نبود نقشه‌های دقیق و قابل اعتنای شهری، امروزه به یکی از چالش‌های اصلی مدیریت بافت‌های شهری و سکونتگاه‌های کشور بدل شده است.
کارشناسان شهری معتقدند نبودن نقشه‌های جامع از شهر و ضعیف بودن بنیه کارتوگرافی کشور سبب شده اولا پایه‌های توسعه شهری بر پایه اصولی نامتقارن شکل بگیرد و از سوی دیگر بحران هویت را به دنبال آورد. به عنوان نمونه اگر نبودند نقشه‌های باستانی که اثبات کنند خلیج‌فارس جزئی از ایران است، امروز چگونه می‌توانستیم با صراحت و اعتماد به نفس روبه‌روی ادعای سراسر کذب اعراب بایستیم و این همانا نقش پررنگ نقشه‌ها را در شکل‌دهی و بقای هویت‌های شهری به رخ می‌کشد. در ایران بار تهیه نقشه‌های شهری به دوش یک سازمان دولتی و چندین و چند شرکت و موسسه خصوصی است که به نظر می‌رسد در حوزه دولتی نیاز به اقدامات اساسی‌تر و در حوزه خصوصی نیاز به تشویق و حمایت داریم. این گزارش کوتاه با رویکردی به نقشه‌های تهران تهیه شده چرا که در کل کشور ضعف صنعت نقشه و کارتوگرافی به حدی است که درباره بعضی از شهرها تاریخ آخرین نقشه‌ها به لااقل 20 سال گذشته بازمی‌گردد. در یکی از روزهای بهار 88، جدیدترین نقشه تهران روی درگاهEMAP قرار گرفت و همین بهانه‌ای بود برای ما تا از پیچ و خم تنگ و باریک کارتوگرافی با چاشنی جغرافیا و گیتی‌شناسی عبور کنیم و پنجره‌ای تازه برای کسانی که می‌خواهند در پایتخت اسیر پیچ و خم خیابان‌ها و اتوبان‌ها نشوند، بگشاییم.
داستان تردید و تعهد
رونمایی هر ساله نقشه تهران قصه خنده‌داری است؛ این کار بیش از آنکه یک حرکت علمی در جهت پرباری و کامل‌تر شدن نقشه پایتخت، انتخاب آسان‌تر مسیر‌ها و کاهش هزینه‌های سفر درون‌شهری باشد، یک شعار تبلیغاتی است برای گرمی بازار دستفروشان نقشه که در حاشیه میدان‌های اصلی شهر هوار می‌کشند و هر نقشه را لااقل یکهزار تومان به خلق‌الله می‌فروشند. اینکه چرا با تمام پیشرفت‌هایی که پایتخت داشته هیچ کدام از وجوه توسعه شهری در این نقشه‌ها دیده نمی‌شود؛ میدان‌ها تغییر شکل داده‌اند، خیابان‌ها عریض و بعضی از کوچه‌ها حذف شده‌اند، تقاطع‌ها نرم‌تر و پخی خیلی از خیابان‌ها گرفته شده اما نقشه‌ها همچنان به مانند اجسام صلب در دست مردم می‌چرخند و دریغ از تغییر در یک کوچه فرضی. انگار قرار است برای سال جدید تهران را از بالا ببینیم! بالای نقشه‌ها یک کادر ویژه برای بیان مشخصات تهیه‌کننده نقشه و سال آن وجود دارد که به نظر می‌رسد هر سال با تغییر همین کادر، نقشه‌های سال نو متولد می‌شوند، اما متخصصان امر نقشه‌نگاری و کارتوگرافی بر این عقیده‌اند که این کار شبیه دزدی است و از سوی آدم‌ها و موسسات بی‌صلاحیت سر می‌زند.
سودآوری تنها هدف است؟
احتمالا در پای بسیاری از نقشه‌های معتبر عنوان موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی را دیده باشید. این موسسه یکی از قدیمی‌ترین موسسات نقشه‌نگاری ایران است که حدود 40 سال سابقه دارد و بیش از یکهزار و 500 نوع نقشه ماحصل این فعالیت بوده اما سعید بختیاری، رئیس هیات مدیره این موسسه می‌گوید در تمام این مدت کار بهروزرسانی نقشه‌ها را با دقت و تاکید فراوان انجام داده است و به هیچ عنوان چنین وصله‌هایی به او و موسسه متبوعش نمی‌چسبد.
به اعتقاد او شاید کار بهروزرسانی نقشه‌ها انجام نشود ولی این مساله مربوط به نقشه‌هایی است که واقعا معلوم نیست از سوی چه کسی و چه نهادی تهیه و روانه بازار می‌شود و برای اینکه حرفش را ثابت کند نخستین اطلس تهران را که کار انتشارات گیتاشناسی است و در سال 1364 به چاپ رسیده روی میز پهن می‌کند و تغییرات آن را یک به یک و به دقت نشان می‌دهد و بعد مورد به مورد تغییرات را با اطلسی که پس از آن و با فاصله 13 سال به چاپ رسیده مقایسه می‌کند و مدام تاکید می‌کند: «به‌روز نکردن نقشه و چاپ مجدد آن نوعی خیانت بروز یافته از بی‌توجهی به این علم و دانش است و هیچ آدم حرفه‌ای حاضر به انجام آن نیست». او که یکی از فعالان نیم‌قرنی این صنعت است، وقتی درباره کار و هدفش صحبت می‌کند شک می‌کنی این کار هنر نباشد! بختیاری با اشاره به سابقه 38 ساله موسسه گیتاشناسی ما را متوجه این نکته هم می‌کند که بسیاری از جوان‌هایی که وارد این کار شده‌اند با هدف سودآوری آمده‌اند و به خاطر عدم تعهد اخلاقی که به این کار دارند و از طرفی نبودن نظارت، هر کاری که دوست دارند، می‌کنند».
نقشه‌ها تغییر می‌کنند
اینکه نقشه‌ها چگونه دستخوش تغییر می‌شوند هم در جای خودش مهم است. بسیاری از مراکز خصوصی تهیه نقشه، کانالی برای ارتباط مردمی دارند. یعنی شما می‌توانید با فلان مرکز و موسسه تهیه نقشه تماس بگیرید و بگویید فلان جای نقشه اشتباه است و درستش را توضیح بدهید. اگر موسسه واقعا موسسه معتبری باشد و تلفن شما روی آتش‌نشانی دایورت نشود، شاهد تغییر مورد نظرتان در ویرایش سال بعد نقشه خواهید بود. موسسه گیتاشناسی حدود 40 سال است با این روش کار می‌کند و جالب اینجاست که هیچ ارگان یا نهاد دولتی هم از آن حمایت نمی‌کند. مثلا اگر شهرداری پایتخت یک اتوبان را اصلاح می‌کند خبری درباره آن به نقشه‌نگاران خصوصی نمی‌دهد و همین می‌شود که همیشه جای اندکی تساهل در فرهنگ نقشه کشور وجود دارد.
فراموشی نقشه‌ها
جعبه جادوی هزاره سوم سرنوشت متفاوتی برای نقشه و فن نقشه‌نگاری بویژه در ایران رقم زده و اگر روزی داشتن یک نقشه دستی از شهر یا حتی ولایتی، در انحصار خواص بود و رتبه عالی آن عالی‌مقام و اصل و نسبش را نشان می‌داد، امروز دیگر وضع واقعا فرق کرده است. بختیاری معتقد است اقبال جامعه ما به نقشه خیلی کم شده و مردم برای هزار مساله مهم هزینه می‌کنند اما وقتی پای نقشه به میان می‌آید خرید آن را ولخرجی می‌دانند. نتیجه این می‌شود که شما سر هر خیابان و اتوبان پایتخت ماشین‌هایی را می‌بینید که ایستاده‌اند و از دیگران می‌خواهند که آدرس فلان مکان یا خیابان را به آنها بگویند. همین رویه درباره نقشه‌خوانی هم هست و خیلی از ما دیگر حتی نمی‌دانیم شمال نقشه را چطور باید پیدا کرد. وضعیت خنده‌داری است؛ نقشه‌ای که روزگاری برای راهنمایی در راه‌مانده‌ها به وجود آمده بود حالا خودش اسیر فراموشی شده و البته این ناخوشی عواقب بدتری هم خواهد داشت.
نقشه‌های سلیقه‌ای
نقشه‌نگاری حوزه محدودی نیست، تنها مصرف آموزشی، گردشگری و شهری ندارد. نقشه در معنای دیگرش طرحی است برای آینده. پس شهرهای بی‌نقشه، شهرهای بی‌آینده هستند. محمدرضا سحاب، رئیس موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب با 74 سال سابقه فعالیت به عنوان نخستین موسسه کارتوگرافی در ایران، در این‌باره به روند بزرگ شدن تهران اشاره می‌کند و می‌گوید: یکی از دلایلی که این شهر بی‌قواره رشد کرده این است که بی‌برنامه و بدون هیچ نقشه‌ای بزرگ شده. هر کسی از راه رسیده و به سلیقه خود کار کرده و چون هیچ نقشه‌ای در کار نبوده دهات اطراف تهران بزرگ شده‌اند و به هم چسبیده‌اند و تهران، آنی شده که الان می‌بینیم. در کشورهای پیشرفته توسعه شهرها اول روی نقشه پیاده می‌شود و بعد به اجرا درمی‌آید. از بین رفتن حریم تهران و تجاوز به بخش‌های کم رفت و آمد شهر و ساخت و ساز در آن بلای پافشاری و استناد به همین نقشه‌های تاریخ گذشته و فاسد است. اگر چه هنوز نفهمیده‌ایم نقشه‌ای که تاریخش بگذرد و اصلاح نشود مثل پنیر فاسد است و آدم را مسموم می‌کند.
اگر‌چه قیمت ارزان نقشه‌های کنار پیاده‌رو(!) خیلی‌ها را به صرافت خرید آسان و راحت کلید قفل‌های تهران می‌اندازد، اما اگر اندکی صبر کنید و نقشه‌های معتبر را از فروشندگان معتبر بخرید واقعا می‌توانید به این کلید اطمینان کنید و الا شما هم کنار اتوبان می‌ایستید و از دیگران آدرس می‌پرسید با این فرق که شما یک نقشه تاریخ گذشته هم در داشبورد دارید که اصلا چنین اتوبانی رویش نیست! نقشه‌های به‌روز نشده، مشکل اصلی توسعه شهرهای کشور
نقص در «دید پرنده»
نبود نقشه‌های دقیق و قابل اعتنای شهری، امروزه به یکی از چالش‌های اصلی مدیریت بافت‌های شهری و سکونتگاه‌های کشور بدل شده است.
کارشناسان شهری معتقدند نبودن نقشه‌های جامع از شهر و ضعیف بودن بنیه کارتوگرافی کشور سبب شده اولا پایه‌های توسعه شهری بر پایه اصولی نامتقارن شکل بگیرد و از سوی دیگر بحران هویت را به دنبال آورد. به عنوان نمونه اگر نبودند نقشه‌های باستانی که اثبات کنند خلیج‌فارس جزئی از ایران است، امروز چگونه می‌توانستیم با صراحت و اعتماد به نفس روبه‌روی ادعای سراسر کذب اعراب بایستیم و این همانا نقش پررنگ نقشه‌ها را در شکل‌دهی و بقای هویت‌های شهری به رخ می‌کشد. در ایران بار تهیه نقشه‌های شهری به دوش یک سازمان دولتی و چندین و چند شرکت و موسسه خصوصی است که به نظر می‌رسد در حوزه دولتی نیاز به اقدامات اساسی‌تر و در حوزه خصوصی نیاز به تشویق و حمایت داریم. این گزارش کوتاه با رویکردی به نقشه‌های تهران تهیه شده چرا که در کل کشور ضعف صنعت نقشه و کارتوگرافی به حدی است که درباره بعضی از شهرها تاریخ آخرین نقشه‌ها به لااقل 20 سال گذشته بازمی‌گردد. در یکی از روزهای بهار 88، جدیدترین نقشه تهران روی درگاهEMAP قرار گرفت و همین بهانه‌ای بود برای ما تا از پیچ و خم تنگ و باریک کارتوگرافی با چاشنی جغرافیا و گیتی‌شناسی عبور کنیم و پنجره‌ای تازه برای کسانی که می‌خواهند در پایتخت اسیر پیچ و خم خیابان‌ها و اتوبان‌ها نشوند، بگشاییم.
داستان تردید و تعهد
رونمایی هر ساله نقشه تهران قصه خنده‌داری است؛ این کار بیش از آنکه یک حرکت علمی در جهت پرباری و کامل‌تر شدن نقشه پایتخت، انتخاب آسان‌تر مسیر‌ها و کاهش هزینه‌های سفر درون‌شهری باشد، یک شعار تبلیغاتی است برای گرمی بازار دستفروشان نقشه که در حاشیه میدان‌های اصلی شهر هوار می‌کشند و هر نقشه را لااقل یکهزار تومان به خلق‌الله می‌فروشند. اینکه چرا با تمام پیشرفت‌هایی که پایتخت داشته هیچ کدام از وجوه توسعه شهری در این نقشه‌ها دیده نمی‌شود؛ میدان‌ها تغییر شکل داده‌اند، خیابان‌ها عریض و بعضی از کوچه‌ها حذف شده‌اند، تقاطع‌ها نرم‌تر و پخی خیلی از خیابان‌ها گرفته شده اما نقشه‌ها همچنان به مانند اجسام صلب در دست مردم می‌چرخند و دریغ از تغییر در یک کوچه فرضی. انگار قرار است برای سال جدید تهران را از بالا ببینیم! بالای نقشه‌ها یک کادر ویژه برای بیان مشخصات تهیه‌کننده نقشه و سال آن وجود دارد که به نظر می‌رسد هر سال با تغییر همین کادر، نقشه‌های سال نو متولد می‌شوند، اما متخصصان امر نقشه‌نگاری و کارتوگرافی بر این عقیده‌اند که این کار شبیه دزدی است و از سوی آدم‌ها و موسسات بی‌صلاحیت سر می‌زند.
سودآوری تنها هدف است؟
احتمالا در پای بسیاری از نقشه‌های معتبر عنوان موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی را دیده باشید. این موسسه یکی از قدیمی‌ترین موسسات نقشه‌نگاری ایران است که حدود 40 سال سابقه دارد و بیش از یکهزار و 500 نوع نقشه ماحصل این فعالیت بوده اما سعید بختیاری، رئیس هیات مدیره این موسسه می‌گوید در تمام این مدت کار بهروزرسانی نقشه‌ها را با دقت و تاکید فراوان انجام داده است و به هیچ عنوان چنین وصله‌هایی به او و موسسه متبوعش نمی‌چسبد.
به اعتقاد او شاید کار بهروزرسانی نقشه‌ها انجام نشود ولی این مساله مربوط به نقشه‌هایی است که واقعا معلوم نیست از سوی چه کسی و چه نهادی تهیه و روانه بازار می‌شود و برای اینکه حرفش را ثابت کند نخستین اطلس تهران را که کار انتشارات گیتاشناسی است و در سال 1364 به چاپ رسیده روی میز پهن می‌کند و تغییرات آن را یک به یک و به دقت نشان می‌دهد و بعد مورد به مورد تغییرات را با اطلسی که پس از آن و با فاصله 13 سال به چاپ رسیده مقایسه می‌کند و مدام تاکید می‌کند: «به‌روز نکردن نقشه و چاپ مجدد آن نوعی خیانت بروز یافته از بی‌توجهی به این علم و دانش است و هیچ آدم حرفه‌ای حاضر به انجام آن نیست». او که یکی از فعالان نیم‌قرنی این صنعت است، وقتی درباره کار و هدفش صحبت می‌کند شک می‌کنی این کار هنر نباشد! بختیاری با اشاره به سابقه 38 ساله موسسه گیتاشناسی ما را متوجه این نکته هم می‌کند که بسیاری از جوان‌هایی که وارد این کار شده‌اند با هدف سودآوری آمده‌اند و به خاطر عدم تعهد اخلاقی که به این کار دارند و از طرفی نبودن نظارت، هر کاری که دوست دارند، می‌کنند».
نقشه‌ها تغییر می‌کنند
اینکه نقشه‌ها چگونه دستخوش تغییر می‌شوند هم در جای خودش مهم است. بسیاری از مراکز خصوصی تهیه نقشه، کانالی برای ارتباط مردمی دارند. یعنی شما می‌توانید با فلان مرکز و موسسه تهیه نقشه تماس بگیرید و بگویید فلان جای نقشه اشتباه است و درستش را توضیح بدهید. اگر موسسه واقعا موسسه معتبری باشد و تلفن شما روی آتش‌نشانی دایورت نشود، شاهد تغییر مورد نظرتان در ویرایش سال بعد نقشه خواهید بود. موسسه گیتاشناسی حدود 40 سال است با این روش کار می‌کند و جالب اینجاست که هیچ ارگان یا نهاد دولتی هم از آن حمایت نمی‌کند. مثلا اگر شهرداری پایتخت یک اتوبان را اصلاح می‌کند خبری درباره آن به نقشه‌نگاران خصوصی نمی‌دهد و همین می‌شود که همیشه جای اندکی تساهل در فرهنگ نقشه کشور وجود دارد.
فراموشی نقشه‌ها
جعبه جادوی هزاره سوم سرنوشت متفاوتی برای نقشه و فن نقشه‌نگاری بویژه در ایران رقم زده و اگر روزی داشتن یک نقشه دستی از شهر یا حتی ولایتی، در انحصار خواص بود و رتبه عالی آن عالی‌مقام و اصل و نسبش را نشان می‌داد، امروز دیگر وضع واقعا فرق کرده است. بختیاری معتقد است اقبال جامعه ما به نقشه خیلی کم شده و مردم برای هزار مساله مهم هزینه می‌کنند اما وقتی پای نقشه به میان می‌آید خرید آن را ولخرجی می‌دانند. نتیجه این می‌شود که شما سر هر خیابان و اتوبان پایتخت ماشین‌هایی را می‌بینید که ایستاده‌اند و از دیگران می‌خواهند که آدرس فلان مکان یا خیابان را به آنها بگویند. همین رویه درباره نقشه‌خوانی هم هست و خیلی از ما دیگر حتی نمی‌دانیم شمال نقشه را چطور باید پیدا کرد. وضعیت خنده‌داری است؛ نقشه‌ای که روزگاری برای راهنمایی در راه‌مانده‌ها به وجود آمده بود حالا خودش اسیر فراموشی شده و البته این ناخوشی عواقب بدتری هم خواهد داشت.
نقشه‌های سلیقه‌ای
نقشه‌نگاری حوزه محدودی نیست، تنها مصرف آموزشی، گردشگری و شهری ندارد. نقشه در معنای دیگرش طرحی است برای آینده. پس شهرهای بی‌نقشه، شهرهای بی‌آینده هستند. محمدرضا سحاب، رئیس موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب با 74 سال سابقه فعالیت به عنوان نخستین موسسه کارتوگرافی در ایران، در این‌باره به روند بزرگ شدن تهران اشاره می‌کند و می‌گوید: یکی از دلایلی که این شهر بی‌قواره رشد کرده این است که بی‌برنامه و بدون هیچ نقشه‌ای بزرگ شده. هر کسی از راه رسیده و به سلیقه خود کار کرده و چون هیچ نقشه‌ای در کار نبوده دهات اطراف تهران بزرگ شده‌اند و به هم چسبیده‌اند و تهران، آنی شده که الان می‌بینیم. در کشورهای پیشرفته توسعه شهرها اول روی نقشه پیاده می‌شود و بعد به اجرا درمی‌آید. از بین رفتن حریم تهران و تجاوز به بخش‌های کم رفت و آمد شهر و ساخت و ساز در آن بلای پافشاری و استناد به همین نقشه‌های تاریخ گذشته و فاسد است. اگر چه هنوز نفهمیده‌ایم نقشه‌ای که تاریخش بگذرد و اصلاح نشود مثل پنیر فاسد است و آدم را مسموم می‌کند.
اگر‌چه قیمت ارزان نقشه‌های کنار پیاده‌رو(!) خیلی‌ها را به صرافت خرید آسان و راحت کلید قفل‌های تهران می‌اندازد، اما اگر اندکی صبر کنید و نقشه‌های معتبر را از فروشندگان معتبر بخرید واقعا می‌توانید به این کلید اطمینان کنید و الا شما هم کنار اتوبان می‌ایستید و از دیگران آدرس می‌پرسید با این فرق که شما یک نقشه تاریخ گذشته هم در داشبورد دارید که اصلا چنین اتوبانی رویش نیست! ارسال نظر
پربیننده