پس از پیروزی انقلاب اسلامی نقاشی دیواری در حالی نخستین جلوه‌های خود را بر چهره شهرها به معرض نمایش گذاشت که کمبود و حتی نبود آنها در سراسر کشور بشدت احساس می‌شد، لذا هنرمندان در مسیر این جریان می‌کوشیدند تا با جهشی به سوی حالت نوینی از حساسیت و دقت نظر مورد نیاز جامعه و زمانه حاکم بر تفکرات دوران خویش، این نیاز جامعه را برطرف کنند و در جهت همین تفکر، آثاری نیز در سراسر کشور بویژه شهرهای بزرگ‌تر البته با حمایت‌های ارگان‌ها، سازمان‌ها و سفارش‌دهندگان غالبا دولتی به تحقق پیوست.
اما پس از گذشت مدت زمان نه‌چندان طولانی از بحران‌های خاص دوران انقلاب و جنگ تحمیلی، دوران جدیدی تحت عنوان «دوران سازندگی» تعبیر جدیدی از جامعه نوین و در حال رشد و توسعه را رو به سوی تکوین و گسترش بنا نهاد؛ جامعه‌ای که حال معیارهای نوین‌تر و به قولی«مدرن‌تری » را در سر پرورش می‌داد و به همان نسبت نیز آداب مدرن‌تری را برای فلسفه و چارچوب تفکری خویش جست و جو می‌کرد. جامعه‌ای که حوزه فکری و انتخابی خویش را با معیارهای عقل مادي، فردگرا، دنیاگرا، علم‌گرا و تجربه‌گرا تطبیق می‌داد و به مرور نقش این نوع از تفکر هم در معماری شهرها و هم بر گرافیک و نقاشی شهری عیان شد.
در معماری سازماندهی سرمایه‌دارانه تولید و نظام اقتصادی و اجتماعی استوار به مالکیت خصوصی با ابزار تولید انبوه و رقابت و سودخواهی و پرداختن به سلیقه‌های همگانی و عمومی راه را بر پیشبرد‌های قاعده‌مند و اسلوب‌مدار بست و با شهامت و جسارت تمام، سبب از میان رفتن گفت‌وگوی آزادانه بر اساس تمایز اندیشه‌ها و از میان رفتن استقلال فکر شد.
در راستای همین تفکر در معماری و
ساخت و سازهای شهری بود که الگوهای گرافیکی نیز در شهرها رو به تغییر و تحول اساسی نهاد. نقاشی‌های دیواری که تا چندی پیش به دنبال کشف و بروز مفاهیمی همچون شهادت، ملیت و هویت بودند در پی شکل‌گیری موج به راه افتاده در جامعه و به تبع آن معماری، دستاوردی غیراستقلالی یافت و ماهیت و اصالت خود را همچون ساختمان‌های انبوه‌سازی شده مکعب‌مستطیل‌شکل سر به فلک کشیده به تصاویری تکراری، کلیشه‌ای، سطحی و بدون هیچ عمق تفکری و شخصیتی واگذار کرد و دستاوردهای آن به جای تعالی و ارتقا به سوی زیبایی‌شناسی هنر و دستیابی به دیدگاه‌های موثر جامعه‌شناسی هنری سبب ایجاد سلیقه و روحیه‌ای غیرانتقادی و همگانی در میان مخاطبان و در سطح جامعه شد. به قول «هورکهایمر» و «آدورنو»:(در این زمان)آثار فکری و هنری همچون پیوست قوانین بازار آفریده می‌شوند اما ادعای استقلال از مناسبات تولیدی را دارند. (1)
از سوی دیگر انبوه‌سازی و تخریب و ساخت‌های مداوم و مستمر این نگرانی را در میان سفارش‌دهندگان ایجاد کرد که بسیاری از اماکن و ساختمان‌هایی که این نقاشی‌ها روی آنها نقش می‌بست پس از چند سال در معرض تخریب و ساخت مجدد به شکلی جدیدتر بودند یا حتی در معرض « مد»های جدید تصویری و قدیمی. جلوه کردن آثار پیشین سبب شد حامیان مالی برای تحمل کمترین آسیب اقتصادی از این ناحیه، مواد و تکنیک‌های فاخر و خاص نقاشی دیواری را تبدیل به چند سطل رنگ و چند قلم‌موی کم‌بها کنند تا در صورت تخریب، آسیب مالی کمتری را در پی داشته باشد.
همچنین مساله دیگر مرتفع‌سازی ساختمان‌ها که متوجه نقاشی دیواری شد، منظر یا زاویه دید این نقاشی‌هاست که یا در بسیاری موارد به علت بی‌توجهی به وجود نقاشی دیواری در مجاورت ساختمان‌های در حال ساخت کاملا نابود و ناپدید می‌شوند یا برای جبران این معضل جدید آنقدر از معیارهای انسانی و افق دید بیننده خارج می‌شوند که در مواردی هولناک و عجیب جلوه می‌کنند.
البته در این میان باید پذیرفت هنرمندان نیز تلاش می‌کردند تا با پیروی و ایجاد این جریان جدید هنری در کشور با این پیش‌فرض که با شعور زمانه خویش انطباق بیشتری خواهد داشت، جامعه را به سوی جهانی مدرن رهنمون شوند اما به نظر می‌رسد در انطباق آن با خرد و هنر شرقی دچار شکست و اشتباه شده‌اند.
1- بابک احمدی، مدرنیته و اندیشه انتقادی، نشر مرکز، 1373.
* استاد دانشگاه وکارشناس ارشد نقاشی گام‌های معلق «نوین‌سازی» بر چهره شهرها
پس از پیروزی انقلاب اسلامی نقاشی دیواری در حالی نخستین جلوه‌های خود را بر چهره شهرها به معرض نمایش گذاشت که کمبود و حتی نبود آنها در سراسر کشور بشدت احساس می‌شد، لذا هنرمندان در مسیر این جریان می‌کوشیدند تا با جهشی به سوی حالت نوینی از حساسیت و دقت نظر مورد نیاز جامعه و زمانه حاکم بر تفکرات دوران خویش، این نیاز جامعه را برطرف کنند و در جهت همین تفکر، آثاری نیز در سراسر کشور بویژه شهرهای بزرگ‌تر البته با حمایت‌های ارگان‌ها، سازمان‌ها و سفارش‌دهندگان غالبا دولتی به تحقق پیوست.
اما پس از گذشت مدت زمان نه‌چندان طولانی از بحران‌های خاص دوران انقلاب و جنگ تحمیلی، دوران جدیدی تحت عنوان «دوران سازندگی» تعبیر جدیدی از جامعه نوین و در حال رشد و توسعه را رو به سوی تکوین و گسترش بنا نهاد؛ جامعه‌ای که حال معیارهای نوین‌تر و به قولی«مدرن‌تری » را در سر پرورش می‌داد و به همان نسبت نیز آداب مدرن‌تری را برای فلسفه و چارچوب تفکری خویش جست و جو می‌کرد. جامعه‌ای که حوزه فکری و انتخابی خویش را با معیارهای عقل مادي، فردگرا، دنیاگرا، علم‌گرا و تجربه‌گرا تطبیق می‌داد و به مرور نقش این نوع از تفکر هم در معماری شهرها و هم بر گرافیک و نقاشی شهری عیان شد.
در معماری سازماندهی سرمایه‌دارانه تولید و نظام اقتصادی و اجتماعی استوار به مالکیت خصوصی با ابزار تولید انبوه و رقابت و سودخواهی و پرداختن به سلیقه‌های همگانی و عمومی راه را بر پیشبرد‌های قاعده‌مند و اسلوب‌مدار بست و با شهامت و جسارت تمام، سبب از میان رفتن گفت‌وگوی آزادانه بر اساس تمایز اندیشه‌ها و از میان رفتن استقلال فکر شد.
در راستای همین تفکر در معماری و
ساخت و سازهای شهری بود که الگوهای گرافیکی نیز در شهرها رو به تغییر و تحول اساسی نهاد. نقاشی‌های دیواری که تا چندی پیش به دنبال کشف و بروز مفاهیمی همچون شهادت، ملیت و هویت بودند در پی شکل‌گیری موج به راه افتاده در جامعه و به تبع آن معماری، دستاوردی غیراستقلالی یافت و ماهیت و اصالت خود را همچون ساختمان‌های انبوه‌سازی شده مکعب‌مستطیل‌شکل سر به فلک کشیده به تصاویری تکراری، کلیشه‌ای، سطحی و بدون هیچ عمق تفکری و شخصیتی واگذار کرد و دستاوردهای آن به جای تعالی و ارتقا به سوی زیبایی‌شناسی هنر و دستیابی به دیدگاه‌های موثر جامعه‌شناسی هنری سبب ایجاد سلیقه و روحیه‌ای غیرانتقادی و همگانی در میان مخاطبان و در سطح جامعه شد. به قول «هورکهایمر» و «آدورنو»:(در این زمان)آثار فکری و هنری همچون پیوست قوانین بازار آفریده می‌شوند اما ادعای استقلال از مناسبات تولیدی را دارند. (1)
از سوی دیگر انبوه‌سازی و تخریب و ساخت‌های مداوم و مستمر این نگرانی را در میان سفارش‌دهندگان ایجاد کرد که بسیاری از اماکن و ساختمان‌هایی که این نقاشی‌ها روی آنها نقش می‌بست پس از چند سال در معرض تخریب و ساخت مجدد به شکلی جدیدتر بودند یا حتی در معرض « مد»های جدید تصویری و قدیمی. جلوه کردن آثار پیشین سبب شد حامیان مالی برای تحمل کمترین آسیب اقتصادی از این ناحیه، مواد و تکنیک‌های فاخر و خاص نقاشی دیواری را تبدیل به چند سطل رنگ و چند قلم‌موی کم‌بها کنند تا در صورت تخریب، آسیب مالی کمتری را در پی داشته باشد.
همچنین مساله دیگر مرتفع‌سازی ساختمان‌ها که متوجه نقاشی دیواری شد، منظر یا زاویه دید این نقاشی‌هاست که یا در بسیاری موارد به علت بی‌توجهی به وجود نقاشی دیواری در مجاورت ساختمان‌های در حال ساخت کاملا نابود و ناپدید می‌شوند یا برای جبران این معضل جدید آنقدر از معیارهای انسانی و افق دید بیننده خارج می‌شوند که در مواردی هولناک و عجیب جلوه می‌کنند.
البته در این میان باید پذیرفت هنرمندان نیز تلاش می‌کردند تا با پیروی و ایجاد این جریان جدید هنری در کشور با این پیش‌فرض که با شعور زمانه خویش انطباق بیشتری خواهد داشت، جامعه را به سوی جهانی مدرن رهنمون شوند اما به نظر می‌رسد در انطباق آن با خرد و هنر شرقی دچار شکست و اشتباه شده‌اند.
1- بابک احمدی، مدرنیته و اندیشه انتقادی، نشر مرکز، 1373.
* استاد دانشگاه وکارشناس ارشد نقاشی ارسال نظر
پربیننده