نگاهی به زندگی خالق «گنجشک‌ها و گیلاس‌ها»
محمد حقوقی در اردیبهشت‌ماه سال 1316 در «پای قلعه طبرک» یکی از قدیمی‌ترین محلات اصفهان به دنیا آمد. دوره ابتدایی و متوسطه را در همین شهر و دوره دانشجویی را در تهران در رشته ادبیات فارسی دانشسرای عالی گذراند. نخستین شعرهایش را از سال‌های 30 تا 35 در روزنامه‌ها و سالنامه‌های محلی در قالب‌های کهن و از سال 36 تا 40 در هفته‌نامه «فردوسی» و ماهنامه «پیام نوین» در قالب‌های چارپاره و نیمایی به چاپ رساند. حقوقی پس از فراغت از تحصیل در تهران، سال 1340 به زادگاه خود بازگشت. محمد حقوقی با نوشتن مقاله «کی مرده، کی بجاست» در سال 1345 بود که در میان اهل شعر شهرت یافت. وی در تابستان 1349 به تهران آمد. «زوایا و مدارات» و «فصل‌های زمستانی» از دیگر آثار او بود که پیش از آمدن حقوقی به تهران منتشر شد. حقوقی پس از ورود به تهران بود که به درخواست مؤسسه فرانکلین، کتاب «شعر نو، از آغاز تا امروز» و به پیشنهاد سازمان کتاب‌های درسی، کتاب «ادبیات معاصر ایران» را به رشته تحریر درآورد و تا سال 1357 جز کتاب «چهره‌های شعر امروز»، سه مجموعه شعر نیز با نام‌های «شرقی‌ها»، «گریز‌های ناگریز» و «با شب، با زخم، با گرگ» را انتشار داد. تا آغاز دهه 60 شعر بلند «خروس هزاربال» را تحت تأثیر جنگ و نیز نخستین مجموعه از کتاب‌های «شعر زمان ما» را که در واقع بازنوشته همان مقاله مفصل او در ششمین شماره «جنگ اصفهان» درباره احمد شاملو بود، به چاپ رسانید. حقوقی از اواخر سال 63 تا اواخر سال 64 را در سوییس به سر برد و تا پایان دهه 60 تنها دو کتاب دیگر منتشر کرد؛ «خروس هزاربال» را همراه با بخشی از شعرهای «برنی» و نیز کتاب «شعر و شاعران» که گردآورده‌ای از مقاله‌ها و نقدهای او بود. حقوقی در سال 70 در 54سالگی ازدواج کرد و نخستین مجموعه شعرهای عاشقانه سپید خود را با نام «گنجشک‌ها و گیلاس‌ها» نوشت و درواقع با نوشتن این شعرها بود که شوق نوشتن بار دیگر در او نیرو گرفت، تا آنجا که دهه 70 را سرشارترین و پربارترین سال‌های زندگی خود می‌دانست. مجموعه‌های شعر «سطح‌های شعر در سطرهای نثر» و «از صدا تا سکوت» نیز از دیگر آثار او هستند که اواخر سال گذشته منتشر شدند.
گروه فرهنگ و هنر: عصر روز دوشنبه 8 تیرماه،خبر رفتن استاد قلم و شعر بسیاری از علاقه‌مندان به نثر روان و شیوای وی را در اندوه فرو برد. محمد حقوقی که از پنجشنبه هفته قبل به دلیل بیماری مزمن کبد و کلیه به حالت نیمه هوشیاری رفته بود، سرانجام در بیمارستان خورشید، واقع در زادگاهش، اصفهان درگذشت. پیکر شادروان حقوقی امروز صبح، ساعت 9 از روبه‌روی بیمارستان خورشید به طرف قطعه نام‌آوران باغ رضوان اصفهان تشییع و در آنجا به خاک سپرده می‌شود. همچنین مراسم ختم این شاعر نیز عصر روز پنجشنبه 11 تیر ماه در یکی از مساجد اصفهان برگزار می‌شود. بسیاری از ما با قلم مثال‌زدنی حقوقی بود که سهراب سپهری، فروغ فرخزاد و مهدی اخوان ثالث را عمیق‌تر شناختیم.
اعتبار حقوقی
به خاطر آثار تحقیقی اوست
به اعتقاد شمس لنگرودی، زنده‌یادمحمد حقوقی جزو معدود چهره‌های موثر در شناخت شعر نو در ادبیات معاصر بود. شمس لنگرودی، شاعر و منتقد ادبی درباره جایگاه حقوقی در ادبیات معاصر ایران در حوزه شعر و نقد ادبی گفت: کار آقای حقوقی را باید از دو جنبه بررسی کرد؛ یکی جنبه کارهای تحقیقاتی ایشان است و دیگری اشعارش که اعتبار وی بیشتر به کارهای تحقیقاتی او برمی‌گردد. وی افزود: حقوقی در شروع کار شاعری، شعر کهن می‌سرود و در اوایل دهه 40 به سمت شعر نیمایی کشیده شد و مثل بسیاری کسانی که ناگهان که چیز شگفت‌انگیزی را کشف می‌کنند از آن سوی بام می‌افتند ایشان هم پس از آشنایی با شعر نیما یوشیج، علاقه شدیدی به شعر فرمالیستی ایران پیدا کردند در حالی‌که این نوع شعر هنوز جوانبش کاملا روشن نبود.
آثارحقوقی، منبع تحقیق شعر معاصر
عبدالعلی دستغیب که دوستی دیرینه‌ای با حقوقی داشته، وی را از شاعران متجدد ادبیات معاصر دانست که کتاب‌های او به عنوان منبع تحقیق شعر معاصر استفاده می‌شود. دستغیب، منتقد ادبی و مترجم، ضمن تسلیت درگذشت این شاعر و منتقد ادبی به خانواده ایشان و جامعه ادبی بویژه جامعه ادبی اصفهان، به مهر گفت: محمد حقوقی، شاعر اصفهانی در دوران جوانی به انجمن‌های ادبی اصفهان راه پیدا کرده بود و در آن دوران در قالب‌های قدیمی چون غزل و قصیده شعر می‌گفت و شعرهایش در نشریات محلی چاپ می‌شد. دستغیب درباره تغییرات سبک حقوقی تحت تاثیر آشنایی بیشتر با ادبیات غرب گفت: حقوقی تحت این تاثیر با ادبیات و نظریات ادبی جدید فرمالیستی و ساختارگرایانه آشنا شد و در همان دوران مقاله‌ای از او در مجله «آرش» چاپ شد که در این مقاله او نظریه تازه‌ای درباره شعر نو و اصولا درباره شعر ارائه داد.
او تا پایان عمرش هم این نظریه ساختارگرایانه را حفظ کرد. وی تصریح کرد: در شکل‌گیری نظریه شعری حقوقی، انجمن ادبی اصفهان خیلی موثر بود و سپس آشنایی با شاملو او را به ماهیت شعر هدایت کرد که ماحصل آن این شد که او مجموعه کتاب‌هایی به نام «شعر نو، از آغاز تا امروز» و دو کتاب درباره شعر و نثر معاصر نوشت و مجموعه مقالاتی هم چاپ کرد. این منتقد ادبی حقوقی را فردی فروتن دانست و تاکید کرد: مرحوم حقوقی بسیار فروتن و دلنشین بود و فردی بذله‌گو بود که صحبت‌هایش با لهجه اصفهانی بسیار دلنشین بود و به نظر من صحبت کردنش از نوشته‌هایش شیرین‌تر بود. او هرگز وارد غوغاها و دسته‌بندی‌ها نمی‌شد و اگر هم انتقاد می‌کرد، از روی نظر کارشناسی بود نه از روی دشمنی و از این منظر فرد کمیابی بود.
حس انتقام جویی هنری نداشت
علی باباچاهی نیز معتقد است، محمد حقوقی با نقد شعر نو توانست از اغتشاشات، از هم‌گسیختگی‌ها و پراکنده‌گویی‌ها در شعر معاصر جلوگیری کند. این شاعر و منتقد ادبی، درباره جایگاه مرحوم محمد حقوقی در شعر معاصر ایران به فارس گفت: حقوقی بیشتر به‌عنوان یک منتقد معروف بود و این نفی شخصیت شعری او را نمی‌کند. اگر بخواهیم فوراً به نقطه محوری شخصیت حقوقی در زمینه نقد بپردازیم، می‌توان گفت که تلاش‌های حقوقی در نهایت منجر به تبیین و تعریف «شکل» شد.
این شاعر و منتقد ادبی با تأکید بر اینکه شخصیت نقادانه حقوقی به نکاتی که گفته شد محدود و منحصر نمی‌شود، گفت: هر شخصیتی دارای یک قریحه اولیه است. اینکه آن قریحه از کجا آمده یا چطور هست، خودش را به فرد اعلام می‌کند و راه و چاه را به او نشان می‌دهد. در نهایت آن قریحه اصلی است که غلبه می‌کند.
قریحه ثانویه را در واقع می‌توان زیر سایه قریحه اصلی آورد. شاید اشتغال فکری حقوقی به مساله نقد و بررسی موجب شد آن وجه نقادی او شفاف‌تر و غالب‌تر
به نظر بیاید.
باباچاهی فقدان خصومت شاعرانه و ادبی، خضوع، فروتنی و گذشت را از ویژگی‌های شخصیتی محمد حقوقی برشمرد و گفت: انتقامجویی هنری که به صورت اپیدمی درآمده، در او هرگز
وجود نداشت. پیکر محمد حقوقی امروز تشییع می شود
نصف جهان در اندوه
نگاهی به زندگی خالق «گنجشک‌ها و گیلاس‌ها»
محمد حقوقی در اردیبهشت‌ماه سال 1316 در «پای قلعه طبرک» یکی از قدیمی‌ترین محلات اصفهان به دنیا آمد. دوره ابتدایی و متوسطه را در همین شهر و دوره دانشجویی را در تهران در رشته ادبیات فارسی دانشسرای عالی گذراند. نخستین شعرهایش را از سال‌های 30 تا 35 در روزنامه‌ها و سالنامه‌های محلی در قالب‌های کهن و از سال 36 تا 40 در هفته‌نامه «فردوسی» و ماهنامه «پیام نوین» در قالب‌های چارپاره و نیمایی به چاپ رساند. حقوقی پس از فراغت از تحصیل در تهران، سال 1340 به زادگاه خود بازگشت. محمد حقوقی با نوشتن مقاله «کی مرده، کی بجاست» در سال 1345 بود که در میان اهل شعر شهرت یافت. وی در تابستان 1349 به تهران آمد. «زوایا و مدارات» و «فصل‌های زمستانی» از دیگر آثار او بود که پیش از آمدن حقوقی به تهران منتشر شد. حقوقی پس از ورود به تهران بود که به درخواست مؤسسه فرانکلین، کتاب «شعر نو، از آغاز تا امروز» و به پیشنهاد سازمان کتاب‌های درسی، کتاب «ادبیات معاصر ایران» را به رشته تحریر درآورد و تا سال 1357 جز کتاب «چهره‌های شعر امروز»، سه مجموعه شعر نیز با نام‌های «شرقی‌ها»، «گریز‌های ناگریز» و «با شب، با زخم، با گرگ» را انتشار داد. تا آغاز دهه 60 شعر بلند «خروس هزاربال» را تحت تأثیر جنگ و نیز نخستین مجموعه از کتاب‌های «شعر زمان ما» را که در واقع بازنوشته همان مقاله مفصل او در ششمین شماره «جنگ اصفهان» درباره احمد شاملو بود، به چاپ رسانید. حقوقی از اواخر سال 63 تا اواخر سال 64 را در سوییس به سر برد و تا پایان دهه 60 تنها دو کتاب دیگر منتشر کرد؛ «خروس هزاربال» را همراه با بخشی از شعرهای «برنی» و نیز کتاب «شعر و شاعران» که گردآورده‌ای از مقاله‌ها و نقدهای او بود. حقوقی در سال 70 در 54سالگی ازدواج کرد و نخستین مجموعه شعرهای عاشقانه سپید خود را با نام «گنجشک‌ها و گیلاس‌ها» نوشت و درواقع با نوشتن این شعرها بود که شوق نوشتن بار دیگر در او نیرو گرفت، تا آنجا که دهه 70 را سرشارترین و پربارترین سال‌های زندگی خود می‌دانست. مجموعه‌های شعر «سطح‌های شعر در سطرهای نثر» و «از صدا تا سکوت» نیز از دیگر آثار او هستند که اواخر سال گذشته منتشر شدند.
گروه فرهنگ و هنر: عصر روز دوشنبه 8 تیرماه،خبر رفتن استاد قلم و شعر بسیاری از علاقه‌مندان به نثر روان و شیوای وی را در اندوه فرو برد. محمد حقوقی که از پنجشنبه هفته قبل به دلیل بیماری مزمن کبد و کلیه به حالت نیمه هوشیاری رفته بود، سرانجام در بیمارستان خورشید، واقع در زادگاهش، اصفهان درگذشت. پیکر شادروان حقوقی امروز صبح، ساعت 9 از روبه‌روی بیمارستان خورشید به طرف قطعه نام‌آوران باغ رضوان اصفهان تشییع و در آنجا به خاک سپرده می‌شود. همچنین مراسم ختم این شاعر نیز عصر روز پنجشنبه 11 تیر ماه در یکی از مساجد اصفهان برگزار می‌شود. بسیاری از ما با قلم مثال‌زدنی حقوقی بود که سهراب سپهری، فروغ فرخزاد و مهدی اخوان ثالث را عمیق‌تر شناختیم.
اعتبار حقوقی
به خاطر آثار تحقیقی اوست
به اعتقاد شمس لنگرودی، زنده‌یادمحمد حقوقی جزو معدود چهره‌های موثر در شناخت شعر نو در ادبیات معاصر بود. شمس لنگرودی، شاعر و منتقد ادبی درباره جایگاه حقوقی در ادبیات معاصر ایران در حوزه شعر و نقد ادبی گفت: کار آقای حقوقی را باید از دو جنبه بررسی کرد؛ یکی جنبه کارهای تحقیقاتی ایشان است و دیگری اشعارش که اعتبار وی بیشتر به کارهای تحقیقاتی او برمی‌گردد. وی افزود: حقوقی در شروع کار شاعری، شعر کهن می‌سرود و در اوایل دهه 40 به سمت شعر نیمایی کشیده شد و مثل بسیاری کسانی که ناگهان که چیز شگفت‌انگیزی را کشف می‌کنند از آن سوی بام می‌افتند ایشان هم پس از آشنایی با شعر نیما یوشیج، علاقه شدیدی به شعر فرمالیستی ایران پیدا کردند در حالی‌که این نوع شعر هنوز جوانبش کاملا روشن نبود.
آثارحقوقی، منبع تحقیق شعر معاصر
عبدالعلی دستغیب که دوستی دیرینه‌ای با حقوقی داشته، وی را از شاعران متجدد ادبیات معاصر دانست که کتاب‌های او به عنوان منبع تحقیق شعر معاصر استفاده می‌شود. دستغیب، منتقد ادبی و مترجم، ضمن تسلیت درگذشت این شاعر و منتقد ادبی به خانواده ایشان و جامعه ادبی بویژه جامعه ادبی اصفهان، به مهر گفت: محمد حقوقی، شاعر اصفهانی در دوران جوانی به انجمن‌های ادبی اصفهان راه پیدا کرده بود و در آن دوران در قالب‌های قدیمی چون غزل و قصیده شعر می‌گفت و شعرهایش در نشریات محلی چاپ می‌شد. دستغیب درباره تغییرات سبک حقوقی تحت تاثیر آشنایی بیشتر با ادبیات غرب گفت: حقوقی تحت این تاثیر با ادبیات و نظریات ادبی جدید فرمالیستی و ساختارگرایانه آشنا شد و در همان دوران مقاله‌ای از او در مجله «آرش» چاپ شد که در این مقاله او نظریه تازه‌ای درباره شعر نو و اصولا درباره شعر ارائه داد.
او تا پایان عمرش هم این نظریه ساختارگرایانه را حفظ کرد. وی تصریح کرد: در شکل‌گیری نظریه شعری حقوقی، انجمن ادبی اصفهان خیلی موثر بود و سپس آشنایی با شاملو او را به ماهیت شعر هدایت کرد که ماحصل آن این شد که او مجموعه کتاب‌هایی به نام «شعر نو، از آغاز تا امروز» و دو کتاب درباره شعر و نثر معاصر نوشت و مجموعه مقالاتی هم چاپ کرد. این منتقد ادبی حقوقی را فردی فروتن دانست و تاکید کرد: مرحوم حقوقی بسیار فروتن و دلنشین بود و فردی بذله‌گو بود که صحبت‌هایش با لهجه اصفهانی بسیار دلنشین بود و به نظر من صحبت کردنش از نوشته‌هایش شیرین‌تر بود. او هرگز وارد غوغاها و دسته‌بندی‌ها نمی‌شد و اگر هم انتقاد می‌کرد، از روی نظر کارشناسی بود نه از روی دشمنی و از این منظر فرد کمیابی بود.
حس انتقام جویی هنری نداشت
علی باباچاهی نیز معتقد است، محمد حقوقی با نقد شعر نو توانست از اغتشاشات، از هم‌گسیختگی‌ها و پراکنده‌گویی‌ها در شعر معاصر جلوگیری کند. این شاعر و منتقد ادبی، درباره جایگاه مرحوم محمد حقوقی در شعر معاصر ایران به فارس گفت: حقوقی بیشتر به‌عنوان یک منتقد معروف بود و این نفی شخصیت شعری او را نمی‌کند. اگر بخواهیم فوراً به نقطه محوری شخصیت حقوقی در زمینه نقد بپردازیم، می‌توان گفت که تلاش‌های حقوقی در نهایت منجر به تبیین و تعریف «شکل» شد.
این شاعر و منتقد ادبی با تأکید بر اینکه شخصیت نقادانه حقوقی به نکاتی که گفته شد محدود و منحصر نمی‌شود، گفت: هر شخصیتی دارای یک قریحه اولیه است. اینکه آن قریحه از کجا آمده یا چطور هست، خودش را به فرد اعلام می‌کند و راه و چاه را به او نشان می‌دهد. در نهایت آن قریحه اصلی است که غلبه می‌کند.
قریحه ثانویه را در واقع می‌توان زیر سایه قریحه اصلی آورد. شاید اشتغال فکری حقوقی به مساله نقد و بررسی موجب شد آن وجه نقادی او شفاف‌تر و غالب‌تر
به نظر بیاید.
باباچاهی فقدان خصومت شاعرانه و ادبی، خضوع، فروتنی و گذشت را از ویژگی‌های شخصیتی محمد حقوقی برشمرد و گفت: انتقامجویی هنری که به صورت اپیدمی درآمده، در او هرگز
وجود نداشت. ارسال نظر
پربیننده