اغلب منابع و سرفصل‌هایی که در دانشگاه‌های کشور برای تدریس به دانشجویان معرفی می‌شوند، کتاب‌هایی هستند که مولفان آن غیرایرانی هستند و این در مقاطع بالای تحصیلی بیشتر به چشم می‌خورد. استادان دانشگاهی متونی را برای تدریس در نظر می‌گیرند که تنها ترجمه‌هایی از تالیفات نویسندگان اروپایی و غربی است. این موضوع در رشته‌های مشتق از علوم انسانی نمود بیشتری پیدا کرده است. به اعتقاد کارشناسان و استادان کمبود منابع بومی در رشته‌هایی همچون علوم سیاسی و روابط بین‌الملل ناشی از عقب‌ماندگی علوم انسانی از دیگر رشته‌هاست.
همه کارشناسان این موضوع را قبول دارند که رمز توسعه و موفقیت اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در هر کشوری توجه به مباحث علوم انسانی و توسعه این علم در کشور است اما این مهم در دهه‌های اخیر به علت‌های گوناگون کمتر مورد توجه قرار گرفته و همین امر موجب شده تا ایران در زمینه تولید نظریات گوناگون در حوزه علوم انسانی عقب‌تر از دیگر کشورها باشد. رضا کاویانی، عضو هیات علمی و مدیر گروه علوم سیاسی دانشکده تهران جنوب دانشگاه آزاد در گفت وگو با
«وطن امروز» در این‌باره اظهار داشت: در کشور ما جایگاه علوم انسانی پایین‌تر از کشورهای اروپایی همچون انگلستان است. برای مثال در انگلیس، دانشجویان با درجه نبوغ بالا به سمت علوم سیاسی و در درجه بعد اقتصاد و مدیریت روی می‌آورند و به شکلی تحصیل می‌کنند که برای اداره کشور آماده شوند اما در ایران اینگونه نیست. وی با اشاره به اینکه استادان و محققان ایرانی در زمینه علوم انسانی تالیفات کمتری دارند، گفت: نوشتن ماحصل مطالعه و تفکر است اما در کشور، همه خوراک مطالعاتی و پژوهش‌ها به منابع غربی بازمی‌گردد بنابراین نتیجه‌ای جز ترجمه متون و تدریس آنها نداشته است. عبدالله شفیع‌آبادی، معاون آموزشی دانشگاه علامه طباطبایی نیز بر این نکته تاکید دارد که باید به بحث بومی کردن علوم انسانی بپردازیم و می‌گوید: یکی از مشکلات اساسی در رشته علوم انسانی این است که عمده مطالب استادان از تولیدات غربی است. به نظر می‌رسد دانشگاه‌ها باید در این باره وارد عمل شوند و مباحث جامعه‌شناختی و روانشناسی را بر اساس فرهنگ جامعه تعریف و تدوین کنند. وی پیشنهاد می‌دهد مسؤولان پژوهشگاه‌های علوم انسانی را در کشور افزایش دهند و برنامه‌های گسترده‌ای را برای بازنگری در دروس و محتوای درسی رشته‌های علوم انسانی داشته باشند. باید توجه داشت که رشته‌های علوم انسانی نقش بسیار بااهمیت و ارزنده‌ای در جوامع بشری برعهده دارند بنابراین پژوهش و مطالعه در این رشته‌ها می‌تواند بسیاری از مسائل اجتماعی و ارتباطی انسان‌ها را حل کند و باعث شود تا جامعه‌ای سالم‌تر و پیشرفته‌تر برای خود مهیا کنیم. مسائل روحی ـ روانی، تربیتی، حقوقی، اجتماعی، فلسفی، زبانی، ادبی و... تنها با مطالعات علوم انسانی بررسی می‌شوند. با درک اهمیت واقعی اینگونه رشته‌ها و ارزش نهادن به آنها، تخصیص بودجه‌هایی برای پژوهش در این زمینه و به‌روز کردن کتب و آشنایی با نظریه‌های جدید براستی می‌توان یک جامعه را متحول کرد. محسن اسلامی، مدیرکل امور فرهنگی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری معتقد است: متاسفانه در رشته علوم انسانی یکی از مهم‌ترین چالش‌هایی که وجود دارد، این است که نگاه کلی به این رشته وجود ندارد و هنوز جایگاه و ضرورت این رشته در جامعه و بین مسؤولان و تصمیم‌گیران شناخته شده نیست. اگر جامعه بپذیرد علوم انسانی مربوط به انسان است و انسان اهمیت ویژه‌ای در جامعه دارد، بهتر می‌توانیم در حوزه علوم انسانی وارد شویم. این مهم مورد توجه سیاست‌های کلی برنامه پنجم توسعه که از سوی مقام معظم رهبری ابلاغ شد نیز قرار گرفته شده تا در افق چشم‌انداز تحولی در حوزه علوم انسانی صورت گیرد. در این بند آمده است که تقویت جایگاه و منزلت این علوم، جذب افراد مستعد و باانگیزه، اصلاح و بازنگری در متون و برنامه‌ها و روش‌های آموزشی، ارتقای کمی و کیفی مراکز و فعالیت‌های پژوهشی و ترویج نظریه‌پردازی، نقد و آزاداندیشی باید مورد توجه قرار گیرد. از نکات دیگری که باید در این زمینه مورد توجه قرار داد، نقش علوم انسانی در بازار کار است. در این باره خلیجی، عضو هیات علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران معتقد است: علوم انسانی هم از نظر هویت‌بخشی و فرهنگ‌سازی که مهم‌ترین نیروی حرکتی افراد در جامعه است و هم از نظر ساماندهی و برنامه‌ریزی در امر تقسیم و تخصیص کار مهم‌ترین ابزار ایجاد اشتغال به حساب می‌آید.
وی یادآور شد: بی‌شک علوم انسانی سهمی بسیار بزرگ در اشتغال دارد حتی در شرایطی که علوم انسانی مورد بی‌توجهی قرار می‌گیرد، باز علوم انسانی این نقش را کم و بیش ایفا می‌کند و به این علت است که مهندسان، پزشکان و قانونگذاران برای توجیه کارهای خود همگی به علوم انسانی پناه می‌برند ولی چون این افراد تخصص لازم را ندارند، همواره بهره‌برداری آنها از علوم انسانی به یک توجیه نامعقول ختم می‌شود و اشتباهات، هزینه‌های گزافی را به جامعه تحمیل می‌کند. به گفته خلیجی، اگر نگرش موجود برعلوم انسانی ادامه یابد، می‌توان مطمئن بود اگر بیکاری در جامعه افزایش نیابد، به‌طور قطع کاهش نیز نخواهد یافت مگر اینکه در نگاه خود به علوم انسانی در سطح کلان و در سطح خرد تجدید نظر کرده و گذشته را کم و بیش بازسازی کنیم. وی افزود: در سطح کلان باید نگاه به علوم انسانی تغییر یابد و نقش آن در سطح علوم انسانی و علوم اجتماعی مورد بازبینی قرار گرفته و اصلاح شود و در سطح خرد هم باید در سوق دادن استعدادهای اجتماعی به طرف علوم انسانی در دبیرستان و دانشگاه برنامه‌ریزی دقیق و همه‌جانبه‌ای انجام گیرد. با این وجود دریافت این نکته که علوم انسانی مهم‌ترین عنصر تمدن است و سیاستگذاری‌های کلان در جامعه با استفاده از نظریه‌های کارشناسان در این حوزه امکانپذیر است برای توجه مسؤولان به گسترش رشته علوم انسانی در جامعه و جلوگیری از فراموش شدن یا تعطیلی این رشته کافی است چرا که نتیجه انزوای این رشته چیزی جز کمرنگ شدن فرهنگ و اندیشه در جامعه نخواهد بود. علوم انسانی در میان رشته‌های دانشگاهی از جایگاه پایین‌تری برخوردار است
لزوم بومی سازی منابع علمی
اغلب منابع و سرفصل‌هایی که در دانشگاه‌های کشور برای تدریس به دانشجویان معرفی می‌شوند، کتاب‌هایی هستند که مولفان آن غیرایرانی هستند و این در مقاطع بالای تحصیلی بیشتر به چشم می‌خورد. استادان دانشگاهی متونی را برای تدریس در نظر می‌گیرند که تنها ترجمه‌هایی از تالیفات نویسندگان اروپایی و غربی است. این موضوع در رشته‌های مشتق از علوم انسانی نمود بیشتری پیدا کرده است. به اعتقاد کارشناسان و استادان کمبود منابع بومی در رشته‌هایی همچون علوم سیاسی و روابط بین‌الملل ناشی از عقب‌ماندگی علوم انسانی از دیگر رشته‌هاست.
همه کارشناسان این موضوع را قبول دارند که رمز توسعه و موفقیت اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در هر کشوری توجه به مباحث علوم انسانی و توسعه این علم در کشور است اما این مهم در دهه‌های اخیر به علت‌های گوناگون کمتر مورد توجه قرار گرفته و همین امر موجب شده تا ایران در زمینه تولید نظریات گوناگون در حوزه علوم انسانی عقب‌تر از دیگر کشورها باشد. رضا کاویانی، عضو هیات علمی و مدیر گروه علوم سیاسی دانشکده تهران جنوب دانشگاه آزاد در گفت وگو با
«وطن امروز» در این‌باره اظهار داشت: در کشور ما جایگاه علوم انسانی پایین‌تر از کشورهای اروپایی همچون انگلستان است. برای مثال در انگلیس، دانشجویان با درجه نبوغ بالا به سمت علوم سیاسی و در درجه بعد اقتصاد و مدیریت روی می‌آورند و به شکلی تحصیل می‌کنند که برای اداره کشور آماده شوند اما در ایران اینگونه نیست. وی با اشاره به اینکه استادان و محققان ایرانی در زمینه علوم انسانی تالیفات کمتری دارند، گفت: نوشتن ماحصل مطالعه و تفکر است اما در کشور، همه خوراک مطالعاتی و پژوهش‌ها به منابع غربی بازمی‌گردد بنابراین نتیجه‌ای جز ترجمه متون و تدریس آنها نداشته است. عبدالله شفیع‌آبادی، معاون آموزشی دانشگاه علامه طباطبایی نیز بر این نکته تاکید دارد که باید به بحث بومی کردن علوم انسانی بپردازیم و می‌گوید: یکی از مشکلات اساسی در رشته علوم انسانی این است که عمده مطالب استادان از تولیدات غربی است. به نظر می‌رسد دانشگاه‌ها باید در این باره وارد عمل شوند و مباحث جامعه‌شناختی و روانشناسی را بر اساس فرهنگ جامعه تعریف و تدوین کنند. وی پیشنهاد می‌دهد مسؤولان پژوهشگاه‌های علوم انسانی را در کشور افزایش دهند و برنامه‌های گسترده‌ای را برای بازنگری در دروس و محتوای درسی رشته‌های علوم انسانی داشته باشند. باید توجه داشت که رشته‌های علوم انسانی نقش بسیار بااهمیت و ارزنده‌ای در جوامع بشری برعهده دارند بنابراین پژوهش و مطالعه در این رشته‌ها می‌تواند بسیاری از مسائل اجتماعی و ارتباطی انسان‌ها را حل کند و باعث شود تا جامعه‌ای سالم‌تر و پیشرفته‌تر برای خود مهیا کنیم. مسائل روحی ـ روانی، تربیتی، حقوقی، اجتماعی، فلسفی، زبانی، ادبی و... تنها با مطالعات علوم انسانی بررسی می‌شوند. با درک اهمیت واقعی اینگونه رشته‌ها و ارزش نهادن به آنها، تخصیص بودجه‌هایی برای پژوهش در این زمینه و به‌روز کردن کتب و آشنایی با نظریه‌های جدید براستی می‌توان یک جامعه را متحول کرد. محسن اسلامی، مدیرکل امور فرهنگی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری معتقد است: متاسفانه در رشته علوم انسانی یکی از مهم‌ترین چالش‌هایی که وجود دارد، این است که نگاه کلی به این رشته وجود ندارد و هنوز جایگاه و ضرورت این رشته در جامعه و بین مسؤولان و تصمیم‌گیران شناخته شده نیست. اگر جامعه بپذیرد علوم انسانی مربوط به انسان است و انسان اهمیت ویژه‌ای در جامعه دارد، بهتر می‌توانیم در حوزه علوم انسانی وارد شویم. این مهم مورد توجه سیاست‌های کلی برنامه پنجم توسعه که از سوی مقام معظم رهبری ابلاغ شد نیز قرار گرفته شده تا در افق چشم‌انداز تحولی در حوزه علوم انسانی صورت گیرد. در این بند آمده است که تقویت جایگاه و منزلت این علوم، جذب افراد مستعد و باانگیزه، اصلاح و بازنگری در متون و برنامه‌ها و روش‌های آموزشی، ارتقای کمی و کیفی مراکز و فعالیت‌های پژوهشی و ترویج نظریه‌پردازی، نقد و آزاداندیشی باید مورد توجه قرار گیرد. از نکات دیگری که باید در این زمینه مورد توجه قرار داد، نقش علوم انسانی در بازار کار است. در این باره خلیجی، عضو هیات علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران معتقد است: علوم انسانی هم از نظر هویت‌بخشی و فرهنگ‌سازی که مهم‌ترین نیروی حرکتی افراد در جامعه است و هم از نظر ساماندهی و برنامه‌ریزی در امر تقسیم و تخصیص کار مهم‌ترین ابزار ایجاد اشتغال به حساب می‌آید.
وی یادآور شد: بی‌شک علوم انسانی سهمی بسیار بزرگ در اشتغال دارد حتی در شرایطی که علوم انسانی مورد بی‌توجهی قرار می‌گیرد، باز علوم انسانی این نقش را کم و بیش ایفا می‌کند و به این علت است که مهندسان، پزشکان و قانونگذاران برای توجیه کارهای خود همگی به علوم انسانی پناه می‌برند ولی چون این افراد تخصص لازم را ندارند، همواره بهره‌برداری آنها از علوم انسانی به یک توجیه نامعقول ختم می‌شود و اشتباهات، هزینه‌های گزافی را به جامعه تحمیل می‌کند. به گفته خلیجی، اگر نگرش موجود برعلوم انسانی ادامه یابد، می‌توان مطمئن بود اگر بیکاری در جامعه افزایش نیابد، به‌طور قطع کاهش نیز نخواهد یافت مگر اینکه در نگاه خود به علوم انسانی در سطح کلان و در سطح خرد تجدید نظر کرده و گذشته را کم و بیش بازسازی کنیم. وی افزود: در سطح کلان باید نگاه به علوم انسانی تغییر یابد و نقش آن در سطح علوم انسانی و علوم اجتماعی مورد بازبینی قرار گرفته و اصلاح شود و در سطح خرد هم باید در سوق دادن استعدادهای اجتماعی به طرف علوم انسانی در دبیرستان و دانشگاه برنامه‌ریزی دقیق و همه‌جانبه‌ای انجام گیرد. با این وجود دریافت این نکته که علوم انسانی مهم‌ترین عنصر تمدن است و سیاستگذاری‌های کلان در جامعه با استفاده از نظریه‌های کارشناسان در این حوزه امکانپذیر است برای توجه مسؤولان به گسترش رشته علوم انسانی در جامعه و جلوگیری از فراموش شدن یا تعطیلی این رشته کافی است چرا که نتیجه انزوای این رشته چیزی جز کمرنگ شدن فرهنگ و اندیشه در جامعه نخواهد بود. ارسال نظر
پربیننده