اکنون هفت سال است که پس از شنیده شدن یا مقلب القلوب و الابصار 365 روزی که قرار است یک سال شمسی را برای ایرانی‌ها رقم بزند، به یک نام نامیده می‌شود تا مسؤولان و مردم ایران اسلامی ویژگی‌های خاص آن را در برنامه‌ریزی‌های سالانه خود در اولویت قرار دهند. این سنت که از سال 1378 به صورت مستمر از سوی رهبر انقلاب اسلامی پایه‌گذاری شد پس از یک دهه استمرار در سال 1388 به «اصلاح الگوی مصرف» رسید؛ نامی که مستلزم بازنگری دوباره در الگوهای رفتاری و مصرف است که ریشه آن را باید در خانواده جست‌وجو کرد زیرا خانواده به عنوان یکی از قدیمی‌ترین نهادهای اجتماعی بیشترین نقش را در تربیت افراد هر جامعه بازی می‌کند، با توجه به این امر که آموزش‌هایی که فرد در سنین کودکی می‌بیند در انسان به صورت پایدار و دائم باقی می‌ماند و تغییر آن بسیار دشوار است. در این میان اگر آنچه فرد از والدین خود می‌آموزد نادرست باشد نه‌تنها خانواده رهیاب (خانواده‌ای که فرد در آن متولد می‌شود) و خانواده فرزندیاب (خانواده‌ای که خود فرد تشکیل می‌دهد) را تحت تاثیر قرار می‌دهد بلکه پیامدهای منفی آن زندگی اجتماعی دیگر افراد جامعه را نیز با چالش‌های جدی مواجه می‌کند. رویکرد دیگر به این موضوع اینگونه رقم می‌خورد که خانواده به‌عنوان جزئی از نظام اجتماعی خواسته و ناخواسته تمایل دارد بیشتر رفتارهایی را که اجتماع آن را تشویق می‌کند، انجام دهد. در اینجا جامعه آموخته‌های جدید را به افراد خود آموزش می‌دهد. برای مثال مدگرایی و مصرف‌گرایی از جمله رفتارهایی است که به میزان زیادی متاثر از آموخته‌ها و معیارهای اجتماعی است، بنابراین می‌توان گفت رابطه‌ای دوسویه میان خانواده و جامعه برقرار است و هریک به نوعی دیگری را تحت تاثیر قرار می‌دهند. با این وجود از آنجا که خانواده به‌رغم از دست دادن بسیاری از کارکردهای اولیه خود همچنان در امر آموزش به فرزندان نقش مهمی را برعهده دارد بازنگری در الگوهای رایج در آن از اهمیت زیادی برخوردار است. ساده‌ترین مصادیق اصلاح الگوی مصرف در استفاده از آب و میانه‌روی در تدارک دیدن در میهمانی‌هاست که مدیریت آن نیز بیشتر برعهده زنان است، زیرا آنها به دلیل نقش مستقیم و تربیتی‌ای که در برابر فرزندان خود ایفا می‌کنند به تناسب بیشتر از مردان در ساختار الگویی صحیح برای مصرف و استفاده بهینه از نیروها و منابع طبیعی نقش دارند.
تشکیل کمیته بررسی نقش زنان استان تهران در اصلاح الگوی مصرف از مواردی است که نشان می‌دهد این موضوع از دید مسؤولان نیز پنهان نمانده است تا آنجا که مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری تهران معتقد است، نقش زنان در اصلاح الگوهای مصرفی رایج بیش از 80درصد است و این افراد در خانواده و در عرصه‌های اجتماعی بیشترین امکان را برای اصلاح روش‌های مصرف دارند. فرحناز قندفروش نقش زنان را کلیدی می‌داند. وی عمده‌ترین وظیفه کمیته بررسی نقش زنان در اصلاح الگوی مصرف را ارائه راهکارهای عملی، اجرایی و تفهیم ضرورت اصلاح الگوی مصرف نزد بانوان استان و در عرصه‌های اجتماعی و همچنین در بخش‌های تولید و مصرف بیان می‌کند. اگرچه خانواده مکانی برای رشد فرد و شکل گرفتن شخصیت و تثبیت هنجار‌های جامعه است و تمام اعضا در آن ایفای نقش می‌کنند اما زنان در خانواده نقش محوری‌تری برعهده دارند که به نوعی بی‌بدیل است. بررسی در حوزه‌های مختلف نشان می‌دهد سلیقه آنها جامعه را به سوی تنوع و تعدد در تولید سوق می‌دهد.
چشم و هم‌چشمی ساده‌ترین نمونه‌ای است که دانسته یا ندانسته نحوه مصرف این افراد، الگوی مصرفی جامعه و میزان مصرف را جهت می‌دهد. به‌عبارتی چشم و هم‌چشمی‌ها عاملی برای مصرف‌گرایی است، از این رو نقش زنان در کنترل این قبیل رفتارها بسیار موثر است زیرا ارائه الگوی صحیح مصرف به این قشر از جامعه، انگیزه اصلاح الگوی مصرف را در دیگر افراد به وجود می‌آورد و نقش موثر زنان در خانواده را به آنها یادآوری می‌کند. این در حالی است که امروزه بیشتر جوامع از جمله کشورهای در حال توسعه تحت تاثیر انواع تبلیغاتی هستند که آنها را به مصرف بیشتر و پیروی از فرهنگ تجملگرایی تشویق می‌کند. صاحبان سرمایه بویژه کشورهای صنعتی که ما آنها را جهان اول می‌نامیم تلاش می‌کنند با استفاده از ترفند‌های مختلف محصولات خود را به آنها بفروشند تا سود کلانی را نصیب خود کنند، بنابراین افزایش میزان آگاهی زنان با توجه به نقش مهم آنها می‌تواند مصرف تمام اعضای خانواده‌ها را به سوی قناعت یا همان تعادل در استفاده از محصولات سوق دهد. خانواده در مصرف تابع زنان است. شهربانو جلایی، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی معتقد است، زنان باید در رابطه با نحوه درست مصرف کردن توجیه شوند و آموزش ببینند چرا که این امر منجر به صرفه‌جویی در خانواده و جامعه می‌شود.
درباره اهمیت این امر می‌توانیم دایره دیدمان را از عرصه خانواده به اجتماعی بزرگ‌تر از یک شهر وسعت دهیم تا آنجا که بگوییم زنان به‌عنوان پایه‌‌های زیربنایی کشور نقش تأثیرگذار و تعیین‌کننده‌ای در اصلاح الگوی مصرف دارند. یک زن هم به عنوان مادر و هم به عنوان همسر در خانه نقش تعیین‌کننده و مؤثرتری نسبت به مرد در مصرف و اقتصاد خانواده و کشور دارد. به عقیده بسیاری از کارشناسان، زنان مصرف کننده‌تر از مردان هستند. به گفته نفیسه فیاض‌بخش، استادیار فلسفه در دانشگاه تهران در ایران مانند دیگر جوامع چرخه تولید در دست مردان و چرخه مصرف در دست زنان است پس زنان در مصرف و صرفه‌جویی منابع بیشتر از مردان می‌توانند مؤثر باشند اما باید توجه داشت که صرفه‌جویی فقط با آموزش در خانواده‌ها کامل نمی‌شود و در این‌باره باید مدارس و مهدهای کودک هم پیش‌قدم باشند.
مادری و ایفای نقش تربیتی در سال‌های اولیه حیات کودک از مهم‌ترین نکاتی است که اهمیت بالای آموزش و توجه بیشتر زنان به الگوی صحیح مصرف را به تمام جامعه گوشزد می‌کند. همچنین آنها علاوه بر نقش‌های فردی و اجتماعی که مردان برعهده دارند، سهم قابل توجهی در تربیت فرزندان و نسل جدید دارند تا آنجا که به میزان زیادی بر ساختارها و الگوهای مختلف خانواده و فراتر از آن ارزش‌هایی اجتماعی تاثیر می‌گذارند. سیدرمضان شجاعی کیاسری، نماینده مجلس و عضو کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی نیز معتقد است، زیرساخت‌های محوری هر جامعه در بخش‌های مختلف مربوط به زنان است چرا که این افراد نقش تربیتی نسل‌های آینده را برعهده دارند، بنابراین زنان در کوچک‌ترین نهاد یا همان خانواده و در اجتماع نقش بسزایی دارند و سهم آنها در اصلاح الگوی مصرف به مراتب از مردان بیشتر است.
تمام این موارد نشان‌دهنده اهمیت نقش زنان در اصلاح الگوی مصرف است اما آنچه اهمیت بیشتری دارد این است که چه باید کرد؟ ارتقای سطح دانش زنان در زمینه مصرف درست، آگاهی‌دهی به آنها درباره نقش آموزش به فرزندان و اعضای خانواده در این زمینه، افزایش دوام اجناس تولیدی و کاهش حجم تولید زباله از جمله مواردی است که می‌توان به آن اشاره کرد. برای مثال در سال 1990 در اتریش، خانواده‌های داوطلب با تغییر الگوی مصرف و کاهش استفاده از کالاهای یکبار مصرف موفق شدند زباله‌های تولیدی خود را تا 19 درصد نسبت به خانواده‌های معمولی که وارد مطالعه نشده بودند کاهش دهند که این کاهش پس از یک سال به 34 درصد رسید، بنابراین باید گفت زن پایه و رکن خانه و خانواده است و پیشرفت اقتصادی و اجتماعی که یک پایه آن مساله تنظیم مصرف با عقلانیت، اخلاق، عدالت و حقوق متقابل است باید از خانه و خانواده آغاز شود تا در جامعه نمود داشته باشد. همچنین در دین اسلام نیز بارها و بارها بر این نکته در قالب جلوگیری از اسراف تاکید شده است. برای مثال در سوره اعراف آمده است: «بخورید و بیاشامید ولی اسراف و زياده‌روي نكنيد، بدرستی که خداوند اسرا‌ف‌كنندگان را دوست نمی‌دارد». در سوره طه نیز آمده است: «همچنین جزا می‌دهیم کسی را که اسراف کند و به آیات پروردگارش ایمان نیاورد و عذاب آخرت سخت‌تر و باقی‌تر است». در تفسیر منهج نوشته شده است:«کفار، معظم اموال خود را به ریا و سمعه خرج و برای یک میهمان شتران متعدد ذبح می‌کردند تا مردم آنها را به سخاوت ستایش کنند. حق تعالی ایشان را نکوهش فرموده که در تضییع اموال مانند دیوانند». علاوه بر این امام صادق (ع)می‌فرماید: «جز این نیست که خداوند اقتصاد میانه‌روی را دوست و اسراف را دشمن می‌دارد حتی دور انداختن هسته خرما را؛ زیرا آن هم به کار می‌آید، چنانچه در عربستان بذر نخل و خوراک شتر است همچنین ریختن تتمه آبی که خورده‌ای؛ زیرا آن هم در پاره‌ای از مواقع به کار می‌آید».
به‌نظر می‌رسد اصلاح الگوی مصرف جدا از یک نام که یادآور تدبیری اساسی در سال 1388 است باید سرلوحه همه روزها و همه افراد خانواده قرار گیرد تا جامعه در کنار تمام مزیت‌هایی که این امر به دنبال دارد برنامه‌ریزی مداوم و اصولی نیز در این‌باره داشته باشد. آموزش خانواده می‌تواند مصرف‌گرایی در جامعه را کنترل کند
نقش 80 درصدی زنان در اصلاح الگوی مصرف
اکنون هفت سال است که پس از شنیده شدن یا مقلب القلوب و الابصار 365 روزی که قرار است یک سال شمسی را برای ایرانی‌ها رقم بزند، به یک نام نامیده می‌شود تا مسؤولان و مردم ایران اسلامی ویژگی‌های خاص آن را در برنامه‌ریزی‌های سالانه خود در اولویت قرار دهند. این سنت که از سال 1378 به صورت مستمر از سوی رهبر انقلاب اسلامی پایه‌گذاری شد پس از یک دهه استمرار در سال 1388 به «اصلاح الگوی مصرف» رسید؛ نامی که مستلزم بازنگری دوباره در الگوهای رفتاری و مصرف است که ریشه آن را باید در خانواده جست‌وجو کرد زیرا خانواده به عنوان یکی از قدیمی‌ترین نهادهای اجتماعی بیشترین نقش را در تربیت افراد هر جامعه بازی می‌کند، با توجه به این امر که آموزش‌هایی که فرد در سنین کودکی می‌بیند در انسان به صورت پایدار و دائم باقی می‌ماند و تغییر آن بسیار دشوار است. در این میان اگر آنچه فرد از والدین خود می‌آموزد نادرست باشد نه‌تنها خانواده رهیاب (خانواده‌ای که فرد در آن متولد می‌شود) و خانواده فرزندیاب (خانواده‌ای که خود فرد تشکیل می‌دهد) را تحت تاثیر قرار می‌دهد بلکه پیامدهای منفی آن زندگی اجتماعی دیگر افراد جامعه را نیز با چالش‌های جدی مواجه می‌کند. رویکرد دیگر به این موضوع اینگونه رقم می‌خورد که خانواده به‌عنوان جزئی از نظام اجتماعی خواسته و ناخواسته تمایل دارد بیشتر رفتارهایی را که اجتماع آن را تشویق می‌کند، انجام دهد. در اینجا جامعه آموخته‌های جدید را به افراد خود آموزش می‌دهد. برای مثال مدگرایی و مصرف‌گرایی از جمله رفتارهایی است که به میزان زیادی متاثر از آموخته‌ها و معیارهای اجتماعی است، بنابراین می‌توان گفت رابطه‌ای دوسویه میان خانواده و جامعه برقرار است و هریک به نوعی دیگری را تحت تاثیر قرار می‌دهند. با این وجود از آنجا که خانواده به‌رغم از دست دادن بسیاری از کارکردهای اولیه خود همچنان در امر آموزش به فرزندان نقش مهمی را برعهده دارد بازنگری در الگوهای رایج در آن از اهمیت زیادی برخوردار است. ساده‌ترین مصادیق اصلاح الگوی مصرف در استفاده از آب و میانه‌روی در تدارک دیدن در میهمانی‌هاست که مدیریت آن نیز بیشتر برعهده زنان است، زیرا آنها به دلیل نقش مستقیم و تربیتی‌ای که در برابر فرزندان خود ایفا می‌کنند به تناسب بیشتر از مردان در ساختار الگویی صحیح برای مصرف و استفاده بهینه از نیروها و منابع طبیعی نقش دارند.
تشکیل کمیته بررسی نقش زنان استان تهران در اصلاح الگوی مصرف از مواردی است که نشان می‌دهد این موضوع از دید مسؤولان نیز پنهان نمانده است تا آنجا که مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری تهران معتقد است، نقش زنان در اصلاح الگوهای مصرفی رایج بیش از 80درصد است و این افراد در خانواده و در عرصه‌های اجتماعی بیشترین امکان را برای اصلاح روش‌های مصرف دارند. فرحناز قندفروش نقش زنان را کلیدی می‌داند. وی عمده‌ترین وظیفه کمیته بررسی نقش زنان در اصلاح الگوی مصرف را ارائه راهکارهای عملی، اجرایی و تفهیم ضرورت اصلاح الگوی مصرف نزد بانوان استان و در عرصه‌های اجتماعی و همچنین در بخش‌های تولید و مصرف بیان می‌کند. اگرچه خانواده مکانی برای رشد فرد و شکل گرفتن شخصیت و تثبیت هنجار‌های جامعه است و تمام اعضا در آن ایفای نقش می‌کنند اما زنان در خانواده نقش محوری‌تری برعهده دارند که به نوعی بی‌بدیل است. بررسی در حوزه‌های مختلف نشان می‌دهد سلیقه آنها جامعه را به سوی تنوع و تعدد در تولید سوق می‌دهد.
چشم و هم‌چشمی ساده‌ترین نمونه‌ای است که دانسته یا ندانسته نحوه مصرف این افراد، الگوی مصرفی جامعه و میزان مصرف را جهت می‌دهد. به‌عبارتی چشم و هم‌چشمی‌ها عاملی برای مصرف‌گرایی است، از این رو نقش زنان در کنترل این قبیل رفتارها بسیار موثر است زیرا ارائه الگوی صحیح مصرف به این قشر از جامعه، انگیزه اصلاح الگوی مصرف را در دیگر افراد به وجود می‌آورد و نقش موثر زنان در خانواده را به آنها یادآوری می‌کند. این در حالی است که امروزه بیشتر جوامع از جمله کشورهای در حال توسعه تحت تاثیر انواع تبلیغاتی هستند که آنها را به مصرف بیشتر و پیروی از فرهنگ تجملگرایی تشویق می‌کند. صاحبان سرمایه بویژه کشورهای صنعتی که ما آنها را جهان اول می‌نامیم تلاش می‌کنند با استفاده از ترفند‌های مختلف محصولات خود را به آنها بفروشند تا سود کلانی را نصیب خود کنند، بنابراین افزایش میزان آگاهی زنان با توجه به نقش مهم آنها می‌تواند مصرف تمام اعضای خانواده‌ها را به سوی قناعت یا همان تعادل در استفاده از محصولات سوق دهد. خانواده در مصرف تابع زنان است. شهربانو جلایی، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی معتقد است، زنان باید در رابطه با نحوه درست مصرف کردن توجیه شوند و آموزش ببینند چرا که این امر منجر به صرفه‌جویی در خانواده و جامعه می‌شود.
درباره اهمیت این امر می‌توانیم دایره دیدمان را از عرصه خانواده به اجتماعی بزرگ‌تر از یک شهر وسعت دهیم تا آنجا که بگوییم زنان به‌عنوان پایه‌‌های زیربنایی کشور نقش تأثیرگذار و تعیین‌کننده‌ای در اصلاح الگوی مصرف دارند. یک زن هم به عنوان مادر و هم به عنوان همسر در خانه نقش تعیین‌کننده و مؤثرتری نسبت به مرد در مصرف و اقتصاد خانواده و کشور دارد. به عقیده بسیاری از کارشناسان، زنان مصرف کننده‌تر از مردان هستند. به گفته نفیسه فیاض‌بخش، استادیار فلسفه در دانشگاه تهران در ایران مانند دیگر جوامع چرخه تولید در دست مردان و چرخه مصرف در دست زنان است پس زنان در مصرف و صرفه‌جویی منابع بیشتر از مردان می‌توانند مؤثر باشند اما باید توجه داشت که صرفه‌جویی فقط با آموزش در خانواده‌ها کامل نمی‌شود و در این‌باره باید مدارس و مهدهای کودک هم پیش‌قدم باشند.
مادری و ایفای نقش تربیتی در سال‌های اولیه حیات کودک از مهم‌ترین نکاتی است که اهمیت بالای آموزش و توجه بیشتر زنان به الگوی صحیح مصرف را به تمام جامعه گوشزد می‌کند. همچنین آنها علاوه بر نقش‌های فردی و اجتماعی که مردان برعهده دارند، سهم قابل توجهی در تربیت فرزندان و نسل جدید دارند تا آنجا که به میزان زیادی بر ساختارها و الگوهای مختلف خانواده و فراتر از آن ارزش‌هایی اجتماعی تاثیر می‌گذارند. سیدرمضان شجاعی کیاسری، نماینده مجلس و عضو کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی نیز معتقد است، زیرساخت‌های محوری هر جامعه در بخش‌های مختلف مربوط به زنان است چرا که این افراد نقش تربیتی نسل‌های آینده را برعهده دارند، بنابراین زنان در کوچک‌ترین نهاد یا همان خانواده و در اجتماع نقش بسزایی دارند و سهم آنها در اصلاح الگوی مصرف به مراتب از مردان بیشتر است.
تمام این موارد نشان‌دهنده اهمیت نقش زنان در اصلاح الگوی مصرف است اما آنچه اهمیت بیشتری دارد این است که چه باید کرد؟ ارتقای سطح دانش زنان در زمینه مصرف درست، آگاهی‌دهی به آنها درباره نقش آموزش به فرزندان و اعضای خانواده در این زمینه، افزایش دوام اجناس تولیدی و کاهش حجم تولید زباله از جمله مواردی است که می‌توان به آن اشاره کرد. برای مثال در سال 1990 در اتریش، خانواده‌های داوطلب با تغییر الگوی مصرف و کاهش استفاده از کالاهای یکبار مصرف موفق شدند زباله‌های تولیدی خود را تا 19 درصد نسبت به خانواده‌های معمولی که وارد مطالعه نشده بودند کاهش دهند که این کاهش پس از یک سال به 34 درصد رسید، بنابراین باید گفت زن پایه و رکن خانه و خانواده است و پیشرفت اقتصادی و اجتماعی که یک پایه آن مساله تنظیم مصرف با عقلانیت، اخلاق، عدالت و حقوق متقابل است باید از خانه و خانواده آغاز شود تا در جامعه نمود داشته باشد. همچنین در دین اسلام نیز بارها و بارها بر این نکته در قالب جلوگیری از اسراف تاکید شده است. برای مثال در سوره اعراف آمده است: «بخورید و بیاشامید ولی اسراف و زياده‌روي نكنيد، بدرستی که خداوند اسرا‌ف‌كنندگان را دوست نمی‌دارد». در سوره طه نیز آمده است: «همچنین جزا می‌دهیم کسی را که اسراف کند و به آیات پروردگارش ایمان نیاورد و عذاب آخرت سخت‌تر و باقی‌تر است». در تفسیر منهج نوشته شده است:«کفار، معظم اموال خود را به ریا و سمعه خرج و برای یک میهمان شتران متعدد ذبح می‌کردند تا مردم آنها را به سخاوت ستایش کنند. حق تعالی ایشان را نکوهش فرموده که در تضییع اموال مانند دیوانند». علاوه بر این امام صادق (ع)می‌فرماید: «جز این نیست که خداوند اقتصاد میانه‌روی را دوست و اسراف را دشمن می‌دارد حتی دور انداختن هسته خرما را؛ زیرا آن هم به کار می‌آید، چنانچه در عربستان بذر نخل و خوراک شتر است همچنین ریختن تتمه آبی که خورده‌ای؛ زیرا آن هم در پاره‌ای از مواقع به کار می‌آید».
به‌نظر می‌رسد اصلاح الگوی مصرف جدا از یک نام که یادآور تدبیری اساسی در سال 1388 است باید سرلوحه همه روزها و همه افراد خانواده قرار گیرد تا جامعه در کنار تمام مزیت‌هایی که این امر به دنبال دارد برنامه‌ریزی مداوم و اصولی نیز در این‌باره داشته باشد. ارسال نظر
پربیننده