نام سیامک احصایی در تئاتر با احترام برده می‌شود. او ساده و صمیمی حرف می‌زند. انتظار دارد نمایش‌اش نیز به دور از پیچیدگی‌ها دیده شود. شما نیز این گفت‌وگوي را ساده را بخوانید.
با توجه به المان‌های «ترمينال»، به نظر می‌رسد شما در اين نمايش از خصوصیات مکتب فمینیسم بهره گرفته باشید.
به نظر من این نمایش فمینیستی نیست، هرچند اگر این‌طور دیده شود مشکلی با آن ندارم. من زمانی که متنی می‌نویسم یا کاری انجام می‌دهم به اینکه قرار است جزو کدام دسته از ذهنیت‌های ممکن قرار بگیرد فکر نمی‌کنم. برای خود هم دسته‌بندی نمی‌کنم که باید این باشد و آن نباشد. سعی می‌کنم رها از این مسائل فکر کنم. معمولا از تصویر به متن می‌رسم. گاهی که از متن به تصویر می‌رسم به خاطر این است که آن متن خاصیت تصویری برایم داشته است. من بر اساس آنچه که فکر می‌کنم پیش می‌روم، نه اینکه مراقب باشم اگر این کار را انجام دهم از فلان نظریه خارج می‌شود یا وارد نظریه دیگری می‌شود. یا اینکه چیزی را کم کنم که براساس نظریه‌ای باشد یا چیزی را اضافه کنم که طبق نظریه‌ای دیگر باشد. ممکن است این موضوعی که شما می‌گویید هم باشد اما من براساس آن کار نکرده‌ام. یکی از دو جنسیت انسانی را باید انتخاب می‌کردم؛ یا مرد یا زن. احساس کردم با شرایط بخش‌‌بخش شدن زن‌ها راحت‌تر می‌توانم کنار بیایم. آدمی را می‌خواستم به سه بخش تفکیک کنم؛ بخشی به عنوان تیمارگر و مادر، بخشی به‌عنوان یک آشپز و خانه‌دار و یک بخش هم شخصیتی کاملا حساس نسبت به تمیزی محیط. حالا این بخش‌ها می‌توانند درباره مقطعی از زندگی صحبت کنند. اگر دقت کرده باشید یکی از این بخش‌ها درباره کودکی تا زمان ازدواج حرف می‌زند. یکی دیگر بیشتر درباره شوهر و شرایط زندگی با او می‌گوید. آن دیگری نیز بیشتر از شرایط خسته بودن یا تصمیم به نبودن صحبت می‌کند. اینها در حرف‌ها و کارهای هم دخالت نمی‌کنند. نشان دادن این تفکیک در جنیست زنانه بهتر و راحت‌تر بود. شاید اگر به این نتیجه می‌رسیدم که این کار در وجود مردها بهتر انجام می‌شود این کار را انجام می‌دادم.
در حقیقت فراجنسی فکر کردید.
بله همینطور است. من انسانی را می‌خواستم که به سه قسمت تبدیلش کنم. با بررسی‌ها به این نتیجه رسیدم که موجود زن قابل تفکیک‌تر از مرد است. این را در جامعه خودمان بهتر می‌توانیم لمس کنیم. در جامعه ما، بیشتر زن‌ها از بچه‌ها نگهداری می‌کنند یا کار خانه را انجام می‌دهند و همینطور آشپزی بیشتر به عهده خانم‌هاست. البته قصد نداشتم به مسائل زنان بپردازم بلکه بیشتر مطرح کردن مسائل انسانی برایم اهمیت داشت نه جنیست.
وحدت در این سه شخصیت به خوبی دیده می‌شود. این سه زن بخش‌هایی از یک انسان هستند اما به نظر من نه یک انسان به‌طور خاص بلکه نمادی از انسان بویژه زن هستند. هر کدام از اینها دچار مشکلاتی‌اند و نشان از مجموعه مشکلاتی دارند که انسان‌ها در یک جامعه دچار آن هستند. مثلا زن کر، نماینده زنانی است که دچار نقص عضو هستند و معمولا در لایه‌های پایین جامعه قرار دارند. زن پاک‌کننده مرغ از زنان خانه‌دار حکایت دارد، زن تیمارگر نیز بخش دیگری از زنان را نشان می‌دهد. البته فکر می‌کنم این زن نویسنده هم هست.
بله، می‌تواند این شخصیت را داشته باشد اما در نمایش حس مادرانه اوست که مدنظر است. او با اینکه می‌تواند از کس دیگری مواظبت کند، اما در ذهن خود نیاز به محبت مادر خود دارد. آنچه شما درباره آن زن کر می‌گویید شاید درست باشد اما آنچه که در ذهن من بود بخش ناگفته‌های یک زن و همینطور نتوانستن برای گفتن است. آیا ما در هر شرایط می‌توانیم هر حرفی که در فکرمان است، بگوییم؟ بخشی را می‌گوییم و بخشی را در خود نگاه می‌داریم تا زمانی دیگر آن را به زبان بیاوریم. این زن بخش ناگفته‌های انسان است.
این زن چند بار در طول نمایش می‌گوید «من گرسنمه». آیا این نشان از زنان طبقه پایین ندارد؟
نه، ربطی به گرسنگی و فقر افراد طبقه پایین ندارد. گرسنگی این زن، روحی است. شما می‌بینید که هیچ غذایی پخته نمی‌شود فقط دستورالعمل داده می‌شود. در جایی، آن را دوست ندارد و دستور دیگری را می‌پسندد و می‌گوید که خوشمزه است. ما خالی‌بازی نکرده‌ایم و نخواستیم بگوییم غذایی پخته شده است بلکه یک بازی کلامی است و پختن یک غذا تعریف می‌شود و این آدم وقتی از خوشمزگی آن می‌گوید، در اصل در ذهن خود از شنیدن سیر می‌شود. اگر شما دقت کنید این آدم در زمان‌های خاصی اعلام گرسنگی می‌کند. در بخش اول از یک عصبانیت نجات می‌یابد. در دو بخش بعدی، دیگران را ازهم‌پاشیده می‌بیند به همین خاطر با اعلام گرسنگی‌اش یک بازی راه می‌اندازد تا ناراحتی آن دو نفر را از بین ببرد. گرسنگی برای همه ماست و ما به این خاطر غذا می‌خوریم تا ضمن رفع گرسنگی، چیزی ببینیم و چیزی بگوییم و بخش دیگری از نیازهای‌مان را برطرف کنیم. ما آدم‌ها ذاتا گرسنه هستیم. هر کسی در شغل و تخصص خود عاشق شنیدن، دیدن، پرشدن و سیرشدن است. تلاش روزانه ما برای همین موضوع است؛ برای رفع انواع گرسنگی‌هایمان. همزمان با اجرای این نمایش و در ارتباط با تماشاچی این موضوع را دریافتم که وقتی با نمایشی که شکل مدرن یا شکلی غیرقصه‌گو دارد مواجه می‌شویم سریع به این نتیجه می‌رسیم که با موضوعی پیچیده رودرو شده‌ایم و باید پیچیده نیز با آن برخورد کنیم. من سعی نکرده‌ام نکته‌ای را پیچیده عنوان کنم بلکه این نمایش به همان سادگی است که شما می‌بینید. این آدم‌ها در یک موقعیت خاص، یکسری خاطره‌ای که بیشتر حس‌خاطره را دارد بیان می‌کنند.
با توضیحاتی که شما دادید من بیشتر به فراجنسی بودن این سه شخصیت پی بردم. زنی که مرغ پاک می‌کند با مهارت تمام این کار را انجام می‌دهد، یا آن خانم کر براحتی گرسنگی‌اش را اعلام می‌کند و خانم تیمارگر نیز نیاز به حضور مادر دارد. اینها بیش از آنکه در وجودشان مادرانگی وجود داشته باشد، نیاز به خود مادر دارند.
اینها در جایی قرار گرفته‌اند که به زعم من یک برزخ است. این سه شخصیت بخش‌هایی از یک آدم هستند. همانطور که در متن چند بار به آن اشاره می‌شود، یک انسان خودکشی کرده و اینک در برزخ گرفتار شده است. او نه نگران وقت است و نه نگران نیازهای دیگرش، تنها منتظر لحظه رفتن است. همه ادیان نسبت به خودکشی دافعه دارند و آن را امری غلط و غیرانسانی اعلام می‌کنند. می‌شود گفت همه کسانی که خودکشی می‌کنند جایگاهی جز جهنم ندارند، اگر هم داشته باشند در برزخ خواهند بود تا تصمیمی برای آنان گرفته شود. من همیشه از خود می‌پرسم آیا همه کسانی که خودکشی می‌کنند خسته و ضعیف و عاجزند؟ توانایی تحمل این دنیا را ندارند و به نقطه‌ای رسیده‌اند که نمی‌توانند زندگی کنند؟ شاید آدم‌هایی وجود دارند که در عمر کوتاهشان آنقدر زندگی کرده‌اند و به این نتیجه رسیده‌اند که هرآنچه در این دنیا بوده، دیده‌اند و دوست دارند بفهمند در دنیای دیگر چه خبر است. آیا من می‌توانم کسی را که با این ذهنیت خودکشی کرده به عنوان یک آدم ضعیف ببینم؟ اینها سوالاتی است که در ذهن من پیش آمده و به دنبال پاسخی برای آن هستم. گاهی به این موضوع‌ها فکر می‌کنم و ممکن است به نتیجه‌ای هم نرسم اما در جاهایی مانند این نمایش آن را بروز می‌دهم. در این نمایش آدمی وجود دارد که خودکشی کرده. هراز‌گاهی دری به شکل نور قرار است برای او باز شود اما باز نمی‌شود. گاهی باز می‌شود اما تکه‌ای از او جا می‌ماند و همینطور این دور باطل ادامه دارد.
در کنار قصه‌ای که شما برای نمایش‌تان دارید، من تاویل دیگری دارم. در ابتدای نمایش از ویدئو پروجکشن تصاویری پخش می‌شود که داخل تونل مترو را نشان می‌دهد و دوربین مسیر تودرتویی را به سرعت طی می‌کند. دکور، اتاقی سفید، روشن و تمیز است. این آدم‌ها لباس‌هایشان خاکستری است و می‌توان این نتیجه را گرفت که اینها آدم‌های سیاهی بوده‌اند و در حقیقت هیچ بوده‌اند که در مواجهه با این سفیدی تبدیل به خاکستری شده‌اند.
و البته خنثی هم می‌توانند باشند. دو نوار پارچه‌ای در سمت چپ صحنه از سقف آویزان است و نور بنفش به آن تابیده شده است. بنفش، یک رنگ زمینی و نشانه جسمیت است. این سه شخصیت که تکه‌های یک انسان هستند حالا می‌خواهند دوباره متولد شوند. اینها قبلا مرده‌اند و قرار است دوباره در جسمی دیگر متولد شوند. مانند همان نظریه‌ای که وجود دارد و من نامش را فراموش کرده‌ام.
تناسخ؟
بله، تناسخ. وقتی نوارها را می‌برد تا خون روی زمین را پاک کند به آن معنی است که می‌خواهد این ارتباط را از بین ببرد و بگوید من دیگر تحمل این همه رنج را ندارم و می‌خواهم در همین‌جا بمانم. در کار هنری یکی از جذاب‌ترین چیزها این است که آدم اثری را خلق کند و بنشیند نظرات دیگران را بشنود. من وقتی کاری را انجام می‌دهم ذهنیت آن در من موجود است. در اینجا بدترین کار این است که من ذهنیت خودم را به زبان بیاورم. یعنی من کارم را برای دیگران زیرنویس کنم، بنشینم و راجع به ذهنیتم برای آنان توضیح بدهم. به نظر من یک هنرمند نباید به کار خودش سنجاق باشد و درباره کارش توضیح بدهد. وقتی یک تابلو از پیکاسو در نمایشگاه گذاشته می‌شود آن تابلو همان است که بود، چه پیکاسو در آن نمایشگاه باشد چه نباشد. هر کس براساس ذهنیت و جهان‌بینی‌اش آن تابلو را معنی می‌کند. شما برداشت‌هایی از این نمایش دارید که می‌تواند خیلی نزدیک به اصل موضوع یا می‌تواند خیلی دور باشد. این دور و نزدیکی مهم نیست، مهم این است که شما یک تصویرسازی در ذهن خود ایجاد کردهای و براساس دیالوگ‌ها، خطی گرفته‌ای و به نقطه‌ای رسیده‌ای. این خیلی خوب است. پیکاسو می‌گوید: من گاهی از نوشته‌های منتقدان چیزهای جدیدی در تابلوهایم کشف می‌کنم که خودم نمی‌دانستم. این یک واقعیت است. آدم گاهی کاری را با ذهنیت بسیار ساده‌ای انجام می‌دهد. مثلا ممکن است من آن دو نوار پارچه‌ای آویزان و نور بنفش روی آن را فقط برای زیبایی کارم آورده باشم. شاید این کار را به لحاظ زیبایی‌شناسانه کرده باشم اما وقتی در قالب یک نمایش می‌آید ممکن است در ذهن شما معنای دیگری داشته باشد. در هنر وقتی اثری بدون توضیح هنرمند به نمایش درمی‌آید ممکن است در جاهایی بین خالق اثر و بیننده اشتراکاتی به وجود بیاید و همینطور اختلافاتی. وقتی هنرمند درباره کارش توضیح می‌دهد این ارتباط بین او و مخاطبش از بین می‌رود. مخاطب می‌گوید آیا من اشتباه دیدم؟ اشتباه فهمیدم؟ و همینطور بالعکس. در صورتی که نسبت به یک واقعه و اثر هنری نگاه و شرایط مختلفی وجود دارد و زیبایی هنر نیز در همین است. من درباره چیزهایی که شما از نمایش من دریافت کردهای فکر نکرده‌ام اما خوشحالم از اینکه با دیدن آن، چیزهایی نصیب شما شده است. بنابراین احساس می‌کنم تا حدودی کارم را درست انجام داده‌ام.
شش عدد سیفون در انتهای صحنه تعبیه شده است. معمولا کسی که به سیفون نگاه می‌کند یک حس تدافعی به او دست می‌دهد. یک جور کثیفی به ذهن متبادر می‌شود. در صورتی که سیفون توالت، کثیف نیست بلکه رابطی بین تمیزی و کثیفی است و در حقیقت کثیفی‌ها و نجاست‌ها را می‌پوشاند و اجازه نمی‌دهد با تمیزی و پاکی تداخل داشته باشند. این سیفون‌ها می‌تواند نشانه‌ای از پاک شدن و غسل این شخصیت‌ها باشد؟
من باز تکرار می‌کنم که همه چیز برای من ساده است و مفهوم‌ها را پیچیده نمی‌کنم. من یک عدد دوست‌داشتنی را از کودکی با خود حمل کرده‌ام که آن عدد شش است. این عدد حس خوبی برایم دارد. در جایی که ببینم می‌توانم از این عدد استفاده کنم حتما این کار را می‌کنم. صحنه این نمایش در یک ترمینال مسافرتی اتفاق می‌افتد. من هم باید بخشی از یک ترمینال را انتخاب می‌کردم که دستشویی را انتخاب کردم.
درباره نورپردازی بگویید. این کار مدرن و تر و تمیز انجام شده است. آیا بخش زیباشناسانه‌اش برایتان مهم بود؟
یکی از هدف‌ها تاکید کردن بود. باید تمیز بودن این مکان به خوبی نشان داده شود و البته یکدست بودن نور هم اهمیت زیادی داشت. همه اجسام و آدم‌ها باید به یک اندازه دیده شوند، نه تاریک‌تر نه روشن‌تر. من از همان ابتدا با نور برای تماشاگر قصه می‌گویم. در بخش به‌هم‌ریختگی خاطرات، نوری به صحنه اضافه نمی‌شود بلکه مانند چرخش شخصیت‌ها، نورها هم چرخش دارند و تکرار می‌شوند. اتفاقی که در این نمایش می‌افتد و باعث می‌شود دیگران بگویند قصه‌ای کلاژگونه دارد و شاید حق داشته باشند و شاید ضعف من باشد، این است که من هیچ تصویری را با دیالوگ انجام نداده‌ام. دیالوگ کار خودش را کرده و تصویر هم کار خودش را. شما درباره چمدان‌هایی که می‌افتند و دری که باز و بسته می‌شود یا خونی که از دیوار سرازیر می‌شود حرفی نمی‌شنوید. از آن طرف اتفاقاتی که آنها درباره‌اش حرف می‌زنند را ما نمی‌بینیم اما بی‌ربط با هم نیستند. شاید مثل این باشد که من در مقابل حرفهای طرف مقابلم به نشانه تایید سر تکان می‌دهم اما همزمان به موضوع دیگری فکر می‌کنم. همه ما روزانه دچار این تداخل‌های ذهنی می‌شویم.
آنچه من به عنوان یک مخاطب دوست داشتم در کار شما نباشد، بخش مرور خاطرات یا بازگویی حس خاطرات است که توسط شخصیت‌ها بیان می‌شود. احساسم این بود که اگر ما در این نمایش فقط تصویر داشتیم و چیزی از زبان شخصیت‌ها نمی‌شنیدیم چیزی را از دست نمی‌دادیم بلکه ذهن‌مان درگیر گفته‌های آنها نمی‌شد و در مقابل از نشانه‌ها و تصاویر دریافت‌های بهتری داشتیم.
چرا فکر نمی‌کنی که من می‌خواستم ذهنت درگیر این دیالوگ‌ها شود تا آن تصاویر به شکل خاصی به تو منتقل شود؟ با برداشتن این دیالوگ‌ها بسیاری از اطلاعات درباره نمایش را از دست می‌دادی، همچنین حس این آدم و شرایط حضور شخصیت. این دیالوگ‌ها شما را از اتفاقات ناگهانی در نمایش جدا می‌کند و آماده می‌کند برای دیدن تصویر دیگری. اگر این نمایش دیالوگ نداشت، مطمئنا نمایش دیگری بود. این نمایش نیاز به قصه برای تکمیل‌شدن داشت. ما اصولا آدم‌های قصه‌دوستی هستیم. هر جا که از شنیده‌هایمان نتیجه‌ای نمی‌گیریم آن قصه را دفع می‌کنیم. این قصه شکل آکادمیک و سیر طبیعی یک قصه را ندارد و چون اینگونه نیست ما می‌گوییم که اگر نبود هیچ اتفاقی نمی‌افتاد.
نقد کردن کار شما نیاز به حجم زیادی اطلاعات دارد و من فکر می‌کنم راهنمایی‌های کارگردان در اینجا لازم است.
از نظر من اینچنین است. من باز هم می‌گویم که موضوع ساده‌تر از این حرف‌هاست. ما عادت کرده‌ایم قبل از نگاه ساده به هر چیزی، شکل پیچیده‌ای از آن را در ذهن‌مان مجسم می‌کنیم. ما همواره درگیر این موضوع هستیم که پشت این حرف و نشانه چه بود؟ و این نوع نگاه، لطمه می‌زند به چیزهای ساده‌ای که در این دنیا می‌شود دید و باعث می‌شود ما آنها را نبینیم. در جایی که می‌شود از دیدن یک گیاه لذت برد به پیچیدگی رشد آن فکر می‌کنیم و از زیبایی‌های آن خود را محروم می‌کنیم. اول زیبایی‌های آن را ببین، شادابی و طراوتی که در آن وجود دارد دریافت کن، بعد سراغ سن و سال، چگونگی رشد و چیزهای دیگرش باش. ما انسان‌ها پیش از آنکه از یک چیز زیبا لذت ببریم ابتدا آن را می‌شکافیم، آنقدر بررسی و تکه‌تکه‌اش می‌کنیم تا یادمان می‌رود که شکل واقعی آن چگونه بود. تشریح کردن خوب است، اما ابتدا باید ببینیم چه چیزی را می‌خواهیم تشریح کنیم بعد این کار را انجام دهیم. شاید کسی این نمایش را ببیند و بگوید که من دیگر از مردن نمی‌ترسم یا بگوید من از مردن می‌ترسم، به همین سادگی. باید آنچه که هست را ببینیم.
چرا این برزخی که شما تصویر کرده‌اید، اینقدر سفید و تمیز است. من از کودکی براساس آموزه‌هایم وقتی به برزخ فکر می‌کردم آن را محیطی سیاه و رعب‌آلود تصور می‌کردم. امانوئل اشمیت هم در نمایشنامه «میهمانسرای دو دنیا» مانند شما فضایی روشن و پاکیزه را برای برزخ تصویر کرده است. آیا شما با توجه به فلسفه خاصی این محیط را طراحی کرده‌اید؟
همانطور که شما می‌گویید برزخ سیاه است، در ذهن من هم برزخ همواره سفید بوده است. برزخ برای من خالی است و معمولا چیز خالی برای من سفید است. مانند کاغذی که چیزی روی آن نوشته نشده است. شاید یک‌جور خوشبینی است اما یک چیز خالی را به جای آنکه سیاه ببینم، سفید می‌بینم.
وضعیت نقد تئاتر را چطور می‌بینید؟
نقدهای خوب و حرفهای را دوست دارم ولی متاسفانه زیاد نیستند. از نقد شدن خوشحال می‌شوم چرا که می‌توانند به بهتر شدن کارم کمک کنند. گفت‌وگو با سیامک احصایی، کارگردان نمایش «ترمینال»
زیبایی‌ها را ساده ببین
نام سیامک احصایی در تئاتر با احترام برده می‌شود. او ساده و صمیمی حرف می‌زند. انتظار دارد نمایش‌اش نیز به دور از پیچیدگی‌ها دیده شود. شما نیز این گفت‌وگوي را ساده را بخوانید.
با توجه به المان‌های «ترمينال»، به نظر می‌رسد شما در اين نمايش از خصوصیات مکتب فمینیسم بهره گرفته باشید.
به نظر من این نمایش فمینیستی نیست، هرچند اگر این‌طور دیده شود مشکلی با آن ندارم. من زمانی که متنی می‌نویسم یا کاری انجام می‌دهم به اینکه قرار است جزو کدام دسته از ذهنیت‌های ممکن قرار بگیرد فکر نمی‌کنم. برای خود هم دسته‌بندی نمی‌کنم که باید این باشد و آن نباشد. سعی می‌کنم رها از این مسائل فکر کنم. معمولا از تصویر به متن می‌رسم. گاهی که از متن به تصویر می‌رسم به خاطر این است که آن متن خاصیت تصویری برایم داشته است. من بر اساس آنچه که فکر می‌کنم پیش می‌روم، نه اینکه مراقب باشم اگر این کار را انجام دهم از فلان نظریه خارج می‌شود یا وارد نظریه دیگری می‌شود. یا اینکه چیزی را کم کنم که براساس نظریه‌ای باشد یا چیزی را اضافه کنم که طبق نظریه‌ای دیگر باشد. ممکن است این موضوعی که شما می‌گویید هم باشد اما من براساس آن کار نکرده‌ام. یکی از دو جنسیت انسانی را باید انتخاب می‌کردم؛ یا مرد یا زن. احساس کردم با شرایط بخش‌‌بخش شدن زن‌ها راحت‌تر می‌توانم کنار بیایم. آدمی را می‌خواستم به سه بخش تفکیک کنم؛ بخشی به عنوان تیمارگر و مادر، بخشی به‌عنوان یک آشپز و خانه‌دار و یک بخش هم شخصیتی کاملا حساس نسبت به تمیزی محیط. حالا این بخش‌ها می‌توانند درباره مقطعی از زندگی صحبت کنند. اگر دقت کرده باشید یکی از این بخش‌ها درباره کودکی تا زمان ازدواج حرف می‌زند. یکی دیگر بیشتر درباره شوهر و شرایط زندگی با او می‌گوید. آن دیگری نیز بیشتر از شرایط خسته بودن یا تصمیم به نبودن صحبت می‌کند. اینها در حرف‌ها و کارهای هم دخالت نمی‌کنند. نشان دادن این تفکیک در جنیست زنانه بهتر و راحت‌تر بود. شاید اگر به این نتیجه می‌رسیدم که این کار در وجود مردها بهتر انجام می‌شود این کار را انجام می‌دادم.
در حقیقت فراجنسی فکر کردید.
بله همینطور است. من انسانی را می‌خواستم که به سه قسمت تبدیلش کنم. با بررسی‌ها به این نتیجه رسیدم که موجود زن قابل تفکیک‌تر از مرد است. این را در جامعه خودمان بهتر می‌توانیم لمس کنیم. در جامعه ما، بیشتر زن‌ها از بچه‌ها نگهداری می‌کنند یا کار خانه را انجام می‌دهند و همینطور آشپزی بیشتر به عهده خانم‌هاست. البته قصد نداشتم به مسائل زنان بپردازم بلکه بیشتر مطرح کردن مسائل انسانی برایم اهمیت داشت نه جنیست.
وحدت در این سه شخصیت به خوبی دیده می‌شود. این سه زن بخش‌هایی از یک انسان هستند اما به نظر من نه یک انسان به‌طور خاص بلکه نمادی از انسان بویژه زن هستند. هر کدام از اینها دچار مشکلاتی‌اند و نشان از مجموعه مشکلاتی دارند که انسان‌ها در یک جامعه دچار آن هستند. مثلا زن کر، نماینده زنانی است که دچار نقص عضو هستند و معمولا در لایه‌های پایین جامعه قرار دارند. زن پاک‌کننده مرغ از زنان خانه‌دار حکایت دارد، زن تیمارگر نیز بخش دیگری از زنان را نشان می‌دهد. البته فکر می‌کنم این زن نویسنده هم هست.
بله، می‌تواند این شخصیت را داشته باشد اما در نمایش حس مادرانه اوست که مدنظر است. او با اینکه می‌تواند از کس دیگری مواظبت کند، اما در ذهن خود نیاز به محبت مادر خود دارد. آنچه شما درباره آن زن کر می‌گویید شاید درست باشد اما آنچه که در ذهن من بود بخش ناگفته‌های یک زن و همینطور نتوانستن برای گفتن است. آیا ما در هر شرایط می‌توانیم هر حرفی که در فکرمان است، بگوییم؟ بخشی را می‌گوییم و بخشی را در خود نگاه می‌داریم تا زمانی دیگر آن را به زبان بیاوریم. این زن بخش ناگفته‌های انسان است.
این زن چند بار در طول نمایش می‌گوید «من گرسنمه». آیا این نشان از زنان طبقه پایین ندارد؟
نه، ربطی به گرسنگی و فقر افراد طبقه پایین ندارد. گرسنگی این زن، روحی است. شما می‌بینید که هیچ غذایی پخته نمی‌شود فقط دستورالعمل داده می‌شود. در جایی، آن را دوست ندارد و دستور دیگری را می‌پسندد و می‌گوید که خوشمزه است. ما خالی‌بازی نکرده‌ایم و نخواستیم بگوییم غذایی پخته شده است بلکه یک بازی کلامی است و پختن یک غذا تعریف می‌شود و این آدم وقتی از خوشمزگی آن می‌گوید، در اصل در ذهن خود از شنیدن سیر می‌شود. اگر شما دقت کنید این آدم در زمان‌های خاصی اعلام گرسنگی می‌کند. در بخش اول از یک عصبانیت نجات می‌یابد. در دو بخش بعدی، دیگران را ازهم‌پاشیده می‌بیند به همین خاطر با اعلام گرسنگی‌اش یک بازی راه می‌اندازد تا ناراحتی آن دو نفر را از بین ببرد. گرسنگی برای همه ماست و ما به این خاطر غذا می‌خوریم تا ضمن رفع گرسنگی، چیزی ببینیم و چیزی بگوییم و بخش دیگری از نیازهای‌مان را برطرف کنیم. ما آدم‌ها ذاتا گرسنه هستیم. هر کسی در شغل و تخصص خود عاشق شنیدن، دیدن، پرشدن و سیرشدن است. تلاش روزانه ما برای همین موضوع است؛ برای رفع انواع گرسنگی‌هایمان. همزمان با اجرای این نمایش و در ارتباط با تماشاچی این موضوع را دریافتم که وقتی با نمایشی که شکل مدرن یا شکلی غیرقصه‌گو دارد مواجه می‌شویم سریع به این نتیجه می‌رسیم که با موضوعی پیچیده رودرو شده‌ایم و باید پیچیده نیز با آن برخورد کنیم. من سعی نکرده‌ام نکته‌ای را پیچیده عنوان کنم بلکه این نمایش به همان سادگی است که شما می‌بینید. این آدم‌ها در یک موقعیت خاص، یکسری خاطره‌ای که بیشتر حس‌خاطره را دارد بیان می‌کنند.
با توضیحاتی که شما دادید من بیشتر به فراجنسی بودن این سه شخصیت پی بردم. زنی که مرغ پاک می‌کند با مهارت تمام این کار را انجام می‌دهد، یا آن خانم کر براحتی گرسنگی‌اش را اعلام می‌کند و خانم تیمارگر نیز نیاز به حضور مادر دارد. اینها بیش از آنکه در وجودشان مادرانگی وجود داشته باشد، نیاز به خود مادر دارند.
اینها در جایی قرار گرفته‌اند که به زعم من یک برزخ است. این سه شخصیت بخش‌هایی از یک آدم هستند. همانطور که در متن چند بار به آن اشاره می‌شود، یک انسان خودکشی کرده و اینک در برزخ گرفتار شده است. او نه نگران وقت است و نه نگران نیازهای دیگرش، تنها منتظر لحظه رفتن است. همه ادیان نسبت به خودکشی دافعه دارند و آن را امری غلط و غیرانسانی اعلام می‌کنند. می‌شود گفت همه کسانی که خودکشی می‌کنند جایگاهی جز جهنم ندارند، اگر هم داشته باشند در برزخ خواهند بود تا تصمیمی برای آنان گرفته شود. من همیشه از خود می‌پرسم آیا همه کسانی که خودکشی می‌کنند خسته و ضعیف و عاجزند؟ توانایی تحمل این دنیا را ندارند و به نقطه‌ای رسیده‌اند که نمی‌توانند زندگی کنند؟ شاید آدم‌هایی وجود دارند که در عمر کوتاهشان آنقدر زندگی کرده‌اند و به این نتیجه رسیده‌اند که هرآنچه در این دنیا بوده، دیده‌اند و دوست دارند بفهمند در دنیای دیگر چه خبر است. آیا من می‌توانم کسی را که با این ذهنیت خودکشی کرده به عنوان یک آدم ضعیف ببینم؟ اینها سوالاتی است که در ذهن من پیش آمده و به دنبال پاسخی برای آن هستم. گاهی به این موضوع‌ها فکر می‌کنم و ممکن است به نتیجه‌ای هم نرسم اما در جاهایی مانند این نمایش آن را بروز می‌دهم. در این نمایش آدمی وجود دارد که خودکشی کرده. هراز‌گاهی دری به شکل نور قرار است برای او باز شود اما باز نمی‌شود. گاهی باز می‌شود اما تکه‌ای از او جا می‌ماند و همینطور این دور باطل ادامه دارد.
در کنار قصه‌ای که شما برای نمایش‌تان دارید، من تاویل دیگری دارم. در ابتدای نمایش از ویدئو پروجکشن تصاویری پخش می‌شود که داخل تونل مترو را نشان می‌دهد و دوربین مسیر تودرتویی را به سرعت طی می‌کند. دکور، اتاقی سفید، روشن و تمیز است. این آدم‌ها لباس‌هایشان خاکستری است و می‌توان این نتیجه را گرفت که اینها آدم‌های سیاهی بوده‌اند و در حقیقت هیچ بوده‌اند که در مواجهه با این سفیدی تبدیل به خاکستری شده‌اند.
و البته خنثی هم می‌توانند باشند. دو نوار پارچه‌ای در سمت چپ صحنه از سقف آویزان است و نور بنفش به آن تابیده شده است. بنفش، یک رنگ زمینی و نشانه جسمیت است. این سه شخصیت که تکه‌های یک انسان هستند حالا می‌خواهند دوباره متولد شوند. اینها قبلا مرده‌اند و قرار است دوباره در جسمی دیگر متولد شوند. مانند همان نظریه‌ای که وجود دارد و من نامش را فراموش کرده‌ام.
تناسخ؟
بله، تناسخ. وقتی نوارها را می‌برد تا خون روی زمین را پاک کند به آن معنی است که می‌خواهد این ارتباط را از بین ببرد و بگوید من دیگر تحمل این همه رنج را ندارم و می‌خواهم در همین‌جا بمانم. در کار هنری یکی از جذاب‌ترین چیزها این است که آدم اثری را خلق کند و بنشیند نظرات دیگران را بشنود. من وقتی کاری را انجام می‌دهم ذهنیت آن در من موجود است. در اینجا بدترین کار این است که من ذهنیت خودم را به زبان بیاورم. یعنی من کارم را برای دیگران زیرنویس کنم، بنشینم و راجع به ذهنیتم برای آنان توضیح بدهم. به نظر من یک هنرمند نباید به کار خودش سنجاق باشد و درباره کارش توضیح بدهد. وقتی یک تابلو از پیکاسو در نمایشگاه گذاشته می‌شود آن تابلو همان است که بود، چه پیکاسو در آن نمایشگاه باشد چه نباشد. هر کس براساس ذهنیت و جهان‌بینی‌اش آن تابلو را معنی می‌کند. شما برداشت‌هایی از این نمایش دارید که می‌تواند خیلی نزدیک به اصل موضوع یا می‌تواند خیلی دور باشد. این دور و نزدیکی مهم نیست، مهم این است که شما یک تصویرسازی در ذهن خود ایجاد کردهای و براساس دیالوگ‌ها، خطی گرفته‌ای و به نقطه‌ای رسیده‌ای. این خیلی خوب است. پیکاسو می‌گوید: من گاهی از نوشته‌های منتقدان چیزهای جدیدی در تابلوهایم کشف می‌کنم که خودم نمی‌دانستم. این یک واقعیت است. آدم گاهی کاری را با ذهنیت بسیار ساده‌ای انجام می‌دهد. مثلا ممکن است من آن دو نوار پارچه‌ای آویزان و نور بنفش روی آن را فقط برای زیبایی کارم آورده باشم. شاید این کار را به لحاظ زیبایی‌شناسانه کرده باشم اما وقتی در قالب یک نمایش می‌آید ممکن است در ذهن شما معنای دیگری داشته باشد. در هنر وقتی اثری بدون توضیح هنرمند به نمایش درمی‌آید ممکن است در جاهایی بین خالق اثر و بیننده اشتراکاتی به وجود بیاید و همینطور اختلافاتی. وقتی هنرمند درباره کارش توضیح می‌دهد این ارتباط بین او و مخاطبش از بین می‌رود. مخاطب می‌گوید آیا من اشتباه دیدم؟ اشتباه فهمیدم؟ و همینطور بالعکس. در صورتی که نسبت به یک واقعه و اثر هنری نگاه و شرایط مختلفی وجود دارد و زیبایی هنر نیز در همین است. من درباره چیزهایی که شما از نمایش من دریافت کردهای فکر نکرده‌ام اما خوشحالم از اینکه با دیدن آن، چیزهایی نصیب شما شده است. بنابراین احساس می‌کنم تا حدودی کارم را درست انجام داده‌ام.
شش عدد سیفون در انتهای صحنه تعبیه شده است. معمولا کسی که به سیفون نگاه می‌کند یک حس تدافعی به او دست می‌دهد. یک جور کثیفی به ذهن متبادر می‌شود. در صورتی که سیفون توالت، کثیف نیست بلکه رابطی بین تمیزی و کثیفی است و در حقیقت کثیفی‌ها و نجاست‌ها را می‌پوشاند و اجازه نمی‌دهد با تمیزی و پاکی تداخل داشته باشند. این سیفون‌ها می‌تواند نشانه‌ای از پاک شدن و غسل این شخصیت‌ها باشد؟
من باز تکرار می‌کنم که همه چیز برای من ساده است و مفهوم‌ها را پیچیده نمی‌کنم. من یک عدد دوست‌داشتنی را از کودکی با خود حمل کرده‌ام که آن عدد شش است. این عدد حس خوبی برایم دارد. در جایی که ببینم می‌توانم از این عدد استفاده کنم حتما این کار را می‌کنم. صحنه این نمایش در یک ترمینال مسافرتی اتفاق می‌افتد. من هم باید بخشی از یک ترمینال را انتخاب می‌کردم که دستشویی را انتخاب کردم.
درباره نورپردازی بگویید. این کار مدرن و تر و تمیز انجام شده است. آیا بخش زیباشناسانه‌اش برایتان مهم بود؟
یکی از هدف‌ها تاکید کردن بود. باید تمیز بودن این مکان به خوبی نشان داده شود و البته یکدست بودن نور هم اهمیت زیادی داشت. همه اجسام و آدم‌ها باید به یک اندازه دیده شوند، نه تاریک‌تر نه روشن‌تر. من از همان ابتدا با نور برای تماشاگر قصه می‌گویم. در بخش به‌هم‌ریختگی خاطرات، نوری به صحنه اضافه نمی‌شود بلکه مانند چرخش شخصیت‌ها، نورها هم چرخش دارند و تکرار می‌شوند. اتفاقی که در این نمایش می‌افتد و باعث می‌شود دیگران بگویند قصه‌ای کلاژگونه دارد و شاید حق داشته باشند و شاید ضعف من باشد، این است که من هیچ تصویری را با دیالوگ انجام نداده‌ام. دیالوگ کار خودش را کرده و تصویر هم کار خودش را. شما درباره چمدان‌هایی که می‌افتند و دری که باز و بسته می‌شود یا خونی که از دیوار سرازیر می‌شود حرفی نمی‌شنوید. از آن طرف اتفاقاتی که آنها درباره‌اش حرف می‌زنند را ما نمی‌بینیم اما بی‌ربط با هم نیستند. شاید مثل این باشد که من در مقابل حرفهای طرف مقابلم به نشانه تایید سر تکان می‌دهم اما همزمان به موضوع دیگری فکر می‌کنم. همه ما روزانه دچار این تداخل‌های ذهنی می‌شویم.
آنچه من به عنوان یک مخاطب دوست داشتم در کار شما نباشد، بخش مرور خاطرات یا بازگویی حس خاطرات است که توسط شخصیت‌ها بیان می‌شود. احساسم این بود که اگر ما در این نمایش فقط تصویر داشتیم و چیزی از زبان شخصیت‌ها نمی‌شنیدیم چیزی را از دست نمی‌دادیم بلکه ذهن‌مان درگیر گفته‌های آنها نمی‌شد و در مقابل از نشانه‌ها و تصاویر دریافت‌های بهتری داشتیم.
چرا فکر نمی‌کنی که من می‌خواستم ذهنت درگیر این دیالوگ‌ها شود تا آن تصاویر به شکل خاصی به تو منتقل شود؟ با برداشتن این دیالوگ‌ها بسیاری از اطلاعات درباره نمایش را از دست می‌دادی، همچنین حس این آدم و شرایط حضور شخصیت. این دیالوگ‌ها شما را از اتفاقات ناگهانی در نمایش جدا می‌کند و آماده می‌کند برای دیدن تصویر دیگری. اگر این نمایش دیالوگ نداشت، مطمئنا نمایش دیگری بود. این نمایش نیاز به قصه برای تکمیل‌شدن داشت. ما اصولا آدم‌های قصه‌دوستی هستیم. هر جا که از شنیده‌هایمان نتیجه‌ای نمی‌گیریم آن قصه را دفع می‌کنیم. این قصه شکل آکادمیک و سیر طبیعی یک قصه را ندارد و چون اینگونه نیست ما می‌گوییم که اگر نبود هیچ اتفاقی نمی‌افتاد.
نقد کردن کار شما نیاز به حجم زیادی اطلاعات دارد و من فکر می‌کنم راهنمایی‌های کارگردان در اینجا لازم است.
از نظر من اینچنین است. من باز هم می‌گویم که موضوع ساده‌تر از این حرف‌هاست. ما عادت کرده‌ایم قبل از نگاه ساده به هر چیزی، شکل پیچیده‌ای از آن را در ذهن‌مان مجسم می‌کنیم. ما همواره درگیر این موضوع هستیم که پشت این حرف و نشانه چه بود؟ و این نوع نگاه، لطمه می‌زند به چیزهای ساده‌ای که در این دنیا می‌شود دید و باعث می‌شود ما آنها را نبینیم. در جایی که می‌شود از دیدن یک گیاه لذت برد به پیچیدگی رشد آن فکر می‌کنیم و از زیبایی‌های آن خود را محروم می‌کنیم. اول زیبایی‌های آن را ببین، شادابی و طراوتی که در آن وجود دارد دریافت کن، بعد سراغ سن و سال، چگونگی رشد و چیزهای دیگرش باش. ما انسان‌ها پیش از آنکه از یک چیز زیبا لذت ببریم ابتدا آن را می‌شکافیم، آنقدر بررسی و تکه‌تکه‌اش می‌کنیم تا یادمان می‌رود که شکل واقعی آن چگونه بود. تشریح کردن خوب است، اما ابتدا باید ببینیم چه چیزی را می‌خواهیم تشریح کنیم بعد این کار را انجام دهیم. شاید کسی این نمایش را ببیند و بگوید که من دیگر از مردن نمی‌ترسم یا بگوید من از مردن می‌ترسم، به همین سادگی. باید آنچه که هست را ببینیم.
چرا این برزخی که شما تصویر کرده‌اید، اینقدر سفید و تمیز است. من از کودکی براساس آموزه‌هایم وقتی به برزخ فکر می‌کردم آن را محیطی سیاه و رعب‌آلود تصور می‌کردم. امانوئل اشمیت هم در نمایشنامه «میهمانسرای دو دنیا» مانند شما فضایی روشن و پاکیزه را برای برزخ تصویر کرده است. آیا شما با توجه به فلسفه خاصی این محیط را طراحی کرده‌اید؟
همانطور که شما می‌گویید برزخ سیاه است، در ذهن من هم برزخ همواره سفید بوده است. برزخ برای من خالی است و معمولا چیز خالی برای من سفید است. مانند کاغذی که چیزی روی آن نوشته نشده است. شاید یک‌جور خوشبینی است اما یک چیز خالی را به جای آنکه سیاه ببینم، سفید می‌بینم.
وضعیت نقد تئاتر را چطور می‌بینید؟
نقدهای خوب و حرفهای را دوست دارم ولی متاسفانه زیاد نیستند. از نقد شدن خوشحال می‌شوم چرا که می‌توانند به بهتر شدن کارم کمک کنند. ارسال نظر
پربیننده