با توجه به اینکه مجموعه شعر تازه‌تان یعنی «پنجشنبه‌ها با تو» رنگ و بوی سبک شاعران کلاسیک را دارد درباره گرایشتان به شعر کهن بگویید بویژه از گرایش‌هایتان به غزل.
ابتدا به نام دوست و سلام به شما و خوانندگان محترم! سؤال خوبی است. شاید به این خاطر که در کشور ما غزل همواره کاکل‌نشین تمام قالب‌ها بوده و هست. فکر می‌کنم غزل برای همیشه در صدر می‌ماند. اگر بخواهیم آن را در دوره مدرن و آوانگارد نیز بسنجیم متوجه می‌شویم غزل هنوز در صدر قرار دارد، چون مردم ایران زمین و اصولا شرقی‌ها، انسان‌‌هایی عاطفی هستند و به تعبیر دکتر شفیعی‌کدکنی یکی از قالب‌هایی که مردم ایران را در کنار هم جمع می‌کند قالب‌های سنتی بویژه غزل است، البته این برگردان سخن او است. او می‌فرماید: قالب‌های سپید و آزاد به دلیل پراکندگی زبانی یعنی خارج بودن از وزن، قدرت جمع کردن مردم ایران در کنار یکدیگر را ندارد. درباره حیطه شعری خود باید بگویم، من هم به سرودن غزل می‌پردازم و هم قالب‌های آزاد و اینکه در غزل‌های من نوعی گرایش به شعر شاعران صاحب سبک گذشته به چشم می‌خورد، امری غیرقابل انکار است، این ادعا که بدون وجود ادبیات گذشته ما بتوانیم شاعر بزرگ یا موفقی باشیم گزاف نیست، حتی شخصیت‌هایی چون «نیما» یا «شاملو» تمام ادبیات گذشته را اصطلاحا شخم زده بودند، چنانکه ردپای ادبیات گذشته در آثار مدرن آنها نیز به چشم می‌خورد. بنده نیز به همین جهت و در پی علقه و دلبستگی‌ای که به ادبیات گذشته دارم سعی می‌کنم به آنها تکیه کنم نه اینکه تقلید کنم. تلاش من بر این بوده است که در نگاه، زبان و حتی نوع بیان، ویژگی‌های فردی و سبک خود را اجرا کنم؛ در واقع تلفیقی از امروز و شعر گذشته، همان‌گونه که دکتر مظاهر مصفا نیز در پیشگفتار مجموعه شعر «پنجشنبه‌ها با تو» به آن اشاره کرده است.
برخی بر این باورند که شعر از سنت و ناخودآگاه آدمی سرچشمه می‌گیرد. درباره شما کدام‌یک از این دو مؤلفه بیشتر مصداق داشته است؟
اینکه شعر ریشه در شعور دارد، قولی است که جملگی برآنند. هرچند شاید بسیاری از غیرشاعران با شعور باشند و برعکس، عده‌ای از شاعران در معنای عام بی‌شعور باشند، اما در مجموع نوعی شعور در ذهن شاعر ظهور می‌کند که موجب صدور کلامی به نام شعر می‌شود.
درباره شما چطور؟
ببینید برای کمال شعر چند مؤلفه باید در نظر گرفته شود؛ اول ذوق و استعداد شاعری، دوم تلاش و پشتکار و سوم داشته‌های ذهنی و فکری که در نتیجه مطالعات به دست می‌آید. در یک کلمه، باسواد بودن و در نهایت با زمان مربوط به خود پیش رفتن. مجموع اینها می‌تواند به ظهور شعر خوب و ماندگار و شاعر ماندگار بینجامد. حال اگر اثر این حقیر نمره قابل قبولی بگیرد بسته به مخاطبان و منتقدان عزیز است. من سعی کرده‌ام این مراحل را در حد توان خود اجرا کنم، تا خدا چه خواهد و مخاطب چه پسندد و تاریخ چگونه برخورد کند.
اگر ممکن است درباره جایگاه شعر سپید در دانشکده‌های ادبیات بگویید و درباره رویکرد شخصی خودتان نسبت به این شعر نیز توضیح دهید.
شعر سپید با زیرمجموعه‌هایی مثل شعر آزاد، گفتار، موج‌نو، حجم و نام‌های دیگر با عمر 60 ساله‌اش توانست در جامعه راه باز کند و روی مخاطب و مردم اثر بگذارد. اگر بخواهیم منصفانه به قضاوت بپردازیم اینگونه شعرها دوشادوش شعر سنتی ما و بعضا چند قدم جلوتر از توجه و جایگاه خوبی برخوردار شده است، اما متأسفانه در دانشگاه‌ها به چند علت این شعرها نتوانست آن‌گونه که باید مورد استقبال واقع شود. نخست حضور غول‌ها و بت‌‌های بزرگ ادبیات مثل مولانا، سعدی، حافظ، صائب و ... موجب شده است ذوق و خواسته‌های استادان و دانشجویان به این سمت کشیده نشود، دوم عدم آشنایی بسیاری از استادان با ادبیات معاصر و رمندگی آنها از این نوع ادبیات و سوم عدم حضور استادان و تا حدودی دانشجویان در محافل ادبی جامعه و بسیاری عوامل دیگر موجب شده است که اینگونه ادبیات در دانشگاه‌ها کمتر مورد توجه واقع شود. شعر سپید یا از این‌گونه‌های شعری از طریق بسیار معدود استادانی که هم خود شاعرند و هم منتقد به دانشگاه‌ها راه یافته است. من در کتابی که در دست تهیه و آماده چاپ دارم و چکیده آن در مجله «شعر» به چاپ رسیده است با نام «شاعران دانشگاهی» تا حدودی به این مسأله پرداخته‌ام، یعنی اشاره به شاعران دانشگاهی نسل سوم،مانند دکتر محمدرضا روز‌به، دکتر محمدرضا ترکی،دکتر غلامحسین عمرانی و تعدادی دیگر که موجب راهیابی ادبیات معاصر به دانشگاه شده‌اند.
شما نیز خودتان را در ردیف شاعران دانشگاهی نسل سوم می‌دانید؟
اگر خدا قبول کند (باخنده).
از رویکرد شخصی خودتان به شعر سپید بگویید.
در دو شکل بیانی یعنی هم سنتی و هم آزاد، اشعار گوناگونی سروده‌ام و به هر دو شکل تعلق خاطر فراوانی از همیشه داشته و خواهم داشت که اتفاقا کتاب دوم بنده با نام «ساعت نه و ربع به عقربه آویخته می‌شوم» متأسفانه به علت تأخیری که در چاپ آن افتاده هنوز منتشر نشده در این حوزه است. در مجموع اعتقاد دارم بسیاری از حرف‌ها، تصویر‌ها و نگاه‌ها گاهی فقط قالب سپید را می‌طلبد، بویژه در عصر حاضر که بحث جهانی شدن انواع هنر است از جمله شعر. هرچند من در برابر این حرف یا این ادعا که می‌گویند شعر باید طوری باشد که به زبان‌های دیگر نیز ترجمه شود اعتقاد دارم مترجمان کشور‌های دیگر باید خود را با قالب‌های ما آشنا کنند، نه ما خود را با آن.
آقای آبان!یک تعبیر در حال حاضر در شعر امروز به چشم می‌خورد و آن اینکه برخی منتقدان، شعر را دستخوش پاره‌ای سردرگمی‌ها و سرخوردگی‌ها می‌دانند. اگر با نظر این عده هم‌عقیده هستید، بگویید از منظر شما این آسیب‌دیدگی بیشتر در حیطه مضمون اتفاق افتاده است یا فرم و زبان؟
پیش از هر چیز باید عرض کنم ظرافت سؤال شما را می‌ستایم، زیرا مطلبی که به آن اشاره کردید کاملا درست است. به این جهت که به نظرم می‌آید ما هنوز در دوره گذار بسر می‌بریم، یعنی هنوز مدرن نشده‌ایم بلکه مدرنیزه شده‌ایم. پیامد مدرنیزه شدن نیز آن است که نه‌هدف خاصی داریم و نه زبان تجربه شده و سربلند بیرون آمده‌ای که در اختیار ما باشد. در کنار اینها اندیشه و تفکر واحدی نیز برای شاعران وجود ندارد. از طرف دیگر، تناقض آرا، عدم انسجام، عدم وحدت در پارامتر‌های هنر و همچنین جریان‌سازی‌های فردی اما بدون پشتوانه و اعتبار و بسیاری عوامل دیگر شاخصه‌های دوره‌گذار هستند و ما هنوز روی پل ارتباط سنت و مدرن حرکت می‌کنیم، در حالی که تا انتهای پل، راه درازی مانده است. نکته دیگر اینکه شاعران ما به جای تولد جدید موجودی به نام شعر به نبش‌قبر مکتب‌های زیر خاک مانده اروپاییان دل‌خوش کرده‌اند، یعنی مکاتبی که سال‌ها پیش در اروپا تجزیه شده و حالا ته مانده آنها به ما رسیده است. این هم دلیل دیگری است برای پاسخ مثبت به شما.
قبول دارید که شعر امروز ما به سمت پوپولیسم فرهنگی پیش رفته است؟ امری که موجب شده جذب مخاطب به مخاطب زدایی منجر شود.
در ارتباط با پرسش شما جالب است که بگویم در حال حاضر مقاله‌ای در دست دارم که هنوز چاپ نشده و موضوع آن این است که شاعران ادعای شعر و فرهنگ و مردمی دارند اما یک شعر مطلوب برای مخاطب ارائه نداده‌اند که به کار زندگی و فرهنگ و اساسا نیازهای افراد جامعه بیاید، به همین جهت مخاطب به شعر این اقشار به اصطلاح آوانگارد روی نمی‌آورد. پس ما بحران مخاطب نداریم بلکه با بحران شاعر روبه‌رو هستیم. 90درصد شاعران ما هنوز شعر شاعران بزرگ را نه‌تنها غلط می‌خوانند، بلکه گاهی دیده می‌شود که اصلاً نمی‌خوانند و به تعبیر «الیوت» ملتی که گذشته ندارد، آینده ندارد و شاعری که از گذشتگان روی بگرداند، آینده خود را فنا کرده است.
روزگاری بود که شاعران و نویسندگان با تفکرات و دیدگاه‌های خاص خود روی نگرش‌های اجتماع تاثیر می‌گذاشتند. در واقع جامعه از دیرباز با نگاه قشر نویسنده و شاعر به افق‌های تازه‌تری می‌رسید، اما امروز شاهد عکس این مساله هستیم، یعنی جامعه به شاعر تزریق می‌شود و روی او اثر می‌گذارد.
پاسخ این سؤال تا حدودی در سؤال قبلی نهفته است. به این جهت که هرگز پایین‌ترها نمی‌توانند بالاترها را بالا ببرند، اما همیشه بر عکس این مساله مصداق دارد.
شاعران گذشته در مقوله‌های گوناگون فکری، علمی، دینی، زبانی و انواع علوم دیگر برتر بوده‌اند. به همین جهت، مردم آنها را به عنوان یک راهنما و دلیل راه انتخاب می‌کردند، اما عموم شاعران امروز یک‌بعدی‌اند و عاری از جهان‌بینی بزرگ‌تر و راه نشان دهنده‌تر. در اصل خفتگانی‌اند که دیگران باید بیدارشان کنند و به قول معروف، «خفته، خفته را کی کند بیدار».
متعاقب این سؤال باید اضافه کنم، شعر ما دیگر سیاسی نیست. اجتماعی هم نیست. شاید به همین دلیل است که میان مخاطب و شاعر شکاف عمیقی افتاده، به این معنی که شاعر فارغ از دغدغه‌‌های سیاسی، اجتماعی موطن خویش به ترسیم آرمانشهری می‌پردازد که مخاطب اساسا از درک آن عاجز است.
بخشی از این تفکر می‌تواند این فاصله را تشکیل دهد و بخش دیگر این فاصله، روان‌شناسی شاعران است که به تعبیر «مولانا» بی‌دردی خوددردی شاعران است. این گروه عموما به دنبال خودنمایی، جریان‌سازی، توطئه، باندبازی و موضوعات کوتوله که نهایتا به کوتولگی خود شاعران می‌رسد، هستند. مبحث سیاسی یا اجتماعی بودن شعر که به آن اشاره کردید نیز عواملی است که باید جزئیات آنها شکافته شود. بسیاری از شاعران، امروز قصد دارند سیاسی بگویند اما نوع بیان آنها هنری نیست یا اجتماعی نیز همین‌طور. در مجموع خوددردی یا بیان دردهای کوچک خانگی شاعران به برد شعرها لطمه جدی می‌زند و حتی به در خانه همسایه نیز نمی‌رسد.
با توجه به اینکه در حال حاضر مصدر کار هستید و در دانشکده‌های ادبیات تدریس میکنید، شعرهای چاپ شده در مطبوعات بویژه آثار دانشجویان را چطور ارزیابی میکنید؟
متاسفانه مطبوعات‌خوان این روزها کم شده است. این یک درد است ولی درد دیگر اینکه مطبوعات ما در بیان مقوله شعر و تبلیغ و معرفی آن کمتر عنایت کرده‌اند. شاید مصلحت آن است که به این مقوله کمتر پرداخته شود.
شما هم به این تعبیر اعتقاد دارید که شعر سالم باید در درجه نخست از میان دره‌ها عبور کند و به قله‌ها دست یابد؟ به نظر شما آیا این مولفه و تامل در شعر امروز به چشم می‌خورد؟
از قدیم برخی بر این باور بودند که شعر باید آزمون‌های گوناگونی را پس دهد. یکی از شاعران سده سوم و چهارم به احتمال زیاد «شهید بلخی» در این‌باره می‌گوید:
دعوی کنی که شاعر دهرم و لیک نیست
در شعر تو نه حکمت و نه لذت و نه چم
این بیت به مثابه نقد مدرن بر شعر است؛ اینکه سه مؤلفه موفقیت شعر در آن آمده است. حکمت (تفکر و اندیشه والا)، لذت (قلاب جذب مخاطب و تاثیرگذاری عاطفی) و چم (فنون و ابزار و شیوه‌های بیانی و زبانی). حال برای رسیدن به یک اثر بزرگ باید از کوره‌‌‌های آزمون گذشت تا از خامی به پختگی دست یافت و به تعبیر دیگر، بسیار سفر باید تا پخته شود خامی. منظور از سفر همان سفر جهانی و روحانی یا سفر انفسی و آفاقی است که شاعر باید از دره‌ها، کوره‌‌راه‌ها و گردنه‌ها به سلامت بگذرد تا به همان قدر که منظور شماست برسد.
به‌رغم اینکه برخی شاعران امروز مدعی بازی‌های زبانی هستند اما زبان شعر امروز ما ارتباط زیادی با سنت‌های شعری و زبان فارسی ندارد، به‌طوری که کمتر دیده می‌شود شاعری از شاعر بلافصل خود شروع کرده باشد. نظر شما چیست؟
اینگونه شاعران که به تعبیر «اخوان ثالث» به «دوزبازی زبانی» روی می‌آورند همان‌هایی هستند که به تعبیر «نیما» فکرهای کوچک دارند و در مقابل، بیان و زبان کوچک. اگر بپذیریم، شعر رستاخیز زبان است برای انتقال احساس و اندیشه‌های شاعر می‌توانیم نتیجه بگیریم که برخی فقط به جولان و سیلان زمان پرداخته‌اند. به همین جهت پرسش و جولان آنها یک متر در یک متر بیشتر نیست. چون پشتوانه فکری ندارند و اصلا نمی‌دانند چه می‌خواهند بگویند. پس سراغ بازی زبانی و دفورمه کردن می‌روند. در نتیجه، زبان شعر آنها مبدل به سن نمایش می‌شود، برای پشتک‌زدن زبانی که صرفا برای تفنن و سرگرم کردن مخاطب به کار می‌آید. این حقیر برای زبان، احترام بسیاری قائل هستم، اما زبانی که بستری باشد برای دیدگاه‌ها تخیل و اندیشه اعتبارمند. امروزه می‌توان زبان شعرها را به دسته‌های زیر تقسیم‌بندی کرد به عنوان مثال زبان روایی، تصویری، اندیشه‌مداری، متنی، بطنی و ... .
خود شما به کدام‌گونه از این زبان‌های شعری پایبندید؟
به زبان متنی و بطنی توجه بیشتری دارم، یعنی اینکه زبان در متن اثر، سالم، نو، پویا و دارای شیوایی و رسایی باشد و در بطن و درونه خود، حامل اندیشه، تفکر، تخیل و تصویرهای ارزشمند و تاثیرگذار باشد. در مجموع، زبان فاقد اندیشه عالی از منظر من بیهوده‌سرایی است.
به عنوان پرسش آخر درباره تخلص شعری‌تان یعنی «آبان» توضیح دهید. چرا آبان؟
اولا آبان از جهت موسیقایی، خوش‌لفظ است و بعد دو مصوت بلند به سمت آسمان دارد که نشانه عروج است. دیگر اینکه لفظ فارسی پهلوی است و اشاره به طراوت و باران و همچنین جشن آبان‌گاه پیش از اسلام دارد.
و «افتلت» که پسوند نام‌خانوادگی‌تان است؟
پشت کوه‌های البرز در مازندران، زادگاه این حقیر در اصل هفت‌لت است؛ یعنی هفت‌بخش که بر اثر زمان شده است افتلت. با علی شفایی افتلتی (آبان)، شاعر و استاد دانشگاه
شاعران ما به نبش‌قبر مکتب‌های اروپایی دل خوش کرده‌اند
با توجه به اینکه مجموعه شعر تازه‌تان یعنی «پنجشنبه‌ها با تو» رنگ و بوی سبک شاعران کلاسیک را دارد درباره گرایشتان به شعر کهن بگویید بویژه از گرایش‌هایتان به غزل.
ابتدا به نام دوست و سلام به شما و خوانندگان محترم! سؤال خوبی است. شاید به این خاطر که در کشور ما غزل همواره کاکل‌نشین تمام قالب‌ها بوده و هست. فکر می‌کنم غزل برای همیشه در صدر می‌ماند. اگر بخواهیم آن را در دوره مدرن و آوانگارد نیز بسنجیم متوجه می‌شویم غزل هنوز در صدر قرار دارد، چون مردم ایران زمین و اصولا شرقی‌ها، انسان‌‌هایی عاطفی هستند و به تعبیر دکتر شفیعی‌کدکنی یکی از قالب‌هایی که مردم ایران را در کنار هم جمع می‌کند قالب‌های سنتی بویژه غزل است، البته این برگردان سخن او است. او می‌فرماید: قالب‌های سپید و آزاد به دلیل پراکندگی زبانی یعنی خارج بودن از وزن، قدرت جمع کردن مردم ایران در کنار یکدیگر را ندارد. درباره حیطه شعری خود باید بگویم، من هم به سرودن غزل می‌پردازم و هم قالب‌های آزاد و اینکه در غزل‌های من نوعی گرایش به شعر شاعران صاحب سبک گذشته به چشم می‌خورد، امری غیرقابل انکار است، این ادعا که بدون وجود ادبیات گذشته ما بتوانیم شاعر بزرگ یا موفقی باشیم گزاف نیست، حتی شخصیت‌هایی چون «نیما» یا «شاملو» تمام ادبیات گذشته را اصطلاحا شخم زده بودند، چنانکه ردپای ادبیات گذشته در آثار مدرن آنها نیز به چشم می‌خورد. بنده نیز به همین جهت و در پی علقه و دلبستگی‌ای که به ادبیات گذشته دارم سعی می‌کنم به آنها تکیه کنم نه اینکه تقلید کنم. تلاش من بر این بوده است که در نگاه، زبان و حتی نوع بیان، ویژگی‌های فردی و سبک خود را اجرا کنم؛ در واقع تلفیقی از امروز و شعر گذشته، همان‌گونه که دکتر مظاهر مصفا نیز در پیشگفتار مجموعه شعر «پنجشنبه‌ها با تو» به آن اشاره کرده است.
برخی بر این باورند که شعر از سنت و ناخودآگاه آدمی سرچشمه می‌گیرد. درباره شما کدام‌یک از این دو مؤلفه بیشتر مصداق داشته است؟
اینکه شعر ریشه در شعور دارد، قولی است که جملگی برآنند. هرچند شاید بسیاری از غیرشاعران با شعور باشند و برعکس، عده‌ای از شاعران در معنای عام بی‌شعور باشند، اما در مجموع نوعی شعور در ذهن شاعر ظهور می‌کند که موجب صدور کلامی به نام شعر می‌شود.
درباره شما چطور؟
ببینید برای کمال شعر چند مؤلفه باید در نظر گرفته شود؛ اول ذوق و استعداد شاعری، دوم تلاش و پشتکار و سوم داشته‌های ذهنی و فکری که در نتیجه مطالعات به دست می‌آید. در یک کلمه، باسواد بودن و در نهایت با زمان مربوط به خود پیش رفتن. مجموع اینها می‌تواند به ظهور شعر خوب و ماندگار و شاعر ماندگار بینجامد. حال اگر اثر این حقیر نمره قابل قبولی بگیرد بسته به مخاطبان و منتقدان عزیز است. من سعی کرده‌ام این مراحل را در حد توان خود اجرا کنم، تا خدا چه خواهد و مخاطب چه پسندد و تاریخ چگونه برخورد کند.
اگر ممکن است درباره جایگاه شعر سپید در دانشکده‌های ادبیات بگویید و درباره رویکرد شخصی خودتان نسبت به این شعر نیز توضیح دهید.
شعر سپید با زیرمجموعه‌هایی مثل شعر آزاد، گفتار، موج‌نو، حجم و نام‌های دیگر با عمر 60 ساله‌اش توانست در جامعه راه باز کند و روی مخاطب و مردم اثر بگذارد. اگر بخواهیم منصفانه به قضاوت بپردازیم اینگونه شعرها دوشادوش شعر سنتی ما و بعضا چند قدم جلوتر از توجه و جایگاه خوبی برخوردار شده است، اما متأسفانه در دانشگاه‌ها به چند علت این شعرها نتوانست آن‌گونه که باید مورد استقبال واقع شود. نخست حضور غول‌ها و بت‌‌های بزرگ ادبیات مثل مولانا، سعدی، حافظ، صائب و ... موجب شده است ذوق و خواسته‌های استادان و دانشجویان به این سمت کشیده نشود، دوم عدم آشنایی بسیاری از استادان با ادبیات معاصر و رمندگی آنها از این نوع ادبیات و سوم عدم حضور استادان و تا حدودی دانشجویان در محافل ادبی جامعه و بسیاری عوامل دیگر موجب شده است که اینگونه ادبیات در دانشگاه‌ها کمتر مورد توجه واقع شود. شعر سپید یا از این‌گونه‌های شعری از طریق بسیار معدود استادانی که هم خود شاعرند و هم منتقد به دانشگاه‌ها راه یافته است. من در کتابی که در دست تهیه و آماده چاپ دارم و چکیده آن در مجله «شعر» به چاپ رسیده است با نام «شاعران دانشگاهی» تا حدودی به این مسأله پرداخته‌ام، یعنی اشاره به شاعران دانشگاهی نسل سوم،مانند دکتر محمدرضا روز‌به، دکتر محمدرضا ترکی،دکتر غلامحسین عمرانی و تعدادی دیگر که موجب راهیابی ادبیات معاصر به دانشگاه شده‌اند.
شما نیز خودتان را در ردیف شاعران دانشگاهی نسل سوم می‌دانید؟
اگر خدا قبول کند (باخنده).
از رویکرد شخصی خودتان به شعر سپید بگویید.
در دو شکل بیانی یعنی هم سنتی و هم آزاد، اشعار گوناگونی سروده‌ام و به هر دو شکل تعلق خاطر فراوانی از همیشه داشته و خواهم داشت که اتفاقا کتاب دوم بنده با نام «ساعت نه و ربع به عقربه آویخته می‌شوم» متأسفانه به علت تأخیری که در چاپ آن افتاده هنوز منتشر نشده در این حوزه است. در مجموع اعتقاد دارم بسیاری از حرف‌ها، تصویر‌ها و نگاه‌ها گاهی فقط قالب سپید را می‌طلبد، بویژه در عصر حاضر که بحث جهانی شدن انواع هنر است از جمله شعر. هرچند من در برابر این حرف یا این ادعا که می‌گویند شعر باید طوری باشد که به زبان‌های دیگر نیز ترجمه شود اعتقاد دارم مترجمان کشور‌های دیگر باید خود را با قالب‌های ما آشنا کنند، نه ما خود را با آن.
آقای آبان!یک تعبیر در حال حاضر در شعر امروز به چشم می‌خورد و آن اینکه برخی منتقدان، شعر را دستخوش پاره‌ای سردرگمی‌ها و سرخوردگی‌ها می‌دانند. اگر با نظر این عده هم‌عقیده هستید، بگویید از منظر شما این آسیب‌دیدگی بیشتر در حیطه مضمون اتفاق افتاده است یا فرم و زبان؟
پیش از هر چیز باید عرض کنم ظرافت سؤال شما را می‌ستایم، زیرا مطلبی که به آن اشاره کردید کاملا درست است. به این جهت که به نظرم می‌آید ما هنوز در دوره گذار بسر می‌بریم، یعنی هنوز مدرن نشده‌ایم بلکه مدرنیزه شده‌ایم. پیامد مدرنیزه شدن نیز آن است که نه‌هدف خاصی داریم و نه زبان تجربه شده و سربلند بیرون آمده‌ای که در اختیار ما باشد. در کنار اینها اندیشه و تفکر واحدی نیز برای شاعران وجود ندارد. از طرف دیگر، تناقض آرا، عدم انسجام، عدم وحدت در پارامتر‌های هنر و همچنین جریان‌سازی‌های فردی اما بدون پشتوانه و اعتبار و بسیاری عوامل دیگر شاخصه‌های دوره‌گذار هستند و ما هنوز روی پل ارتباط سنت و مدرن حرکت می‌کنیم، در حالی که تا انتهای پل، راه درازی مانده است. نکته دیگر اینکه شاعران ما به جای تولد جدید موجودی به نام شعر به نبش‌قبر مکتب‌های زیر خاک مانده اروپاییان دل‌خوش کرده‌اند، یعنی مکاتبی که سال‌ها پیش در اروپا تجزیه شده و حالا ته مانده آنها به ما رسیده است. این هم دلیل دیگری است برای پاسخ مثبت به شما.
قبول دارید که شعر امروز ما به سمت پوپولیسم فرهنگی پیش رفته است؟ امری که موجب شده جذب مخاطب به مخاطب زدایی منجر شود.
در ارتباط با پرسش شما جالب است که بگویم در حال حاضر مقاله‌ای در دست دارم که هنوز چاپ نشده و موضوع آن این است که شاعران ادعای شعر و فرهنگ و مردمی دارند اما یک شعر مطلوب برای مخاطب ارائه نداده‌اند که به کار زندگی و فرهنگ و اساسا نیازهای افراد جامعه بیاید، به همین جهت مخاطب به شعر این اقشار به اصطلاح آوانگارد روی نمی‌آورد. پس ما بحران مخاطب نداریم بلکه با بحران شاعر روبه‌رو هستیم. 90درصد شاعران ما هنوز شعر شاعران بزرگ را نه‌تنها غلط می‌خوانند، بلکه گاهی دیده می‌شود که اصلاً نمی‌خوانند و به تعبیر «الیوت» ملتی که گذشته ندارد، آینده ندارد و شاعری که از گذشتگان روی بگرداند، آینده خود را فنا کرده است.
روزگاری بود که شاعران و نویسندگان با تفکرات و دیدگاه‌های خاص خود روی نگرش‌های اجتماع تاثیر می‌گذاشتند. در واقع جامعه از دیرباز با نگاه قشر نویسنده و شاعر به افق‌های تازه‌تری می‌رسید، اما امروز شاهد عکس این مساله هستیم، یعنی جامعه به شاعر تزریق می‌شود و روی او اثر می‌گذارد.
پاسخ این سؤال تا حدودی در سؤال قبلی نهفته است. به این جهت که هرگز پایین‌ترها نمی‌توانند بالاترها را بالا ببرند، اما همیشه بر عکس این مساله مصداق دارد.
شاعران گذشته در مقوله‌های گوناگون فکری، علمی، دینی، زبانی و انواع علوم دیگر برتر بوده‌اند. به همین جهت، مردم آنها را به عنوان یک راهنما و دلیل راه انتخاب می‌کردند، اما عموم شاعران امروز یک‌بعدی‌اند و عاری از جهان‌بینی بزرگ‌تر و راه نشان دهنده‌تر. در اصل خفتگانی‌اند که دیگران باید بیدارشان کنند و به قول معروف، «خفته، خفته را کی کند بیدار».
متعاقب این سؤال باید اضافه کنم، شعر ما دیگر سیاسی نیست. اجتماعی هم نیست. شاید به همین دلیل است که میان مخاطب و شاعر شکاف عمیقی افتاده، به این معنی که شاعر فارغ از دغدغه‌‌های سیاسی، اجتماعی موطن خویش به ترسیم آرمانشهری می‌پردازد که مخاطب اساسا از درک آن عاجز است.
بخشی از این تفکر می‌تواند این فاصله را تشکیل دهد و بخش دیگر این فاصله، روان‌شناسی شاعران است که به تعبیر «مولانا» بی‌دردی خوددردی شاعران است. این گروه عموما به دنبال خودنمایی، جریان‌سازی، توطئه، باندبازی و موضوعات کوتوله که نهایتا به کوتولگی خود شاعران می‌رسد، هستند. مبحث سیاسی یا اجتماعی بودن شعر که به آن اشاره کردید نیز عواملی است که باید جزئیات آنها شکافته شود. بسیاری از شاعران، امروز قصد دارند سیاسی بگویند اما نوع بیان آنها هنری نیست یا اجتماعی نیز همین‌طور. در مجموع خوددردی یا بیان دردهای کوچک خانگی شاعران به برد شعرها لطمه جدی می‌زند و حتی به در خانه همسایه نیز نمی‌رسد.
با توجه به اینکه در حال حاضر مصدر کار هستید و در دانشکده‌های ادبیات تدریس میکنید، شعرهای چاپ شده در مطبوعات بویژه آثار دانشجویان را چطور ارزیابی میکنید؟
متاسفانه مطبوعات‌خوان این روزها کم شده است. این یک درد است ولی درد دیگر اینکه مطبوعات ما در بیان مقوله شعر و تبلیغ و معرفی آن کمتر عنایت کرده‌اند. شاید مصلحت آن است که به این مقوله کمتر پرداخته شود.
شما هم به این تعبیر اعتقاد دارید که شعر سالم باید در درجه نخست از میان دره‌ها عبور کند و به قله‌ها دست یابد؟ به نظر شما آیا این مولفه و تامل در شعر امروز به چشم می‌خورد؟
از قدیم برخی بر این باور بودند که شعر باید آزمون‌های گوناگونی را پس دهد. یکی از شاعران سده سوم و چهارم به احتمال زیاد «شهید بلخی» در این‌باره می‌گوید:
دعوی کنی که شاعر دهرم و لیک نیست
در شعر تو نه حکمت و نه لذت و نه چم
این بیت به مثابه نقد مدرن بر شعر است؛ اینکه سه مؤلفه موفقیت شعر در آن آمده است. حکمت (تفکر و اندیشه والا)، لذت (قلاب جذب مخاطب و تاثیرگذاری عاطفی) و چم (فنون و ابزار و شیوه‌های بیانی و زبانی). حال برای رسیدن به یک اثر بزرگ باید از کوره‌‌‌های آزمون گذشت تا از خامی به پختگی دست یافت و به تعبیر دیگر، بسیار سفر باید تا پخته شود خامی. منظور از سفر همان سفر جهانی و روحانی یا سفر انفسی و آفاقی است که شاعر باید از دره‌ها، کوره‌‌راه‌ها و گردنه‌ها به سلامت بگذرد تا به همان قدر که منظور شماست برسد.
به‌رغم اینکه برخی شاعران امروز مدعی بازی‌های زبانی هستند اما زبان شعر امروز ما ارتباط زیادی با سنت‌های شعری و زبان فارسی ندارد، به‌طوری که کمتر دیده می‌شود شاعری از شاعر بلافصل خود شروع کرده باشد. نظر شما چیست؟
اینگونه شاعران که به تعبیر «اخوان ثالث» به «دوزبازی زبانی» روی می‌آورند همان‌هایی هستند که به تعبیر «نیما» فکرهای کوچک دارند و در مقابل، بیان و زبان کوچک. اگر بپذیریم، شعر رستاخیز زبان است برای انتقال احساس و اندیشه‌های شاعر می‌توانیم نتیجه بگیریم که برخی فقط به جولان و سیلان زمان پرداخته‌اند. به همین جهت پرسش و جولان آنها یک متر در یک متر بیشتر نیست. چون پشتوانه فکری ندارند و اصلا نمی‌دانند چه می‌خواهند بگویند. پس سراغ بازی زبانی و دفورمه کردن می‌روند. در نتیجه، زبان شعر آنها مبدل به سن نمایش می‌شود، برای پشتک‌زدن زبانی که صرفا برای تفنن و سرگرم کردن مخاطب به کار می‌آید. این حقیر برای زبان، احترام بسیاری قائل هستم، اما زبانی که بستری باشد برای دیدگاه‌ها تخیل و اندیشه اعتبارمند. امروزه می‌توان زبان شعرها را به دسته‌های زیر تقسیم‌بندی کرد به عنوان مثال زبان روایی، تصویری، اندیشه‌مداری، متنی، بطنی و ... .
خود شما به کدام‌گونه از این زبان‌های شعری پایبندید؟
به زبان متنی و بطنی توجه بیشتری دارم، یعنی اینکه زبان در متن اثر، سالم، نو، پویا و دارای شیوایی و رسایی باشد و در بطن و درونه خود، حامل اندیشه، تفکر، تخیل و تصویرهای ارزشمند و تاثیرگذار باشد. در مجموع، زبان فاقد اندیشه عالی از منظر من بیهوده‌سرایی است.
به عنوان پرسش آخر درباره تخلص شعری‌تان یعنی «آبان» توضیح دهید. چرا آبان؟
اولا آبان از جهت موسیقایی، خوش‌لفظ است و بعد دو مصوت بلند به سمت آسمان دارد که نشانه عروج است. دیگر اینکه لفظ فارسی پهلوی است و اشاره به طراوت و باران و همچنین جشن آبان‌گاه پیش از اسلام دارد.
و «افتلت» که پسوند نام‌خانوادگی‌تان است؟
پشت کوه‌های البرز در مازندران، زادگاه این حقیر در اصل هفت‌لت است؛ یعنی هفت‌بخش که بر اثر زمان شده است افتلت. ارسال نظر
پربیننده