بازخوانی چهره شهرها
بر اساس نقشه‌های کاغذی
با نقشه یک شهر به عنوان چهره شهر می‌توان از منظر‌های گوناگونی مواجه شد که هر نوع از نگاه به آن می‌تواند تفاسیر گوناگونی را از دل این شبکه درهم پیچیده (شامل خیابان‌ها، ساختمان‌ها، میدان‌ها، پارک‌ها و دیگر تأسیسات شهری) بیرون بکشد. به عنوان مثال می‌توان به یک خیابان شهر از حیث بار ترافیکی مورد انتظار و طول و عرض آن نگریست یا اینکه به عنوان یک پدیده پویا، زنده و تاریخی می‌توان وقایعی را که در آن اتفاق افتاده مورد کنکاش قرار داد و در این میان تحلیل‌هایی را برای تصمیمات آینده مطرح کرد. آنچه به اختصار در اینجا به آن پرداخته خواهد شد همین نگاه دوم است که در آن شهر، نقشه شهری و ساخت شهری به عنوان یک پدیده تأثیرگذار و در حال رشد و توسعه انگاشته می‌شود.
شهرها در مرحله ایجاد و در مرحله توسعه‌شان، تحت تأثیر موارد گوناگونی هستند. از عوامل تأثیرگذار بر ساخت شهری و نمود یک شهر بر نقشه، موقعیت مطلق و موقعیت نسبی آن است. موقعیت مطلق به این معنا که شهر از حیث محیط طبیعی محدودیت‌ها و امکاناتی دارد که شامل ساخت زمین‌شناسی، توپوگرافی، شیب زمین و... است، همچنین ساخت امکانات دفاعی و تأمین آب و تهیه مواد غذایی مصرفی شهر از عوامل ساختاری در شکل‌یابی یک شهر است که البته موارد اخیر که مربوط به دوران پیشاصنعتی است درباره شهری نظیر تهران که تشکیل آن مربوط به همین دوران پیشاصنعتی بوده صادق است.
موقعیت نسبی شهر هم که نسبت آن را با شهرهای پیرامون نشان می‌دهد به همان اندازه در سیستم شهری از اهمیت برخوردار است. در ریخت‌شناسی (مورفولوژی) شهری در جهان سوم با دو بخش قدیمی، ساخت و بافت سنتی و بخش جدید، ساخت و بافت جدید مواجهیم. در بستر این ساخت‌یابی شهرهاست که می‌توان گفت شهر به مثابه یک الگوی فضایی به عنوان نمونه حتی می‌تواند بر انتخاب‌های سیاسی افراد تأثیر ساختاری غیرقابل‌انکاری بگذارد.
به طور عمده رفتارها، نگرش‌های اجتماعی و سیاسی مردم شهر می‌تواند تحت تأثیر محله مسکونی، سن، نوع اشتغال و ساخت اجتماعی و اقتصادی خانواده‌ها قرار بگیرد. به همین ترتیب علاقه مردم به گرایش‌های مختلف سیاسی هم می‌تواند متأثر از اوضاع خاص اجتماعی - اقتصادی فضای شهری باشد. این نکته درباره برخی شهرهای اروپایی بررسی و اثبات شده که در مناطقی که طبقه متوسط شهری در آن زندگی می‌کنند، آرای احزاب هوادار اقتصاد بازار آزاد بیش از مناطق حاشیه‌ای شهر است که معمولا محل زندگی طبقه کارگر است. کارگران معمولا هوادار اقتصاد دولتی و سطحی از رفاه هستند که توسط دولت‌ها اعمال شود. به همین ترتیب، علاوه بر‌آنکه می‌توانیم انتخاب محله در شهر توسط افراد را بازتابی از توان اقتصادی آنها بدانیم، می‌توانیم از تأثیر همین محله بر نوع رفتار اجتماعی افراد سخن بگوییم که از نوع پوشش افراد تا آسیب‌های اجتماعی و نیز میزان طلاق، نارسایی‌های روانی، میزان خودکشی، مرگ و میر کودکان و... را در بر می‌گیرد. البته نباید صرفا همه این مسائل را به صورت تک‌بعدی محصول تأثیرات ساختاری شهر دانست بلکه تنها باید به عنوان یکی از عوامل مهم و تأثیرگذار با ساخت شهری با آن مواجه شویم. نوع ایدئولوژی و نظام سیاسی حاکم هم یکی از عواملی است که هم در ساخت و تغییر چهره شهرها چه در گذشته دور و چه در دوران مدرن و معاصر مؤثر بوده و هم از آن تأثیر گرفته است. به عنوان مثال با نگاهی به نقشه دولت - شهر(پولیس)های یونان پیش از میلاد می‌توان رد پای دموکراسی یونانی را تا حدودی مشاهده کرد؛ مراکز سیاسی، معبد و آمفی‌تئاتر در میان شهر (به عنوان مثال آكروپولیس) و سکونتگاه‌های افراد به ترتیب طبقه در حاشیه این مراکز. در فلسفه سیاسی یونان و در آرای افلاطون و ارسطو نیز همین اصل رعایت شده است. همچنین در شهرهای لیبرال دموکراتیک امروزین نیز می‌توان به گتوی شهری سیاهان در محله هارلم نیویورک اشاره کرد که تحت تأثیر سیاست‌های محافظه‌کارانه حکومت آمریکا و متأثر از لیبرالیسم، سال‌ها‌ست تغییر چشمگیری در ساخت و بافت آن شکل نگرفته، چرا که لیبرالیسم سیاسی آمریکا بنا به اصول معرفتی‌اش اساسا از هر نوع مداخله‌گری در بافت فرهنگی و اجتماعی افراد پرهیز می‌کند. پرهیز از مداخله‌گری در فرهنگ و اجتماع، بر این اساس که تغییر در بافت یک محله می‌تواند تغییر در فرهنگ یک قوم باشد، دولت را در هرگونه اقدامی به منظور ایجاد تغییر در این محله بخصوص، محدود می‌کند.
نتیجه آنکه چهره (نقشه) عبوس و در هم پیچیده هر شهر بویژه شهری همچون تهران به عنوان یک مادرشهر مدرن، حرف‌های بسیاری برای گفتن دارد که بسته به نوع نگاه‌مان آن را با ما در میان می‌گذارد.
* کارشناس جغرافیا
و دانشجوی دکترای علوم سیاسی یادداشت
بازخوانی چهره شهرها
بر اساس نقشه‌های کاغذی
با نقشه یک شهر به عنوان چهره شهر می‌توان از منظر‌های گوناگونی مواجه شد که هر نوع از نگاه به آن می‌تواند تفاسیر گوناگونی را از دل این شبکه درهم پیچیده (شامل خیابان‌ها، ساختمان‌ها، میدان‌ها، پارک‌ها و دیگر تأسیسات شهری) بیرون بکشد. به عنوان مثال می‌توان به یک خیابان شهر از حیث بار ترافیکی مورد انتظار و طول و عرض آن نگریست یا اینکه به عنوان یک پدیده پویا، زنده و تاریخی می‌توان وقایعی را که در آن اتفاق افتاده مورد کنکاش قرار داد و در این میان تحلیل‌هایی را برای تصمیمات آینده مطرح کرد. آنچه به اختصار در اینجا به آن پرداخته خواهد شد همین نگاه دوم است که در آن شهر، نقشه شهری و ساخت شهری به عنوان یک پدیده تأثیرگذار و در حال رشد و توسعه انگاشته می‌شود.
شهرها در مرحله ایجاد و در مرحله توسعه‌شان، تحت تأثیر موارد گوناگونی هستند. از عوامل تأثیرگذار بر ساخت شهری و نمود یک شهر بر نقشه، موقعیت مطلق و موقعیت نسبی آن است. موقعیت مطلق به این معنا که شهر از حیث محیط طبیعی محدودیت‌ها و امکاناتی دارد که شامل ساخت زمین‌شناسی، توپوگرافی، شیب زمین و... است، همچنین ساخت امکانات دفاعی و تأمین آب و تهیه مواد غذایی مصرفی شهر از عوامل ساختاری در شکل‌یابی یک شهر است که البته موارد اخیر که مربوط به دوران پیشاصنعتی است درباره شهری نظیر تهران که تشکیل آن مربوط به همین دوران پیشاصنعتی بوده صادق است.
موقعیت نسبی شهر هم که نسبت آن را با شهرهای پیرامون نشان می‌دهد به همان اندازه در سیستم شهری از اهمیت برخوردار است. در ریخت‌شناسی (مورفولوژی) شهری در جهان سوم با دو بخش قدیمی، ساخت و بافت سنتی و بخش جدید، ساخت و بافت جدید مواجهیم. در بستر این ساخت‌یابی شهرهاست که می‌توان گفت شهر به مثابه یک الگوی فضایی به عنوان نمونه حتی می‌تواند بر انتخاب‌های سیاسی افراد تأثیر ساختاری غیرقابل‌انکاری بگذارد.
به طور عمده رفتارها، نگرش‌های اجتماعی و سیاسی مردم شهر می‌تواند تحت تأثیر محله مسکونی، سن، نوع اشتغال و ساخت اجتماعی و اقتصادی خانواده‌ها قرار بگیرد. به همین ترتیب علاقه مردم به گرایش‌های مختلف سیاسی هم می‌تواند متأثر از اوضاع خاص اجتماعی - اقتصادی فضای شهری باشد. این نکته درباره برخی شهرهای اروپایی بررسی و اثبات شده که در مناطقی که طبقه متوسط شهری در آن زندگی می‌کنند، آرای احزاب هوادار اقتصاد بازار آزاد بیش از مناطق حاشیه‌ای شهر است که معمولا محل زندگی طبقه کارگر است. کارگران معمولا هوادار اقتصاد دولتی و سطحی از رفاه هستند که توسط دولت‌ها اعمال شود. به همین ترتیب، علاوه بر‌آنکه می‌توانیم انتخاب محله در شهر توسط افراد را بازتابی از توان اقتصادی آنها بدانیم، می‌توانیم از تأثیر همین محله بر نوع رفتار اجتماعی افراد سخن بگوییم که از نوع پوشش افراد تا آسیب‌های اجتماعی و نیز میزان طلاق، نارسایی‌های روانی، میزان خودکشی، مرگ و میر کودکان و... را در بر می‌گیرد. البته نباید صرفا همه این مسائل را به صورت تک‌بعدی محصول تأثیرات ساختاری شهر دانست بلکه تنها باید به عنوان یکی از عوامل مهم و تأثیرگذار با ساخت شهری با آن مواجه شویم. نوع ایدئولوژی و نظام سیاسی حاکم هم یکی از عواملی است که هم در ساخت و تغییر چهره شهرها چه در گذشته دور و چه در دوران مدرن و معاصر مؤثر بوده و هم از آن تأثیر گرفته است. به عنوان مثال با نگاهی به نقشه دولت - شهر(پولیس)های یونان پیش از میلاد می‌توان رد پای دموکراسی یونانی را تا حدودی مشاهده کرد؛ مراکز سیاسی، معبد و آمفی‌تئاتر در میان شهر (به عنوان مثال آكروپولیس) و سکونتگاه‌های افراد به ترتیب طبقه در حاشیه این مراکز. در فلسفه سیاسی یونان و در آرای افلاطون و ارسطو نیز همین اصل رعایت شده است. همچنین در شهرهای لیبرال دموکراتیک امروزین نیز می‌توان به گتوی شهری سیاهان در محله هارلم نیویورک اشاره کرد که تحت تأثیر سیاست‌های محافظه‌کارانه حکومت آمریکا و متأثر از لیبرالیسم، سال‌ها‌ست تغییر چشمگیری در ساخت و بافت آن شکل نگرفته، چرا که لیبرالیسم سیاسی آمریکا بنا به اصول معرفتی‌اش اساسا از هر نوع مداخله‌گری در بافت فرهنگی و اجتماعی افراد پرهیز می‌کند. پرهیز از مداخله‌گری در فرهنگ و اجتماع، بر این اساس که تغییر در بافت یک محله می‌تواند تغییر در فرهنگ یک قوم باشد، دولت را در هرگونه اقدامی به منظور ایجاد تغییر در این محله بخصوص، محدود می‌کند.
نتیجه آنکه چهره (نقشه) عبوس و در هم پیچیده هر شهر بویژه شهری همچون تهران به عنوان یک مادرشهر مدرن، حرف‌های بسیاری برای گفتن دارد که بسته به نوع نگاه‌مان آن را با ما در میان می‌گذارد.
* کارشناس جغرافیا
و دانشجوی دکترای علوم سیاسی ارسال نظر
پربیننده