روایت درد بی وطنی

زندگی انسانی درکالبد شهرها حیات خود را آغاز کرده، تاریخ پیش از تولد شهرها، تاریخ موهومی است که تنها بار توحش را به دوش می‌کشد و بالاخره باید گفت که شهر‌ها و حضورشان به عنوان گستره‌ای از معانی آشنا با روح انسانی، تجلیگاه اراده معطوف به هدفی هستند که آن هدف چیزی نیست جز زیست مسالمت آمیز انسان‌ها در کنار هم که نیازمند حداقل‌هایی از نظر آداب اجتماعی، بهداشت فردی، عمومی و رفاه است. اما با توسعه یکجا نشینی و بالا رفتن آمار شهرنشین‌ها در مقایسه با غیرشهرنشین ها، سطح خواسته‌های مردم نیز افزایش یافت و نیازهای اولیه زندگی به صورت بدیهیات زندگی در آمد و البته این مساله مهم‌ترین عامل در ارتقای مقام سازندگی انسان در مقایسه با قبل شد. انسانی که فعالیت‌های روزانه‌اش در خدمت نیازهای شخصی خود (یا قبیله متبوعش) بود به ناگهان و با حضور در شهرها و زندگی گروهی به این باور دست یافت که در جامعه انسانی شهرها نیاز به تعامل با دیگر شهروندان دارد که این نیاز در ابتدا به صورت بده بستان‌های اقتصادی ظهور کرد و به مرور در حوزه‌های دیگری رخ نمود تا اینکه به عالی‌ترین سطح خود که تعاملات اجتماعی در بستر شهرها بود، رسید. از این رو انسان شهرنشین دریافت که گاهی باید آرام حرف بزند، به بعضی از فعالیت‌های سابقش نپردازد و در یک کلام از خویش بگذرد تا جامعه به اهداف خود برسد. این گونه بود که زندگی در شهرها به انسان منفرد دیروز آموخت که وارد دنیای جدیدی شده است که اجتماع انسانی نام دارد و قواعدش نیز مربوط به خود است! اما رعایت این قوانین تازه چه عوایدی برای انسان در پی داشت؟ شاید امروزه این سوال، پرسش بدیهیات به نظر بیاید و طرح آن این شائبه را به میان بیاورد که نگارنده تنها قصد حجیم کردن مطلب را دارد(با این فرض اثبات شده که نگارنده رزق و روزی‌اش به این سطور بسته است) ولی در بدو حضور انسان در حیات یکپارچه شهر طرح این سوال الزامی بود و باید اذعان کرد که این مساله به قدری حیاتی بود که حتی در دنیای امروز نیز برای طراحی شهرها از این سوال و البته پاسخ‌های در خورش استفاده می‌شود و اصولا پایه مبحثی مهم با عنوان مدیریت شهری است. یک پرسش مهم در شهرهای کنونی، کدام یک از حقوق بدیهی ما در نظر گرفته شده است؟ گفته‌های بالا نشان می‌دهد که توسعه شهرها فعل میمون و مبارکی است ولی آیا ما از این مبارکی برخوردار بوده ایم؟ و در یک کلام چه چیزی از شهرهایمان گرفته‌ایم که حاضر شده‌ایم در میان دود و دم و ازدحام آن بسر ببریم و دم برنیاوریم! نگاهی به تاریخچه شهرسازی در ایران گواه این است که تا زمان سلطنت صفویان، شهرها بر پایه نیاز به امنیت شکل می‌گرفتند. انبوه شهرهای به وجود آمده در این دوره ماحصل نگرانی پادشاهان صفوی نسبت به حمله و تهاجم دشمن بود. در این دوره با وام گرفتن از الگوهای پیشین شهرهایی به وجود آمدند که بیش از همیشه به ماهیت شهرهای ایرانی نزدیک بودند. شهرسازان عصر طلایی صفویه توانستند با اتکا به نمونه‌های موفق داخلی، شهرهایی بسازند که حلقه هویتی‌شان با گذشته حفظ شده بود علاوه بر اینکه نیازهای امروزین مردمشان را نیز پاسخ می‌گفتند. نمونه این شهرها را می‌توان در بافت قدیم اصفهان، کاشان، یزد و میبد یافت؛ شهرهایی همراه با روح انسانی که به مساله یکجانشینی انسان‌ها نه به عنوان یک تهدید بلکه به عنوان یک موهبت و رحمت نگاه شده است، اما پس از این دوره شکافی اساسی میان مساله هویت با تکنیک شهرسازی و مدیریت شهری ایجاد می‌شود و پای اولین لکه‌های کپی برداری از غرب به میان می‌آید. اما قاجارها با توجه زیادی که به فرانسه دارند اصول شهرسازی را در هم می‌ریزند و پهلوی اول شهرهای خشک و سیستماتیک آلمانی را جایگزین بافت یکپارچه شهرسازی ایران می‌کند. تا آنجا که حتی روشنفکران زمانه نیز در آثار خود، مستقیم یا غیر مستقیم به این مساله اشاره می‌کنند. صادق هدایت در «بوف کور» شهری را توصیف می‌کند که شاید مصداق مناسبی برای بحث ما باشد:«کوه‌های بریده بریده،درخت‌های عجیب وغریب توسری خورده و نفرین زده‌ای از دو جانب جاده پیدا بود و از لابه لای آن خانه‌های خاکستری رنگ به اشکال سه گوش، مکعب و منشور با پنجره‌های کوتاه وتاریک بدون شیشه دیده می‌شد؛ این پنجره‌ها به چشم‌های گیج کسی که تب هذیانی داشته باشد شبیه بود. نمی‌دانم دیوارها با خودشان چه داشتند که سرما و برودت را تا قلب انسان انتقال می‌دادند. مثل این بود که هرگز یک موجود زنده نمی‌توانست در این خانه‌ها مسکن داشته باشد....». اگر کمی واقع بینانه به سوال بالا بنگریم در می‌یابیم که شهرهای ما هیچ چیزی به ما نداده‌اند، نمی‌دهند و نخواهند داد، چرا که توانایی این فعل در آنها نیست و در ادامه باید از این حقیقت پرده برداشت که شهرهای ما فرزندان نا مشروع رابطه خط‌كش تی‌وگونیا هستند! شهرهایی که همواره شکلشان دستخوش تغییراتی است که از تولید خانه‌های ناهنجار به دست معماران خودخواه یا از روی کم بضاعتی صاحب زمین ایجاد می‌شود. پروفسور منصور فلامکی بر این عقیده است که در دوران معاصر شهرهای ما با تغییرات فراوانی همراه بوده چرا که در ابتدا شهری ساخته می‌شود و بعد برای توسعه آن دخالت‌هایی در بافت و بناها رخ می‌دهد. این چنین است که توسعه و پیشرفت کنونی شهرها باعث از بین رفتن منابع زیست محیطی و زباله‌دانی شدن حاشیه‌های خطرناک شهرها می‌شود و اینگونه است که شهرها ساقه درختی را می‌برند که خود روی آن نشسته‌اند! آن دسته از معماران و شهرسازان و متولیان امر توسعه شهرها که نگارنده صفت خودخواه به آنها داد، از این جهت در نامساعد بودن شهرها مقصرند که در کشیدن خط هایشان، تنها به بلند پروازی‌های معمارانه و منفعت طلبی‌های شخصی خود توجه می‌کنند و ماحصل هنرشان چیزی نمی‌شود جز سازه‌هایی که به‌هیچ عنوان قصد همنوا شدن با هارمونی شهرها را ندارند. حمزه مصطفوی که در دانشکده معماری فلورانس تحصیل کرده و اکنون در کشورمان جزو معدود تئوریسین‌های معماری اسلامی محسوب می‌شود، در گفت‌وگو با «وطن‌امروز»، خاطره‌اش را از تضاد میان شهرهای ایران و ایتالیا اینگونه باز گو می‌کند: «ساختمان‌ها در فلورانس آواز می‌خوانند ولی ساختمان‌های اینجا لال هستند» و این سکوت چقدر شکنجه آور است که منظره هر روزه ما شده مشتی قوطی بتونی که در خاکستری شهر‌های ما غرق شده‌اند و البته این خود ما هستیم که این راه را برگزیده‌ایم! معماران و شهرسازان خواننده این مطلب، برنگارنده خورده خواهند گرفت که چرا هنرشان را این طور به صلابه کشیده اما واقعیت این است که در برابر وضع فعلی شهرهایمان همه به نوعی پاسخگو و مسؤول هستیم و در این میان نقش این دو قشر از جامعه پررنگ‌تر از دیگران است. و این تنها گوشه‌ای از مشکلات شهر‌های ما در عصر سرعت و تکنولوژی است و چه تاسفبار است که شهروندان این دیار از این موهبت الهی(یعنی حضور در شهرها) نالانند و پای در راه گریز دارند اما چه فایده که شهرها همه را پایبند خود کرده‌اند و نه تنها خدمتی به ما نمی‌کنند بلکه با استعمار مزمنشان، پای فرار ما را آبله‌گون کرده‌اند.