مواد و مصالح ساختمانی در هر دوره از تاریخ معماری ایران، سبک و سیاق و شکل خاصی به معماری بخشیده به گونه‌ای که در صورت بررسی مواد و مصالح بناهای متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی می‌توان میزان دسترسی معماران و استادکاران به امکانات ساخت و احداث بنا را مورد بررسی قرار داد. «علیرضا بهرمان» کارشناس ارشد مرمت و استاد دانشگاه که در پروژه‌های بزرگی مانند کارگاه مرمت کاخ شهربانی، مسجد سپهسالار، مرمت سنگ و تزئینات بنا را برعهده داشته و در حوزه تزئینات معماری بناهای تاریخی متخصص است در این گفت‌وگوی کوتاه درباره تزئینات، مواد و مصالح به کار رفته شده در معماری دوران‌های مختلف در کشورمان می‌گوید:
وضعیت معماری اواخر دوران قاجار به چه شکل بود؟
در اواخر دوران قاجاریه حضور معماری اروپایی در فضاها و در تمام بخش‌های ساختمان‌ها به چشم می‌خورد. معماران اروپایی در این دوران به ساخت بناهایی در ایران پرداختند که شکل ظاهری و معماری آن با بناهای پیشین ساخته شده در ایران متفاوت بود. در اواخر دوران قاجار و بویژه با به قدرت رسیدن رضاخان استفاده از مواد و مصالح جدید که در اروپا رایج بود جایگاه ویژه‌ای در معماری پیدا کرد که پس از پنج سال و با تشویق و حمایت رضاخان معماران ایرانی از این مواد و مصالح جدید برای ساخت و احداث بناها استفاده کردند.
در دوران رضاخان در ایران چه شکل خاصی از معماری در بناهای ساخته شده در آن دوران به چشم می‌خورد؟
در دوره رضا شاه با توجه به نگرش‌هایی که وی به سیستم اداری و حکومتی در ایران داشت، تلاش شد ساماندهی شکل اداری- حکومتی ایران منطبق با اشکال موجود در اروپا باشد. در نخستین گام احداث ساختمان‌هایی که پاسخگوی شرایط جدید اداری باشند در قالب سه نوع متفاوت کاربری اداری، آموزشی و صنعتی مورد توجه قرار گرفت.
چه بناهای خاصی در دوره رضا شاهی که نمایانگر شکل اداری جدید در ایران است، به وجود آمد؟
احداث کارخانه‌های مختلف از جمله کارخانه نساجی در دوره رضا شاهی و دیگر بناهای اداری، شکل خاصی از معماری و استفاده از مواد و مصالح اروپایی را به دنبال داشت، بویژه حضور سبک نئوکلاسیک در این دوره در احداث بناها مشهود است که در این دوره براساس اعتقادات ناسیونالیستی سران حکومتی، بازگشت به معماری دوران پرشکوه تاریخ ایران از جمله دوره هخامنشی و ساسانی مد نظر قرار گرفت. برای مثال یکی از شرط‌های گزینش طرح‌های ارائه شده از سوی معماری برای ساخت بناهای اداری و دولتی در این دوره میزان توجه به عناصر معماری تزئینی دوران پیش از اسلام و بویژه دوره هخامنشی و ساسانی بود.
شکل معماری دوره پهلوی دوم چه بود؟
در دوران پهلوی دوم وجود مصالح جدید
ساختمان سازی در ایران و بویژه کاربرد سیمان که تا آن زمان ماده‌ای ناشناخته بود، امکانات ویژه‌ای را در زمینه احداث بناها در اختیار معماران قرار داد. سیمان از سال 1305 از دیگر کشورها به ایران وارد شد که در سال 1312 و با توجه به نیاز تولید سیمان در داخل کشور نخستین کارخانه سیمان در ایران احداث شد.
استفاده از مواد و مصالح جدید و بویژه سیمان چه امکانات ویژه‌ای را در اختیار معماران قرار داد؟
این ماده به سرعت از سوی معماران، استادکاران و مهندسان ایرانی مورد توجه قرار گرفت به گونه‌ای که در سال 1313 و تنها یک سال پس از احداث کارخانه سیمان شیوه‌های مختلفی برای استفاده از این ماده ساختمانی از سوی معماران ابداع شد و همچنین این ماده در احداث تندیس‌ها و مجسمه ها، بناهای دولتی و اداری از جمله کاخ شهربانی مورد استفاده قرار گرفت.
استفاده از شیشه چه تغییراتی را در معماری ایران
به وجود آورد؟
در قرن 19، در اروپا و به لحاظ نیاز شدید معماری به ساخت فضاهای گسترده مثل نمایشگاه‌ها دیگر استفاده از مواد و مصالح سنگی یا آجری پاسخگو نبود بنابراین ضرورت ساخت سقف‌ها و سازه‌های فلزی از سوی معماران مورد توجه قرار گرفت که به منظور استفاده از پوشش‌های سبک برای پوشاندن این سازه‌های فلزی، شیشه به عنوان ماده‌ای مقاوم از سوی معماران اروپایی مورد استقبال قرار گرفت. در اوایل قرن 19، تولید شیشه به شکل انبوه و صنعتی آن در اروپا آغاز شد و پس از مدتی رضاخان به منظور استفاده از شیشه در ساخت بناهای جدید کارخانه شیشه و بلور کرج را احداث کرد. در همین دوران استفاده از سنگ نیز از سوی معماران مورد توجه قرار گرفت.
بهره گیری از سنگ به عنوان یکی از مصالح ساختمانی که از گذشته نیز توسط معماران به کار گرفته می‌شد در دوره پهلوی اول در معماری بناها چگونه مورد استفاده قرار گرفت؟
در دوره پهلوی اول، بهره گیری از برخی مواد و مصالح ساختمانی که از گذشته نیز معمول بود بار دیگر از سوی معماران و استادکاران مورد توجه قرار گرفت بویژه در دوره پهلوی اول و بازگشت به سبک معماری دوران هخامنشی و ساسانی استفاده از سنگ در بناهای این دوره مشهود است. ساختمان سینگر که در امتداد خیابان سعدی به سمت میدان امام خمینی قرار گرفته است به عنوان یکی از بناهای شاخص که در احداث آن به استفاده از سنگ توجه شده، مطرح است.
*کارشناس شهری در گفت‌وگو با يك كارشناس شهري مطرح شد
فراز و فرود معماری کشور با نگاهی به مصالح ساختمانی
مواد و مصالح ساختمانی در هر دوره از تاریخ معماری ایران، سبک و سیاق و شکل خاصی به معماری بخشیده به گونه‌ای که در صورت بررسی مواد و مصالح بناهای متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی می‌توان میزان دسترسی معماران و استادکاران به امکانات ساخت و احداث بنا را مورد بررسی قرار داد. «علیرضا بهرمان» کارشناس ارشد مرمت و استاد دانشگاه که در پروژه‌های بزرگی مانند کارگاه مرمت کاخ شهربانی، مسجد سپهسالار، مرمت سنگ و تزئینات بنا را برعهده داشته و در حوزه تزئینات معماری بناهای تاریخی متخصص است در این گفت‌وگوی کوتاه درباره تزئینات، مواد و مصالح به کار رفته شده در معماری دوران‌های مختلف در کشورمان می‌گوید:
وضعیت معماری اواخر دوران قاجار به چه شکل بود؟
در اواخر دوران قاجاریه حضور معماری اروپایی در فضاها و در تمام بخش‌های ساختمان‌ها به چشم می‌خورد. معماران اروپایی در این دوران به ساخت بناهایی در ایران پرداختند که شکل ظاهری و معماری آن با بناهای پیشین ساخته شده در ایران متفاوت بود. در اواخر دوران قاجار و بویژه با به قدرت رسیدن رضاخان استفاده از مواد و مصالح جدید که در اروپا رایج بود جایگاه ویژه‌ای در معماری پیدا کرد که پس از پنج سال و با تشویق و حمایت رضاخان معماران ایرانی از این مواد و مصالح جدید برای ساخت و احداث بناها استفاده کردند.
در دوران رضاخان در ایران چه شکل خاصی از معماری در بناهای ساخته شده در آن دوران به چشم می‌خورد؟
در دوره رضا شاه با توجه به نگرش‌هایی که وی به سیستم اداری و حکومتی در ایران داشت، تلاش شد ساماندهی شکل اداری- حکومتی ایران منطبق با اشکال موجود در اروپا باشد. در نخستین گام احداث ساختمان‌هایی که پاسخگوی شرایط جدید اداری باشند در قالب سه نوع متفاوت کاربری اداری، آموزشی و صنعتی مورد توجه قرار گرفت.
چه بناهای خاصی در دوره رضا شاهی که نمایانگر شکل اداری جدید در ایران است، به وجود آمد؟
احداث کارخانه‌های مختلف از جمله کارخانه نساجی در دوره رضا شاهی و دیگر بناهای اداری، شکل خاصی از معماری و استفاده از مواد و مصالح اروپایی را به دنبال داشت، بویژه حضور سبک نئوکلاسیک در این دوره در احداث بناها مشهود است که در این دوره براساس اعتقادات ناسیونالیستی سران حکومتی، بازگشت به معماری دوران پرشکوه تاریخ ایران از جمله دوره هخامنشی و ساسانی مد نظر قرار گرفت. برای مثال یکی از شرط‌های گزینش طرح‌های ارائه شده از سوی معماری برای ساخت بناهای اداری و دولتی در این دوره میزان توجه به عناصر معماری تزئینی دوران پیش از اسلام و بویژه دوره هخامنشی و ساسانی بود.
شکل معماری دوره پهلوی دوم چه بود؟
در دوران پهلوی دوم وجود مصالح جدید
ساختمان سازی در ایران و بویژه کاربرد سیمان که تا آن زمان ماده‌ای ناشناخته بود، امکانات ویژه‌ای را در زمینه احداث بناها در اختیار معماران قرار داد. سیمان از سال 1305 از دیگر کشورها به ایران وارد شد که در سال 1312 و با توجه به نیاز تولید سیمان در داخل کشور نخستین کارخانه سیمان در ایران احداث شد.
استفاده از مواد و مصالح جدید و بویژه سیمان چه امکانات ویژه‌ای را در اختیار معماران قرار داد؟
این ماده به سرعت از سوی معماران، استادکاران و مهندسان ایرانی مورد توجه قرار گرفت به گونه‌ای که در سال 1313 و تنها یک سال پس از احداث کارخانه سیمان شیوه‌های مختلفی برای استفاده از این ماده ساختمانی از سوی معماران ابداع شد و همچنین این ماده در احداث تندیس‌ها و مجسمه ها، بناهای دولتی و اداری از جمله کاخ شهربانی مورد استفاده قرار گرفت.
استفاده از شیشه چه تغییراتی را در معماری ایران
به وجود آورد؟
در قرن 19، در اروپا و به لحاظ نیاز شدید معماری به ساخت فضاهای گسترده مثل نمایشگاه‌ها دیگر استفاده از مواد و مصالح سنگی یا آجری پاسخگو نبود بنابراین ضرورت ساخت سقف‌ها و سازه‌های فلزی از سوی معماران مورد توجه قرار گرفت که به منظور استفاده از پوشش‌های سبک برای پوشاندن این سازه‌های فلزی، شیشه به عنوان ماده‌ای مقاوم از سوی معماران اروپایی مورد استقبال قرار گرفت. در اوایل قرن 19، تولید شیشه به شکل انبوه و صنعتی آن در اروپا آغاز شد و پس از مدتی رضاخان به منظور استفاده از شیشه در ساخت بناهای جدید کارخانه شیشه و بلور کرج را احداث کرد. در همین دوران استفاده از سنگ نیز از سوی معماران مورد توجه قرار گرفت.
بهره گیری از سنگ به عنوان یکی از مصالح ساختمانی که از گذشته نیز توسط معماران به کار گرفته می‌شد در دوره پهلوی اول در معماری بناها چگونه مورد استفاده قرار گرفت؟
در دوره پهلوی اول، بهره گیری از برخی مواد و مصالح ساختمانی که از گذشته نیز معمول بود بار دیگر از سوی معماران و استادکاران مورد توجه قرار گرفت بویژه در دوره پهلوی اول و بازگشت به سبک معماری دوران هخامنشی و ساسانی استفاده از سنگ در بناهای این دوره مشهود است. ساختمان سینگر که در امتداد خیابان سعدی به سمت میدان امام خمینی قرار گرفته است به عنوان یکی از بناهای شاخص که در احداث آن به استفاده از سنگ توجه شده، مطرح است.
*کارشناس شهری ارسال نظر
پربیننده