در آغاز تابستان، خورشید از بالاترین جایگاه طلوع خود در افق شمال خاوری برمی‌دمد، در بالاترین جایگاه غروبگاهی خود در افق شمال باختری فرومی‌رود و بلندترین روز سال و کوتاه‌ترین شب سال را پدید می‌آورد. این هنگام برای مردمان باستان که دلبستگی فراوانی به پدیده‌های کیهانی داشته و چنین پدیده‌هایی را در زندگی روزمره، آیین‌ها و باورداشت‌های خود دخالت می‌داده‌اند، اهمیت بسیاری داشته است و برای این مناسبت‌ها آیین‌ها و جشن‌های پرشماری را برپا می‌داشته‌اند.
در اولین روز تابستان حرکت روزانه خورشید در آسمان به بالاترین خط سیر خود می‌رسد که بیش از دیگر روزهای سال به قطب آسمانی نزدیک شده و در نتیجه بلندترین روز سال و کوتاه‌ترین شب سال را پدید می‌آورد. در این روز و در لحظه ظهر خورشیدی، زاویه میان خورشید و افق جنوبی بیشتر از هر روز دیگر است و آفتاب در این روز به کمال و اوج سالانه خود دست می‌یابد. اجداد ما ايرانيان به همين مناسبت مراسمي برپا مي‌كردند. هر چند امروزه بسیاری از این سنت‌های کهن به فراموشی سپرده شده است اما برخی از آنها علاوه بر ثبت در تاریخ‌نامه‌ها و دیگر منابع مکتوب، تا به امروز نیز در میان مردمان بازمانده‌اند که به برخی از آنها اشاره می‌شود.
نام ماه خرداد (در اوستایی «هَـئوروَتات») به معنای رسایی و کمال و پُـرّگی که در «گا‌تها»ی زرتشت نیز به‌کار رفته است، به احتمال از همین پدیده برگرفته شده است، چرا که خورشید در پایان این ماه به کمال و اوج خود می‌رسد و مسیرش طولانی‌تر و پایگاهش فرازمندتر می‌شود. دیگر اینکه آغاز تابستان در گاهشماری گاهنباری (کهن‌ترین گاهشماری شناخته‌شده ایرانی)، آغاز سال نو نیز بوده که این شیوه آغاز سال هنوز تا اندازه‌ای در گاهشماری طبری(تبری) بازمانده است. در گاهشماری گاهنباری، طول سال به چهار فصل و چهار نیم‌فصل بخش می‌شده که همچنان در تقویم زراعی روستاییان و کشاورزان ایرانی برقرار و متداول است.
برخی از بازمانده‌های آیین‌های آغاز تابستان که ظاهراً بسیار فراوان بوده‌اند، عبارت است از جشن‌های «آب پاشونک» یا «اول تووستونی (تابستانی)» که در فراهان، اراک، محلات و بسیاری از نواحی دیگر ایران همراه با گردهمایی و مراسم آب‌پاشی در صحرا برگزار می‌شود. دوم، جشن ناشناخته و فراموش‌شده‌ای به نام «جشن نیلوفر» در ششم تیرماه که ابوریحان بیرونی در کتاب گرانقدر «آثارالباقیه» از آن یاد کرده و ممکن است با شکوفا شدن گل‌های نیلوفر در آغاز تابستان در پیوند باشد. سوم، آیین «پُـرسه» زرتشتیان در نخستین روز تیرماه که ظاهراً بازمانده آیین گرامیداشت درگذشتگان در آغاز سال نو گاهنباری است. چهارم، جشن «عیدماه» در میان مردمان سوادکوه و برخی از دیگر نواحی کوهستانی مازندران در بیست و نهم خردادماه که با آتش‌افروزی بر بلندی‌ها و سرود و شادی برگزار می‌شود. پنجم، آیین
«گوجه عروس» یا «گل عروس» در خراسان و افغانستان باختری و اهدای میوه‌های نورسیده، آرد و نبات به نوعروسان. اما از سوی دیگر لازمه تشخیص هنگام فرارسیدن آغاز تابستان و انقلاب تابستانی در دوران باستان، شاخصی برای اندازه‌گیری آن است. این شاخص‌ها همانا تقویم‌هایی آفتابی است که این نگارنده در نوشتارهای گوناگونی به آنها اشاره کرده و یکی از آنها تقویم‌های آفتابی چارطاقی مانند، بویژه چارطاقی نیاسر در غرب کاشان است.
در بسیاری از چارطاقی‌های ایران، نسبت خاصی میان پهنای پایه‌ها به طول هر ضلع آن وجود دارد که در نتیجه آن، زاویه تشکیل‌شده میان خط‌دیدهایی که از میان پایه‌های داخلی بنا می‌گذرد، با تغییرات میل خورشید در طول سال برابر است و می‌توانسته‌اند با چنین ویژگی جالبی، هنگام‌های مفروض سالانه را تشخیص داده و استخراج کنند.
در چارطاقی نیاسر کاشان و چارطاقی نویس تفرش نیز سازوکاری اندیشیده و ساخته شده است که چند هنگام سالانه را بتوان با دیدار طلوع خورشید از میان روزنه‌های تشکیل شده در میان اضلاع داخلی پایه‌های بنا تشخیص داد. این چارطاقی‌ها تنها نمونه سالم باقی‌مانده از میان ده‌ها چارطاقی ایران است که پس از حدود دو هزار سال، همچنان کاربری تقویمی و رصدی خود را تا به امروز حفظ کرده است و می‌توان از جمله در آغاز تابستان به مشاهده طلوع خورشید از میان روزنه ویژه آن پرداخت. در بسیاری از تقویم‌های آفتابی دیگر که این نگارنده آنها را معرفی کرده است، این امکان تنها با دیدار سایه‌های خورشید بامدادی فرادست می‌آید، اما در چارطاقی‌های نیاسر و نویس علاوه بر سنجش دقیق زمان از طریق سایه‌های ایجاد شده در میان پایه‌های چندگانه داخلی بنا که در حکم یک آفتاب‌سنج دقیق هستند، می‌توان قرص خورشید را نیز از روزنه ویژه‌ای که رو به سوی محل طلوع خورشید در انقلاب تابستانی دارد، تماشا کرد. برآمدن باشکوه خورشید از این روزنه علاوه بر اثبات انجام محاسبات نجومی در ساخت این بنا، ما را به یاد روزگارانی می‌اندازد که به گمان در چنین هنگامی، آیین‌هایی ویژه در آنجا برگزار می‌شده است؛ گردهمایی‌‌هایی که گویا با آیین نیایش زروانی که ریشه‌ای ژرف با خورشید و پدیده‌های کیهانی داشته در پیوند بوده است. در نزدیکی چارطاقی نیاسر نمونه‌ای از یک ساعت آفتابی کهن نیز وجود داشته که متأسفانه در سالیان اخیر منهدم شده است. این ساعت همراه با چارطاقی، مجموعه‌ای کامل از ابزارهای زمان‌سنجی را فراهم کرده بوده‌اند. در چند سال اخیر دیدار از طلوع خورشید انقلاب تابستانی در چارطاقی‌های ایران بویژه نیاسر و نویس با حضور دوستداران اخترباستان‌شناسی ایرانی و دیگر علاقه‌مندان در بامداد نخستین روز تابستان انجام می‌شود. دیدار طلوع خورشید در چارطاقی نیاسر
شادمانی در روناک آيینی
در آغاز تابستان، خورشید از بالاترین جایگاه طلوع خود در افق شمال خاوری برمی‌دمد، در بالاترین جایگاه غروبگاهی خود در افق شمال باختری فرومی‌رود و بلندترین روز سال و کوتاه‌ترین شب سال را پدید می‌آورد. این هنگام برای مردمان باستان که دلبستگی فراوانی به پدیده‌های کیهانی داشته و چنین پدیده‌هایی را در زندگی روزمره، آیین‌ها و باورداشت‌های خود دخالت می‌داده‌اند، اهمیت بسیاری داشته است و برای این مناسبت‌ها آیین‌ها و جشن‌های پرشماری را برپا می‌داشته‌اند.
در اولین روز تابستان حرکت روزانه خورشید در آسمان به بالاترین خط سیر خود می‌رسد که بیش از دیگر روزهای سال به قطب آسمانی نزدیک شده و در نتیجه بلندترین روز سال و کوتاه‌ترین شب سال را پدید می‌آورد. در این روز و در لحظه ظهر خورشیدی، زاویه میان خورشید و افق جنوبی بیشتر از هر روز دیگر است و آفتاب در این روز به کمال و اوج سالانه خود دست می‌یابد. اجداد ما ايرانيان به همين مناسبت مراسمي برپا مي‌كردند. هر چند امروزه بسیاری از این سنت‌های کهن به فراموشی سپرده شده است اما برخی از آنها علاوه بر ثبت در تاریخ‌نامه‌ها و دیگر منابع مکتوب، تا به امروز نیز در میان مردمان بازمانده‌اند که به برخی از آنها اشاره می‌شود.
نام ماه خرداد (در اوستایی «هَـئوروَتات») به معنای رسایی و کمال و پُـرّگی که در «گا‌تها»ی زرتشت نیز به‌کار رفته است، به احتمال از همین پدیده برگرفته شده است، چرا که خورشید در پایان این ماه به کمال و اوج خود می‌رسد و مسیرش طولانی‌تر و پایگاهش فرازمندتر می‌شود. دیگر اینکه آغاز تابستان در گاهشماری گاهنباری (کهن‌ترین گاهشماری شناخته‌شده ایرانی)، آغاز سال نو نیز بوده که این شیوه آغاز سال هنوز تا اندازه‌ای در گاهشماری طبری(تبری) بازمانده است. در گاهشماری گاهنباری، طول سال به چهار فصل و چهار نیم‌فصل بخش می‌شده که همچنان در تقویم زراعی روستاییان و کشاورزان ایرانی برقرار و متداول است.
برخی از بازمانده‌های آیین‌های آغاز تابستان که ظاهراً بسیار فراوان بوده‌اند، عبارت است از جشن‌های «آب پاشونک» یا «اول تووستونی (تابستانی)» که در فراهان، اراک، محلات و بسیاری از نواحی دیگر ایران همراه با گردهمایی و مراسم آب‌پاشی در صحرا برگزار می‌شود. دوم، جشن ناشناخته و فراموش‌شده‌ای به نام «جشن نیلوفر» در ششم تیرماه که ابوریحان بیرونی در کتاب گرانقدر «آثارالباقیه» از آن یاد کرده و ممکن است با شکوفا شدن گل‌های نیلوفر در آغاز تابستان در پیوند باشد. سوم، آیین «پُـرسه» زرتشتیان در نخستین روز تیرماه که ظاهراً بازمانده آیین گرامیداشت درگذشتگان در آغاز سال نو گاهنباری است. چهارم، جشن «عیدماه» در میان مردمان سوادکوه و برخی از دیگر نواحی کوهستانی مازندران در بیست و نهم خردادماه که با آتش‌افروزی بر بلندی‌ها و سرود و شادی برگزار می‌شود. پنجم، آیین
«گوجه عروس» یا «گل عروس» در خراسان و افغانستان باختری و اهدای میوه‌های نورسیده، آرد و نبات به نوعروسان. اما از سوی دیگر لازمه تشخیص هنگام فرارسیدن آغاز تابستان و انقلاب تابستانی در دوران باستان، شاخصی برای اندازه‌گیری آن است. این شاخص‌ها همانا تقویم‌هایی آفتابی است که این نگارنده در نوشتارهای گوناگونی به آنها اشاره کرده و یکی از آنها تقویم‌های آفتابی چارطاقی مانند، بویژه چارطاقی نیاسر در غرب کاشان است.
در بسیاری از چارطاقی‌های ایران، نسبت خاصی میان پهنای پایه‌ها به طول هر ضلع آن وجود دارد که در نتیجه آن، زاویه تشکیل‌شده میان خط‌دیدهایی که از میان پایه‌های داخلی بنا می‌گذرد، با تغییرات میل خورشید در طول سال برابر است و می‌توانسته‌اند با چنین ویژگی جالبی، هنگام‌های مفروض سالانه را تشخیص داده و استخراج کنند.
در چارطاقی نیاسر کاشان و چارطاقی نویس تفرش نیز سازوکاری اندیشیده و ساخته شده است که چند هنگام سالانه را بتوان با دیدار طلوع خورشید از میان روزنه‌های تشکیل شده در میان اضلاع داخلی پایه‌های بنا تشخیص داد. این چارطاقی‌ها تنها نمونه سالم باقی‌مانده از میان ده‌ها چارطاقی ایران است که پس از حدود دو هزار سال، همچنان کاربری تقویمی و رصدی خود را تا به امروز حفظ کرده است و می‌توان از جمله در آغاز تابستان به مشاهده طلوع خورشید از میان روزنه ویژه آن پرداخت. در بسیاری از تقویم‌های آفتابی دیگر که این نگارنده آنها را معرفی کرده است، این امکان تنها با دیدار سایه‌های خورشید بامدادی فرادست می‌آید، اما در چارطاقی‌های نیاسر و نویس علاوه بر سنجش دقیق زمان از طریق سایه‌های ایجاد شده در میان پایه‌های چندگانه داخلی بنا که در حکم یک آفتاب‌سنج دقیق هستند، می‌توان قرص خورشید را نیز از روزنه ویژه‌ای که رو به سوی محل طلوع خورشید در انقلاب تابستانی دارد، تماشا کرد. برآمدن باشکوه خورشید از این روزنه علاوه بر اثبات انجام محاسبات نجومی در ساخت این بنا، ما را به یاد روزگارانی می‌اندازد که به گمان در چنین هنگامی، آیین‌هایی ویژه در آنجا برگزار می‌شده است؛ گردهمایی‌‌هایی که گویا با آیین نیایش زروانی که ریشه‌ای ژرف با خورشید و پدیده‌های کیهانی داشته در پیوند بوده است. در نزدیکی چارطاقی نیاسر نمونه‌ای از یک ساعت آفتابی کهن نیز وجود داشته که متأسفانه در سالیان اخیر منهدم شده است. این ساعت همراه با چارطاقی، مجموعه‌ای کامل از ابزارهای زمان‌سنجی را فراهم کرده بوده‌اند. در چند سال اخیر دیدار از طلوع خورشید انقلاب تابستانی در چارطاقی‌های ایران بویژه نیاسر و نویس با حضور دوستداران اخترباستان‌شناسی ایرانی و دیگر علاقه‌مندان در بامداد نخستین روز تابستان انجام می‌شود. ارسال نظر
پربیننده