب ماهیت شعر در رساله‌ها تا دوره معاصر بيان شده ولی بیشترین اتفاقات در دوره معاصر افتاده است؛ یعنی شروع دوره روشنگری و مشروطه با ظهور نویسندگانی چوق تقی رفعت، طالبوف و آخوندزاده. این افراد ضرورت و اهمیت نقد ادبی را به طور صریح مطرح کردند و سعی داشتند به سرعت از فرآیندهای مربوطه به نقد عبور کنند. از جمله، توجه به نظریه و به کارگیری و عمل کردن به آنها دستاوردهای این افراد در این دوره بود. آنها موفق شدند ضرورت نقد را گوشزد کنند و آن را نه فقط در ادبیات بلکه در کل ساختارهای اجتماعی تعمیم دهند. بعد از این افراد در صد سال اخیر در کنار تغییر ارکان ژانرهای ادبی و ظهور انواع جدید، مانند رمان
کم و بیش توجه نقد ادبی هم داشته‌اند.
البته نه به صورت علمی...
چندان به‌صورت علمی نبوده بلکه بیشتر به صورت ذوقی بوده است. اما من معتقدم در سال‌های اخیر بویژه در 15 سال گذشته به دلیل ترجمه کتاب‌های نظری، توجه به نقد بیشتر شده است و احتمال می‌رود، پایه‌های نقد علمی و روشمند در جامعه پی‌ریزی شود.
هر چند این بحث دیگر نخ‌نما شده است و همه می‌دانند که به جای آنکه اثر نقد شود، بیش از در نظر گرفتن هر مولفه دیگری، صاحب اثر مورد انتقاد واقع می‌شود، اما هنوز دلایل این مشکل مشخص نیست. حال سوال اینجاست آیا این سوء تفاهم به پیکره نقد ضربه نمی‌زند؟
مسلما چرا. واقعیت این است که نقدهای ما اصولا معطوف به شخصیت مولف و ذوقی – سلیقه‌ای است. دلیلش هم این است که ما نقد را با عیب‌جویی اشتباه می‌گیریم بنابراین به بهانه نقد می‌کوشیم، افراد را حذف کنیم بی‌مقدار جلوه دهیم یا عکس آن.
شما در جایی گفته‌اید که ذهنیت جامعه ما همواره دو قطبی بوده است و شکل‌گیری روایت را در آثار ادبی براساس تقابل‌های دوگانه می‌توان مشاهده کرد. در این باره توضیح دهید.
نظریه‌ای که شما به آن اشاره کردید متعلق به «گراماس» بوده است. او اعتقاد دارد روایت‌های ساختاری اساسا دو قطبی است، هر چند ذهنیت جامعه ما نیز در بطن پیشینه فرهنگی خود حالتی دو قطبی دارد. به عنوان مثال اساطیر ما یا خیر هستندیا شر یعنی مطلقا یا شر هستند یا خیر و حد وسطی برای آنها در نظر گرفته نمی‌شود. با توجه به ادبیات رئالیستی که در سال‌های اخیر رخ می‌دهد این مساله بیشتر مشهود است. باید بپذیریم که با توجه به ضرورت‌های زمان بویژه در اندیشه نسل جوان در آستانه تجربه‌های تازه‌تری هستیم.
خانم سلاجقه! در یک دهه اخیر، ما شاهد رشد رمان‌های پست مدرن بوده‌ایم؛ آثاری که مطلقا به دنبال سرسپردگی شیوه‌های داستان‌نویسی در کشورهای دیگر به ادبیات داستانی ما سرایت کرده است. این موضوع را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
در اینکه ما همواره از ژانرهای جدید تبعیت می‌کنیم حرفی نیست. از طرفی ما رمان را در صد سال اخیر تجربه کرده‌ایم. البته این تجربه در زمینه تمثیل و افسانه بیشتر بوده است تا رمان، بنابراین طبیعی است که ناچار تحت تاثیر و دنباله روی سبک‌های تازه در ادبیات داستانی باشیم. پس جای تعجب ندارد که این اندیشه را ادامه دهیم. از دیگر سوی نتوانسته‌ایم در رمان‌نویسی به پیشرفت‌های چشمگیری دست یابیم. البته این اتفاق در دوره‌هایی در آثار نویسندگانی به وقوع پیوست ولی
رفته رفته نویسندگانی که بعد از آنها پدید آمدند خواسته یا ناخواسته و بیش از هر چیز به پیروی از تکنیک‌های موجود در آثار این نویسندگان روی آوردند. البته باید اضافه کنم در اینکه ما اصولا عادت داریم تجارب را ناقص دریافت کنیم، شکی نیست. به این معنی که برخی نویسندگان اساسا فلسفه این تجارب را درک نمی‌کنند، بنابراین ما فلسفه مدرنیسم را نیز درک نکرده‌ایم تا بتوانیم بینش صحیحی نسبت به فلسفه تجربه پست‌مدرن داشته باشیم. در واقع ما در این زمینه تقلید صوری کرده‌ایم و عمدتا این مقوله یعنی رمان‌نویسی را با تکنیک تجربه کرده‌ایم. طبیعی است که این توجه صرف به تکنیک ما را از ساختار در رمان باز می‌دارد یا اگر هم گوشه چشمی به ساختار داشته‌ایم بسیار اندک بوده است.
چرا بعد از شخصیت‌های ارزنده‌ای در حیطه ادبیات نظیر دکتر عبدالحسین زرین‌کوب، بدیع‌الزمان فروزانفر و... نگارش کتاب‌های مرجع در زمینه نقد ادبی متوقف شد؟ یعنی در حال حاضر به جز آثار این افراد کتاب‌های دیگر جامع و منسجمی در حیطه نقد ادبی نداریم که بشود به آنها استناد کرد.
واقعیت این است که خود زرین‌کوب و دیگر کسانی که شما از آنها نام بردید هم توجه‌شان به نقد ادبی به مفهوم کلمه امروزی و متاثر از نقد ادبی جهانی بود. آنها سعی داشتند به این مباحث رنگ و بوی آکادمیک بخشند و آن را قابل فهم و سپس منتقل سازند. من نسبت به کمبود کتاب‌های مرجع در زمینه نقد ادبی اصلا ناامید نیستم، شاید به این خاطر که نقد ما بعد از دوره زرین‌کوب و فروزانفر هر چند به نقاط خیلی درخشان دست نیافت اما به رکود هم نگرایید. در واقع ترجمه کتاب‌های نقد ادبی باعث شد تا ما از این رکود نجات یابیم.
خود همین مساله‌ای که به آن اشاره کردید یعنی وجود طیف انبوه کتاب‌های نقد ادبی در حوزه ترجمه، آسیبی برای نقد ادبی ما نیست؟
من این‌طور فکر نمی‌کنم و با شما هم عقیده نیستم، زیرا فکر می‌کنم نباید به این خط‌کشی‌ها قائل باشیم و بپذیریم که تمام این مسائل تجارب انسان جهانی و معاصر است. به این ترتیب تصور می‌کنم در آینده‌اي نزدیک، انسان معاصر قادر خواهد بود الگوهای عملی نقد را در ایران به کار گیرد. حال سوال من از شما این است که به عنوان مثال کتاب «نقد ادبی» دکتر عبدالحسین زرین‌کوب را چند سال می‌توان در دانشگاهها تدریس کرد؟ مسلما تاریخ تدریس این کتاب‌ها اگر هم به سر نیامده باشد حتما نیاز به بازنگری دارد تا نسل امروز بتواند بهره کافی از آنها ببرد. در حالی که امروز چرخه آموزشی دانشگاه‌های ادبیات با همین سرفصل‌های بازنگری نشده روزگار می‌گذراند اما عملا مشاهده می‌کنیم که اگر ضرورت‌های این بازنگری را درک کنیم، می‌تواند در سهولت یادگیری دانشجویان نقش مهمی داشته باشد و همچنین اگر با نثری ساده‌تر از کتاب‌های دهه 40 و 50 نوشته شود، تاثیرات به مراتب مثبتی در تربیت منتقدان و شگردهای فردی خواهد داشت.
به نظرتان امروز نسل منتقدان ادبی در خارج از دانشگاه‌های ادبیات شکل می‌گیرد یا دانشگاهها موفق به تربیت این نسل می‌شوند؟
ببینید، به نظر من در دانشگاه تنها نبض جریانات روز، قوی می‌زند اما توجه داشته باشید که این نبض فقط قوی می‌زند و به معنای بهتر زدن نیست.
اما در این میان رسالت دانشگاه‌های ادبیات چه می‌شود؟
متاسفانه ما سال‌هاست که در این وادی با ضعف برنامه‌ریزی‌مواجه هستیم در حالی که این برنامه‌ریزی باید تغییر کند، اما دست‌اندرکاران فرهنگی توجهی به این مقوله ندارند. افرادی که در گذشته برنامه‌ریزان درسی دانشگاهها را تشکیل داده بودند، امروز برای برنامه‌ریزان فعلی به همان اندازه جایی برای این تغییر و تحول نگذاشته‌اند. شاید به همین علت است که این ضرورت احساس نمی‌شود. این ندانم‌کاری درحالی اتفاق می‌افتدکه اگر برنامه‌ریزان کاردانی در دانشگاهها حضور داشته باشند یا به آنها میدان و مجال فعالیت داده شود می‌توانیم در به روز شدن کتاب‌های درسی امیدوار شویم و علاوه بر آن به این مساله هم اعتقاد پیدا کنیم که ورود کتاب‌های ترجمه در حوزه نقد ادبی می‌تواند فضای دانشگاهها را به افق‌های تازه‌تری نزدیک سازد.
امروز ما تنها شاهد تدریس 2 واحد نقد ادبی در دانشگاه‌های ادبیات هستیم. آیا این 2 واحد می‌تواند آنچه باید دانشجو درباره کارکردهای نقد ادبی بداند را تامین کند؟
نه، ما باید حداقل هشت یا 10 واحد را به این درس در دانشگاه اختصاص دهیم که نمی‌دهیم. دانشجو باید علاوه بر آشنایی با نقد ادبی به دیگر شاخه‌های زیرساختی این حوزه مانند نظریه‌ها و رویکردهای ادبی، نقد شعر، نقد داستان و نقد فیلم و تئاتر نیز اشراف یابد و برای هر کدام از اینهایی که بيان کردم لااقل 2 واحد باید اختصاص داده شود.
اگر بخواهید به عمده‌ترین آسیب موجود در دانشگاه‌های ادبیات اشاره کنید، اصلی‌ترین مشکل را در کدام حوزه می‌بینید؟
همان‌طور که اشاره کردم ضعف در نداشتن یک برنامه‌ریزی صحیح و منسجم است و البته در کنار آن کمبود استادانی که به نظریه‌های ادبی مجهز باشند و ضرورت نقد را به خوبی حس کنند. صرف نظر از این مسائل، شیوه‌های تدریس در دانشگاهها بسیار سنتی است و مدرس بیش از هر چیز به شرح لغات و معانی متون می‌پردازد.
در یک دهه اخیر شاهد رشد و روند صعودی نویسندگان زن در ادبیات داستانی بوده‌ایم و آثاری که تاکنون به چاپ‌های متعدد هم رسیده گواه این ادعاست. فکر می‌کنید از منظر نقد ادبی، نویسندگان زن این موفقیت را مرهون چه چیز هستند؟
ببینید، آنها در درجه نخست به دنبال هویت هستند، همان طور که نسل تازه به دنبال هویت است. نویسندگان زن در تمام زمینه‌ها تلاش می‌کنند و این امری ستایش‌شدنی است. در عین اینکه آنها آموخته‌اند چند جانبه باشند و چند جانبه عمل کنند. علاوه بر اینها این نوشتن و انتشار آثار ارزشمند، می‌تواند ناشی از کمبود حضور آنها در اجتماع نیز باشد که به این وسیله جبرانش می‌کنند.
با این وجود این نسل از زنان نویسنده حتما دارای ضعف‌هایی هم هستند. شما فکر می‌کنید این ضعف بیشتر در ساختار بوده است یا محتوا؟
به‌طور کلی رمان‌های ما هنوز با وجود تبعیت‌هایی که از شیوه‌های پیشینیان و حتی اروپایی‌ها دارند، عمدتا روی محتوا تکیه دارند. بویژه نسل حاضر که این ویژگی در آثارشان مشهود است و در مواردی حتی به‌شدت به کلیشه نزدیک می‌شوند.
قبول دارید که نسل جدید نویسندگان ایران، تمرین کافی برای نوشتن نداشته‌اند و کشورهای دیگر با وجود اینکه غنای داستانی‌شان در قیاس با ما کمرنگ‌تر است این تمرین را داشته‌اند. به نظرتان این آسیب متوجه کدام حوزه است،
اینکه نویسنده در ایران الزاما ناچار است علاوه بر نوشتن دغدغه امرار معاش داشته باشد یا اصول داستان‌نویسی نادیده گرفته شده است؟
ما یکی از معدود کشورهایی هستیم که نویسندگی را به‌عنوان یک شغل قبول نداریم یا اصولا اینکه فردی تنها شغلش نویسندگی صرف باشد برای ما جا نیفتاده است. نویسنده هم مثل دیگر آدم‌های عادی در اجتماع باید برای گذراندن زندگی خود فکری کند و به هر حال لازمه آسوده نوشتن این است که نویسنده دغدغه مسائل مالی را نداشته باشد که خب در جامعه ما نمی‌توان به چنین چیزی امیدوار بود. مساله بعدی این است که در مجموع فضای رمان احتیاج به آزادی عمل دارد. خاصه در رمان که این آزادی می‌تواند به مفهوم و دایره واژگان تکیه داشته باشد. نویسنده به دلیل اینکه در هنگام نوشتن به پاره‌ای از مسائل جانبی می‌اندیشد و در نهایت با آنها کلنجار می‌رود، نمی‌تواند بر نوشتن و اساسا خوب نوشتن متمرکز باشد که می‌تواند رمان را خفه کند یا جهت روایت را تغییر دهد.
فکر می‌کنید در حال حاضر رابطه متقابل سطح درک مخاطب و نویسنده چگونه است؟
به نظرم به دلیل ویژگی‌هایی که در پرسش‌های قبلی مطرح کردید این درک کمتر صورت می‌گیرد و نویسندگان کمتر موفق شده‌اند به چنین سطح درکی با مخاطب دست یابند. به طور کلی جوانان این روزها، کتاب نمی‌خوانند و گاه به این نتیجه می‌توان رسید که کتاب در جامعه ما مشتری خود را از دست داده است و جایگزین‌های سرگرم‌کننده مانند رسانه‌های تصویری، فضای کتاب را اشغال کرده است. حالا دلیل این گرایش چیست و چرا کتاب رنگ باخته است، به نگاه‌های جامعه‌شناختی بستگي دارد. با پروین سلاجقه، نويسنده و منتقد ادبي
منتقدان سلیقه‌ای نقد مي‌كنند
اگر بخواهیم سیر نقد ادبی در ایران را بررسی کنیم، دوره شکل‌گیری آن را در کدام دهه می‌توان پررنگ ارزیابی کرد؟
نقد ادبی در ایران به زعم من هیچ وقت به شکل جدی و آکادمیک دنبال نشده است. هر چند نقد ادبی در دوره‌هایی حائز اهمیت بود و در همان دوره‌ها هم تعدادی از صاحبنظران توانستند کارهایی در این زمینه انجام دهند. اما با متوقف شدن نقد ادبی بار دیگر ما با فقدان مواجه شدیم. با نگاهی به تاریخچه نقد ادبی می‌توان دریافت توجه عمده نقد ادبی نظریه‌ای برای شناخت ادبیات را شامل می‌شود که به شکل جدی از قرن‌های دوم و سوم هجری به بعد بروز کرد که نه تنها مباحث ایران را مطرح می‌کند بلکه شاخه‌ای از نقد حوزه شرق محسوب می‌شود که بهترین بخش آن در حوالی قرن پنجم به تکامل رسیده است.
از شاخص‌ترین افرادی که در تکامل این جریان دخیل بودند، به چه کسانی می‌توان اشاره کرد؟
افرادی نظیر جرجانی،سکاکی و... که به طور کلی به خود ادبیات پرداختند ولی بعد از آن تا جایی که اطلاع دارم، نظریه منسجم دیگری نداشته‌ایم و عمدتا هر چه در زمینه نقد ادبی به چشم می‌خورد با توجه به آرای این افراد بوده است. فقط گاهی با سخنان پراکنده در باب ماهیت شعر در رساله‌ها تا دوره معاصر بيان شده ولی بیشترین اتفاقات در دوره معاصر افتاده است؛ یعنی شروع دوره روشنگری و مشروطه با ظهور نویسندگانی چوق تقی رفعت، طالبوف و آخوندزاده. این افراد ضرورت و اهمیت نقد ادبی را به طور صریح مطرح کردند و سعی داشتند به سرعت از فرآیندهای مربوطه به نقد عبور کنند. از جمله، توجه به نظریه و به کارگیری و عمل کردن به آنها دستاوردهای این افراد در این دوره بود. آنها موفق شدند ضرورت نقد را گوشزد کنند و آن را نه فقط در ادبیات بلکه در کل ساختارهای اجتماعی تعمیم دهند. بعد از این افراد در صد سال اخیر در کنار تغییر ارکان ژانرهای ادبی و ظهور انواع جدید، مانند رمان
کم و بیش توجه نقد ادبی هم داشته‌اند.
البته نه به صورت علمی...
چندان به‌صورت علمی نبوده بلکه بیشتر به صورت ذوقی بوده است. اما من معتقدم در سال‌های اخیر بویژه در 15 سال گذشته به دلیل ترجمه کتاب‌های نظری، توجه به نقد بیشتر شده است و احتمال می‌رود، پایه‌های نقد علمی و روشمند در جامعه پی‌ریزی شود.
هر چند این بحث دیگر نخ‌نما شده است و همه می‌دانند که به جای آنکه اثر نقد شود، بیش از در نظر گرفتن هر مولفه دیگری، صاحب اثر مورد انتقاد واقع می‌شود، اما هنوز دلایل این مشکل مشخص نیست. حال سوال اینجاست آیا این سوء تفاهم به پیکره نقد ضربه نمی‌زند؟
مسلما چرا. واقعیت این است که نقدهای ما اصولا معطوف به شخصیت مولف و ذوقی – سلیقه‌ای است. دلیلش هم این است که ما نقد را با عیب‌جویی اشتباه می‌گیریم بنابراین به بهانه نقد می‌کوشیم، افراد را حذف کنیم بی‌مقدار جلوه دهیم یا عکس آن.
شما در جایی گفته‌اید که ذهنیت جامعه ما همواره دو قطبی بوده است و شکل‌گیری روایت را در آثار ادبی براساس تقابل‌های دوگانه می‌توان مشاهده کرد. در این باره توضیح دهید.
نظریه‌ای که شما به آن اشاره کردید متعلق به «گراماس» بوده است. او اعتقاد دارد روایت‌های ساختاری اساسا دو قطبی است، هر چند ذهنیت جامعه ما نیز در بطن پیشینه فرهنگی خود حالتی دو قطبی دارد. به عنوان مثال اساطیر ما یا خیر هستندیا شر یعنی مطلقا یا شر هستند یا خیر و حد وسطی برای آنها در نظر گرفته نمی‌شود. با توجه به ادبیات رئالیستی که در سال‌های اخیر رخ می‌دهد این مساله بیشتر مشهود است. باید بپذیریم که با توجه به ضرورت‌های زمان بویژه در اندیشه نسل جوان در آستانه تجربه‌های تازه‌تری هستیم.
خانم سلاجقه! در یک دهه اخیر، ما شاهد رشد رمان‌های پست مدرن بوده‌ایم؛ آثاری که مطلقا به دنبال سرسپردگی شیوه‌های داستان‌نویسی در کشورهای دیگر به ادبیات داستانی ما سرایت کرده است. این موضوع را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
در اینکه ما همواره از ژانرهای جدید تبعیت می‌کنیم حرفی نیست. از طرفی ما رمان را در صد سال اخیر تجربه کرده‌ایم. البته این تجربه در زمینه تمثیل و افسانه بیشتر بوده است تا رمان، بنابراین طبیعی است که ناچار تحت تاثیر و دنباله روی سبک‌های تازه در ادبیات داستانی باشیم. پس جای تعجب ندارد که این اندیشه را ادامه دهیم. از دیگر سوی نتوانسته‌ایم در رمان‌نویسی به پیشرفت‌های چشمگیری دست یابیم. البته این اتفاق در دوره‌هایی در آثار نویسندگانی به وقوع پیوست ولی
رفته رفته نویسندگانی که بعد از آنها پدید آمدند خواسته یا ناخواسته و بیش از هر چیز به پیروی از تکنیک‌های موجود در آثار این نویسندگان روی آوردند. البته باید اضافه کنم در اینکه ما اصولا عادت داریم تجارب را ناقص دریافت کنیم، شکی نیست. به این معنی که برخی نویسندگان اساسا فلسفه این تجارب را درک نمی‌کنند، بنابراین ما فلسفه مدرنیسم را نیز درک نکرده‌ایم تا بتوانیم بینش صحیحی نسبت به فلسفه تجربه پست‌مدرن داشته باشیم. در واقع ما در این زمینه تقلید صوری کرده‌ایم و عمدتا این مقوله یعنی رمان‌نویسی را با تکنیک تجربه کرده‌ایم. طبیعی است که این توجه صرف به تکنیک ما را از ساختار در رمان باز می‌دارد یا اگر هم گوشه چشمی به ساختار داشته‌ایم بسیار اندک بوده است.
چرا بعد از شخصیت‌های ارزنده‌ای در حیطه ادبیات نظیر دکتر عبدالحسین زرین‌کوب، بدیع‌الزمان فروزانفر و... نگارش کتاب‌های مرجع در زمینه نقد ادبی متوقف شد؟ یعنی در حال حاضر به جز آثار این افراد کتاب‌های دیگر جامع و منسجمی در حیطه نقد ادبی نداریم که بشود به آنها استناد کرد.
واقعیت این است که خود زرین‌کوب و دیگر کسانی که شما از آنها نام بردید هم توجه‌شان به نقد ادبی به مفهوم کلمه امروزی و متاثر از نقد ادبی جهانی بود. آنها سعی داشتند به این مباحث رنگ و بوی آکادمیک بخشند و آن را قابل فهم و سپس منتقل سازند. من نسبت به کمبود کتاب‌های مرجع در زمینه نقد ادبی اصلا ناامید نیستم، شاید به این خاطر که نقد ما بعد از دوره زرین‌کوب و فروزانفر هر چند به نقاط خیلی درخشان دست نیافت اما به رکود هم نگرایید. در واقع ترجمه کتاب‌های نقد ادبی باعث شد تا ما از این رکود نجات یابیم.
خود همین مساله‌ای که به آن اشاره کردید یعنی وجود طیف انبوه کتاب‌های نقد ادبی در حوزه ترجمه، آسیبی برای نقد ادبی ما نیست؟
من این‌طور فکر نمی‌کنم و با شما هم عقیده نیستم، زیرا فکر می‌کنم نباید به این خط‌کشی‌ها قائل باشیم و بپذیریم که تمام این مسائل تجارب انسان جهانی و معاصر است. به این ترتیب تصور می‌کنم در آینده‌اي نزدیک، انسان معاصر قادر خواهد بود الگوهای عملی نقد را در ایران به کار گیرد. حال سوال من از شما این است که به عنوان مثال کتاب «نقد ادبی» دکتر عبدالحسین زرین‌کوب را چند سال می‌توان در دانشگاهها تدریس کرد؟ مسلما تاریخ تدریس این کتاب‌ها اگر هم به سر نیامده باشد حتما نیاز به بازنگری دارد تا نسل امروز بتواند بهره کافی از آنها ببرد. در حالی که امروز چرخه آموزشی دانشگاه‌های ادبیات با همین سرفصل‌های بازنگری نشده روزگار می‌گذراند اما عملا مشاهده می‌کنیم که اگر ضرورت‌های این بازنگری را درک کنیم، می‌تواند در سهولت یادگیری دانشجویان نقش مهمی داشته باشد و همچنین اگر با نثری ساده‌تر از کتاب‌های دهه 40 و 50 نوشته شود، تاثیرات به مراتب مثبتی در تربیت منتقدان و شگردهای فردی خواهد داشت.
به نظرتان امروز نسل منتقدان ادبی در خارج از دانشگاه‌های ادبیات شکل می‌گیرد یا دانشگاهها موفق به تربیت این نسل می‌شوند؟
ببینید، به نظر من در دانشگاه تنها نبض جریانات روز، قوی می‌زند اما توجه داشته باشید که این نبض فقط قوی می‌زند و به معنای بهتر زدن نیست.
اما در این میان رسالت دانشگاه‌های ادبیات چه می‌شود؟
متاسفانه ما سال‌هاست که در این وادی با ضعف برنامه‌ریزی‌مواجه هستیم در حالی که این برنامه‌ریزی باید تغییر کند، اما دست‌اندرکاران فرهنگی توجهی به این مقوله ندارند. افرادی که در گذشته برنامه‌ریزان درسی دانشگاهها را تشکیل داده بودند، امروز برای برنامه‌ریزان فعلی به همان اندازه جایی برای این تغییر و تحول نگذاشته‌اند. شاید به همین علت است که این ضرورت احساس نمی‌شود. این ندانم‌کاری درحالی اتفاق می‌افتدکه اگر برنامه‌ریزان کاردانی در دانشگاهها حضور داشته باشند یا به آنها میدان و مجال فعالیت داده شود می‌توانیم در به روز شدن کتاب‌های درسی امیدوار شویم و علاوه بر آن به این مساله هم اعتقاد پیدا کنیم که ورود کتاب‌های ترجمه در حوزه نقد ادبی می‌تواند فضای دانشگاهها را به افق‌های تازه‌تری نزدیک سازد.
امروز ما تنها شاهد تدریس 2 واحد نقد ادبی در دانشگاه‌های ادبیات هستیم. آیا این 2 واحد می‌تواند آنچه باید دانشجو درباره کارکردهای نقد ادبی بداند را تامین کند؟
نه، ما باید حداقل هشت یا 10 واحد را به این درس در دانشگاه اختصاص دهیم که نمی‌دهیم. دانشجو باید علاوه بر آشنایی با نقد ادبی به دیگر شاخه‌های زیرساختی این حوزه مانند نظریه‌ها و رویکردهای ادبی، نقد شعر، نقد داستان و نقد فیلم و تئاتر نیز اشراف یابد و برای هر کدام از اینهایی که بيان کردم لااقل 2 واحد باید اختصاص داده شود.
اگر بخواهید به عمده‌ترین آسیب موجود در دانشگاه‌های ادبیات اشاره کنید، اصلی‌ترین مشکل را در کدام حوزه می‌بینید؟
همان‌طور که اشاره کردم ضعف در نداشتن یک برنامه‌ریزی صحیح و منسجم است و البته در کنار آن کمبود استادانی که به نظریه‌های ادبی مجهز باشند و ضرورت نقد را به خوبی حس کنند. صرف نظر از این مسائل، شیوه‌های تدریس در دانشگاهها بسیار سنتی است و مدرس بیش از هر چیز به شرح لغات و معانی متون می‌پردازد.
در یک دهه اخیر شاهد رشد و روند صعودی نویسندگان زن در ادبیات داستانی بوده‌ایم و آثاری که تاکنون به چاپ‌های متعدد هم رسیده گواه این ادعاست. فکر می‌کنید از منظر نقد ادبی، نویسندگان زن این موفقیت را مرهون چه چیز هستند؟
ببینید، آنها در درجه نخست به دنبال هویت هستند، همان طور که نسل تازه به دنبال هویت است. نویسندگان زن در تمام زمینه‌ها تلاش می‌کنند و این امری ستایش‌شدنی است. در عین اینکه آنها آموخته‌اند چند جانبه باشند و چند جانبه عمل کنند. علاوه بر اینها این نوشتن و انتشار آثار ارزشمند، می‌تواند ناشی از کمبود حضور آنها در اجتماع نیز باشد که به این وسیله جبرانش می‌کنند.
با این وجود این نسل از زنان نویسنده حتما دارای ضعف‌هایی هم هستند. شما فکر می‌کنید این ضعف بیشتر در ساختار بوده است یا محتوا؟
به‌طور کلی رمان‌های ما هنوز با وجود تبعیت‌هایی که از شیوه‌های پیشینیان و حتی اروپایی‌ها دارند، عمدتا روی محتوا تکیه دارند. بویژه نسل حاضر که این ویژگی در آثارشان مشهود است و در مواردی حتی به‌شدت به کلیشه نزدیک می‌شوند.
قبول دارید که نسل جدید نویسندگان ایران، تمرین کافی برای نوشتن نداشته‌اند و کشورهای دیگر با وجود اینکه غنای داستانی‌شان در قیاس با ما کمرنگ‌تر است این تمرین را داشته‌اند. به نظرتان این آسیب متوجه کدام حوزه است،
اینکه نویسنده در ایران الزاما ناچار است علاوه بر نوشتن دغدغه امرار معاش داشته باشد یا اصول داستان‌نویسی نادیده گرفته شده است؟
ما یکی از معدود کشورهایی هستیم که نویسندگی را به‌عنوان یک شغل قبول نداریم یا اصولا اینکه فردی تنها شغلش نویسندگی صرف باشد برای ما جا نیفتاده است. نویسنده هم مثل دیگر آدم‌های عادی در اجتماع باید برای گذراندن زندگی خود فکری کند و به هر حال لازمه آسوده نوشتن این است که نویسنده دغدغه مسائل مالی را نداشته باشد که خب در جامعه ما نمی‌توان به چنین چیزی امیدوار بود. مساله بعدی این است که در مجموع فضای رمان احتیاج به آزادی عمل دارد. خاصه در رمان که این آزادی می‌تواند به مفهوم و دایره واژگان تکیه داشته باشد. نویسنده به دلیل اینکه در هنگام نوشتن به پاره‌ای از مسائل جانبی می‌اندیشد و در نهایت با آنها کلنجار می‌رود، نمی‌تواند بر نوشتن و اساسا خوب نوشتن متمرکز باشد که می‌تواند رمان را خفه کند یا جهت روایت را تغییر دهد.
فکر می‌کنید در حال حاضر رابطه متقابل سطح درک مخاطب و نویسنده چگونه است؟
به نظرم به دلیل ویژگی‌هایی که در پرسش‌های قبلی مطرح کردید این درک کمتر صورت می‌گیرد و نویسندگان کمتر موفق شده‌اند به چنین سطح درکی با مخاطب دست یابند. به طور کلی جوانان این روزها، کتاب نمی‌خوانند و گاه به این نتیجه می‌توان رسید که کتاب در جامعه ما مشتری خود را از دست داده است و جایگزین‌های سرگرم‌کننده مانند رسانه‌های تصویری، فضای کتاب را اشغال کرده است. حالا دلیل این گرایش چیست و چرا کتاب رنگ باخته است، به نگاه‌های جامعه‌شناختی بستگي دارد. ارسال نظر
پربیننده