اجازه بدهید اولین سوالم را با «شهروند خط صفر» یعنی دومین کتابتان بعد از «دیگ دودزده» شروع کنم. این کتاب حاوی جملات قصار و ناگفته‌های تازه و ملهم از جهان ذهنی شماست. شما درباره کتاب جایی می‌گویید همه آدم‌هایی که به هر دلیلی بر من تاثیر گذاشته‌اند را در این کتاب معرفی کرده‌ام اما من چنین شیوه‌ای را در آثار دیگرتان مثل «تلنگر» یا «طرح‌ها و کاریکاتورها» نیز مشاهده می‌کنم.
همینطور است. من نسبت به آدم‌هایی که می‌شناختمشان دینی داشتم. بنابراین سعی می‌کنم بدهکار نباشم و به این وسیله یعنی کتاب‌هایی که شما به آنها اشاره کردید از آنها به نوعی سپاسگزاری کرده‌ام، چون امکان دارد در آینده شخص دیگری شوم.
مگر قرار است شخص دیگری شوید؟
بله، من خیلی عوض می‌شوم. دلیلش این است که شخصیتم دائم عوض می‌شود؛ بخشی با افزوده شدن به اردشیر رستمی، بخشی با کاسته شدن از اردشیر رستمی و بخشی با حذف و پیرایش اردشیر رستمی.
الان در چه وضعیتی هستید؟ منظورم این است که حذف می‌کنید یا اضافه یا پیرایش.
همه اینها با هم!
اما آدم بعضی چیزها را نمی‌تواند کنار بگذارد، مثلا خاطرات را.
درست است، البته بخشی از آن را نمی‌شود کنار گذاشت ولی من این‌طور هستم. یعنی آن قسمت از خاطراتی که دوست ندارم را آگاهانه کنار می‌گذارم یا درصدد جبران چیزهایی که نتوانستم به آنها عمل کنم، برمی‌آیم. در مجموع سعی می‌کنم مراودات، مناسبات، آداب، اخلاق و رفتارم را تغییر دهم.
اگر یک هنرمند نبودید باز هم سعی می‌کردید این مختصات را حفظ کنید؟
نمی‌دانم، شاید.
بگذریم، بپردازیم به همکاری‌تان به‌عنوان تصویرساز با سه کتاب «نه تر نه خشک» هوشنگ مرادی‌کرمانی، «در هوای حق و عدالت» و «در خانه اگر کس است» دکتر محمدعلی موحد.
هر سه این کتاب‌ها مدتی پیش چاپ شده‌اند. کتاب‌های موفقی هم بوده‌اند اما من اصولا آدمی هستم که درباره کارهایم حرف زیادی ندارم زیرا همانطور که گفتم مدت‌ها از چاپ آن کتاب‌ها می‌گذرد و حالا من کس دیگری هستم.
کار کردن با مرادی‌کرمانی چطور بود؟
خب، کار کردن با او برای من یک افتخار بود. هوشنگ مرادی‌کرمانی جزو نویسندگان بزرگ تاریخ ایران است، آقای موحد نیز همینطور. او از حقوقدان‌های بزرگ و محققان ژرف و توانای روزگار ما است.
آقای رستمی! شما هنرمندی هستید که در جهان ذهنی و عینی خود سر می‌کنید و روحیه خاصی دارید. با توجه به این ویژگی‌ها می‌خواستم بپرسم شیوه گزینش و انتخاب یک متن از سوی شما برای تصویرگری چگونه صورت می‌گیرد؟
تمام متونی که برای تصویرگری به من سفارش داده می‌شود را آگاهانه انتخاب می‌کنم. این انتخاب در واقع دوطرفه است، به این معنی که نیمی از راه را نویسنده کتاب طی کرده و نیم دیگرش را هم من با تصویرگری‌ام به دست می‌آورم و البته بعضی جاها موفق و در برخی موارد ناموفق بوده‌ام. به‌طور کلی فکر می‌کنم از 70 درصد کارهایم رضایت دارم و از 30 درصد باقی مانده نه.
چه ویژگی‌ای یا بهتر بگویم نقایصی در آن 30 درصد می‌بینید که می‌گویید ناموفق بوده است؟
شاید این عدم موفقیت به ضعف من یا نداشتن درکم و همچنین قبول نداشتن اندیشه طرف مقابل بر‌گردد اما من بیشتر فکر می‌کنم به ضعف من مربوط می‌شود.
با توجه به اینکه 10 سال است به تهیه تقویم که اتفاقا متفاوت و موفق هم بوده است، روی آورده‌اید، بگویید چرا کاریکاتوریست‌ها از فعالیت در حوزه کاریکاتور به تالیف تقویم روی می‌آورند؟
این گرایش فقط مربوط به کاریکاتوریست‌ها نیست، موضوع امروز و دیروز هم نیست؛ ما عقب‌تر از کفاش‌ها، نانواها و راننده‌های آژانس به نگارش تقویم روی آورده بودیم.
انگیزه شخصی خودتان برای نگارش و طراحی این تقویم‌ها چه بوده است؟
برای نشان دادن جهان خصوصی خودم این کارها را می‌کنم. در واقع می‌خواهم روزها را به نوعی شبیه خود کنم و همیشه به این فکر کرده‌ام که پاره‌ای مناسبات را تاریخ برای من به ارث گذاشته است، من چه چیزی را باید به ارث بگذارم. می‌خواستم پیش از اینکه ما شبیه روزها شویم، روزها را شبیه خودمان کنم، همین.
فکر می‌کنید در طول این 10 سال این اتفاق افتاده است، یعنی توانسته اید روزها را شبیه خودتان کنید؟
تا جایی که توانسته‌ام بله.
شما یکی از معدود کاریکاتوریست‌هایی هستید که به زنان در آثارتان توجه بیشتری نشان می‌دهید. با توجه به اینکه ریشه‌های کاریکاتور اساسا از دیرباز با مسائل اجتماعی و بیشتر سیاسی گره خورده است، درباره گرایشتان به سمت این موضوع در کاریکاتور بگویید.
به این خاطر که من مدیون زن هستم و از نظر انسانی فکر می‌کنم جهان بدون تلاش و فداکاری زنان به مراحل لازم نخواهد رسید. البته من فمینیست نیستم و هیچوقت نبوده‌ام. در واقع من سخنگوی زنان نیستم و نمی‌خواهم باشم چون سخنان یک مرد درباره زنان، خیانتی در حق آنهاست.
زاویه دیدتان در کاریکاتور نسبت به زن‌ها چگونه بوده است؟
من در واقع علاقه شخصی‌ام را به زن و جایگاه ویژه‌ای که در ذهن من دارد در کاریکاتورهایم نشان داده‌ام.
و مادرتان...
او اولین زن زندگی من بوده است که همیشه نسبت به او احساس دین و احترام دارم.
امروز برخی کاریکاتوریست‌ها به فعالیت انیمیشن روی آورده‌اند. موافق این مساله هستید که کاریکاتور به تدریج از مسیر اصلی خود خارج و به حاشیه رانده شده است؟
ببینید، هر چیزی یک دوره‌ای مد می‌شود. موج گرایش به کاریکاتور در برهه‌ای از زمان مد شد. بعد سر و صداها خوابید و کسانی که این کاره بودند، ماندند و آنهایی که دنبال مد بودند، رفتند اما اینکه چرا مطبوعات در وضعیت فعلی دارای کاریکاتور نیست به عدم ظرفیت‌سازی مردم و مسؤولان فرهنگی برمی‌گردد.
پس‌رنگ باختن کاریکاتور را ناشی از ضعف در مطبوعات می‌دانید.
البته بخشی از آن را و همان طور که اشاره کردم بخش دیگر به عدم ظرفیت‌سازی مسؤولان فرهنگی برمی‌گردد.
متعاقب این صحبت شما بد نیست اضافه کنم ما معمولا از انتقاد گریزان بوده‌ایم؛ البته نقد اصولی. حالا بماند که گاهی اثر و صاحب‌اثر را به یکدیگر سنجاق می‌کنیم و به جای انتقاد همدیگر را به باد غرض‌ورزی‌های شخصی می‌گیریم و اصلا یادمان می‌رود اثری هم این بین وجود داشته است.
ببینید، ما آدم‌های بی‌مشکلی نیستیم. حالا من دامنه صحبتمان را محدود می‌کنم به همین کاریکاتور و می‌گویم به دلیل همین مشکلات از شفافیت و طنز و همچنین واقعیت‌های طنز هراس داریم، در حالی که باید بپذیریم آدم‌های بزرگ از انتقاد و طنز استقبال می‌کنند. یادمان باشد شوخی و طنز عمر دنیا را زیاد می‌کند، پس باید روی خودمان کار کنیم.
قبول دارید کاریکاتور ما در حال حاضر و در قیاس با هنر‌هایی چون نقاشی و مجسمه‌سازی به نقطه رکود رسیده است؟ ضمن اینکه به قول شما خاستگاه و پایگاهش در مطبوعات را نیز از دست داده است.
کاریکاتور همانطور که اشاره کردید اساسا مطبوعاتی است و از بطن مطبوعات برخاسته، اما صرف‌نظر از مطبوعات، کاریکاتورها در فستیوال‌های بین‌المللی و داخلی موفق‌تر بوده‌اند و هنرمندان کاریکاتوریست توانسته‌اند در خارج از محیط مطبوعات و اساسا رسانه در بی‌ینال‌ها خوش بدرخشند، اما این خبرها انعکاس چندانی ندارد، ضمن اینکه مخاطب کاریکاتور هم کاهش یافته است.
شما به حضور کاریکاتوریست‌ها در جشنواره‌های بین‌المللی اشاره کردید. در این ارتباط این پرسش مطرح می‌شود که توجه و علاقه‌مندی اروپایی‌ها به کاریکاتور ما ناشی از چه مسأله‌ای است؟
شما چه فکر می‌کنید؟
من فکر می‌کنم اروپایی‌ها نه‌تنها در عرصه کاریکاتور که در دیگر عرصه‌های هنری ما مانند نقاشی، مینیاتور، مجسمه‌سازی، نقاشی‌خط و حتی کاشیکاری به دنبال روح عرفان شرقی هستند. آنها از لجام‌گسیختگی و خشونت دنیای خود به هنر شرق خاصه ایران پناه می‌آورند.
(با کمی مکث) خوب گفتی، جالب‌تر از من حتی.
حالا شما نظرتان را بگویید.
من هم فکر می‌کنم هنرمندان ایرانی چون نتوانستند به شوخی‌های روزمره نزدیک شوند کارهایشان به سمت تم‌های فلسفی سوق یافت یا به قول شما مفاهیم عرفانی. درباره سینمای ایران نیز همین مؤلفه مصداق دارد. این واقعیت است که غنای فرهنگی ما تا جایی دامنه یافته که می‌توانیم به صادر کردن آن بپردازیم.
مثل نوع‌دوستی و معرفت که ما را از دیگر فرهنگ‌ها متمایز می‌کند.
درست است ولی همین دو ویژگی که به آن اشاره می‌کنید در آنها علمی‌تر است زیرا آنها با دانش و ما با دل، معرفت و نوع‌دوستی را به فرهنگمان تزریق می‌کنیم.
حیفم می‌آید در این گفت‌و‌گو چیزی درباره بازی خوب شما در سریال «شهریار» نپرسم. این سریال چقدر توانست به گستره فضای ذهنی شما کمک کند؟
تا درون صنعت سینما نشوی متوجه ابعادش نمی‌شوی، باید در بطن آن باشی تا بدی‌ها، قدرت‌ها، ضعف‌ها و زیبایی‌های آن را درک کنی. سینما به زعم من اصلا آن چیزی که مردم از بیرون نگاه می‌کنند، نیست. ضمن اینکه اجازه بدهید در سال 88 دیگر درباره بازیگری صحبت نکنم.
برای تجربه کردن در وادی دیگری دورخیز کرده‌اید؟
شاید، اما بیشتر قصد دارم به شکل تئوریک به تجربه کردن بپردازم.
فکر می‌توانید چقدر توانسته‌اید دین خود را به عنوان یک هنرمند به جامعه ادا کنید؟
هیچ. در برابر کسانی که به نحو مطلوب این کار را انجام داده‌اند من واقعا نتوانستم این دین را ادا کنم.
منظورتان در مقایسه با چه کسانی است؟
مولانا، حافظ، خیام و ...، مینیاتوریست‌های دوره صفوی، لاکی‌کار‌های قدیمی یا حتی سفالگران و... .
ضمن اینکه می‌خواستم درباره مراحل تصویرسازی کتاب «هزار و یک شب» بپرسم، درباره تعامل ادبیات کهن و تصویرسازی بگویید.
اغلب کارهایی که در این زمینه از سوی دیگر نویسندگان و ناشران انجام شده است صرف‌نظر از کپی‌کاری دارای ابعاد حرفه‌ای نیست. این راجع به «هزار و یک شب» نیست و تمام متون کهن را دربر می‌گیرد.
البته نویسنده‌های امروز کمتر به بازنویسی و بازآفرینی متون کهن مثل«هزار و یک شب» تن می‌دهند.
درست است. آن هم یک بخش از این نقصان است. شاید هم دلیل این کم‌توجهی، سرعت بالای زمان باشد. من فکر می‌کنم اگر ناشران با تصویرگران روز، موضوعاتی چون حافظ و مولانا را با همکاری نهادهایی چون فرهنگستان هنر یا فرهنگستان زبان و ادب فارسی یا حتی دانشگاه‌ها مورد بازبینی قرار دهند، می‌توانند در ارتقای ادبیات کهن نقش بسیاری داشته باشند. البته در این میان تعامل ناشران با نویسندگان و نهادهای مزبور نیز می‌تواند اثربخش باشد. من «هزار و یک شب» را چندین مرحله کار کرده و سعی کردم کلاسیک صرف نباشد.
سعی کردید در عین وفاداری به متن، فرزند زمانه خود هم باشید یعنی «هزار و یک شب» را طوری کار کنید که برای نسل امروز هم جذابیت داشته باشد؟
فرزند زمانه خود بودن؟ این امر اصلا راحت نیست.
ولی جی.کی.رولینگ این کار را کرد و موفق هم شد. او توانست بچه‌های امروز را برای یک ساعت هم که شده از پای تلویزیون‌ها بلند کند و سر کتاب «هری‌پاتر» بنشاند؛ کاری که ما با تمام داعیه‌داری‌‌مان نسبت به افسانه‌های کهن نتوانسته ایم انجام دهیم.
قبول دارم. کار رولینگ از این منظر واقعا مهم بوده و من برایش احترام قائلم. اما ببینید، او یک متر کتاب نوشت ولی حافظ با دیوانش تا قرن‌ها جاودانه است و بعد از این همه سال، به ندرت کسی یافت می‌شود که ارزش‌های واقعی این شاعر کهن را دریابد. منظور من از نو بودن این است که به‌عنوان مثال نیاییم برای تصویرگری «هزار و یک شب» جملات کتاب را مبدل به تصویر کنیم بلکه سعی کنیم آنها را از درون خودمان عبور دهیم. من اعتقاد دارم در تصویرگری حتما به‌عنوان مثال نباید برای نشان دادن خون، رنگ قرمز را تصویر کنیم. سعی کنیم آن را با تکیه بر المان‌های نوتری ترسیم کنیم یا برای نشان دادن باران، مستقیما به خود ابر اشاره نکنیم.
می‌خواهید بگویید نمادین کار کنیم؟
از فیلتر خودمان آنها را عبور دهیم. بگذارید در این ارتباط به نقل حکایتی بپردازم؛ یک بار نقاشی را در شرق دور نزد حاکمی بردند و از او خواستند تا طرح اژدهایی را بکشد. نقاش 40 شبانه‌روز در خلوت خود رفت و ریاضت کشید تا توانست خلق و خوی اژدها را وام گیرد تا بتواند به تصویر کردن اژدها فائق آید. حالا برای اثر ماندگار «هزار و یک شب» نیز باید به درون آن رسوخ کرد. می‌خواهم بگویم از اول تاریخ تاکنون چیزی عوض نشده است؛ انسان فقط رشد کرده، شاخ که در نیاورده! همان انسان است که بود.
خیلی‌ها بعد از انتشار مجلدهای «هری‌پاتر» متفق‌القول به این مساله اعتقاد داشتند که رولینگ موفق شد، چون توانست افسانه‌های اصیل مملکت خود را بازسازی کند و آثارش را با استناد به ریشه‌های کشورش نوشت.
نه، به نظرم بزرگ‌ترین حسن او در رویاسازی‌اش خلاصه می‌شود. در واقع او موفق شد، چون رویا را به دنیای کودکان و نوجوانان برگرداند. ما هم اگر با آثار کلاسیکمان آن‌طور که شایسته است برخورد کنیم، می‌توانیم هزار فیلم از دل داستان‌های «هزار و یک شب» بسازیم.
حالا اگر بحث نویسنده‌ای که با درایت یک متن کهن را بازآفرینی می‌کند، ناشری که تمایل به حمایت از انتشار چنین آثاری نشان می‌دهد و سیاستگذار فرهنگی که از تولید متون کهن در قالب‌های متفاوت کتاب، فیلم، نمایشنامه و ... استقبال می‌کند را کنار بگذاریم، بحث مخاطب می‌ماند. آیا مخاطب در دنیای پرمشغله امروز که کم مانده ساندویچ‌هایمان را هم با اینترنت سفارش دهیم، گنجایش مطالعه و تماشای آثار کهن را دارد؟
حواست باشد به مخاطب اهانت نکنی.
من اهانت نکردم فقط سوال کردم!(خنده)
پس دقت کن و یادت باشد نباید بنشینیم که جهان به سراغمان بیاید. یک نقاش و نویسنده باید به زبان معاصر دست یابد و قطعا امکان دارد باز هم کارش مورد پسند واقع نشود که به نظرم این اختلاف سلیقه هم بد نیست. اما نظرم این است که هنرمند باید به شکل مداوم وظیفه خودش را انجام دهد. اگر هنرمند بتواند به قلب انسان نزدیک شود، می‌تواند نیازهای او را ترجمه کند.
آقای رستمی! من در طول سال‌های فعالیتم در مطبوعات با هنرمندان، نویسندگان و شاعران متعددی مواجه شده‌ام. با خیلی از اینها از نزدیک برخورد داشتم و پای صحبت‌ها و درد‌دل‌های خیلی‌هایشان نشستم. اما هیچ کدام به اندازه شما بدون مرز نبودند. شما هنرمند آرمان‌گرایی هستید که در جهان ذهنی خود سیر و زندگی می‌کنید اما یک سوال پیش می‌آید و آن اینکه آدمی مثل شما، باز هم تاکید می‌کنم با این روحیه خاص، چطور می‌تواند با عینیات زندگی کنار بیاید؟
پیش از هرچیز لازم است به شما بگویم هر انسان زنده‌ای آرمان‌گراست، حتی اگر آرمانی نداشته باشد. می‌دانید من با عینیات چطور مواجه می‌شوم؟! من برخلاف خیلی از آدم‌ها اصلا اعتقادی به مفاهیمی نظیر نیمه پر لیوان آب و اول مرغ بوده یا تخم‌مرغ ندارم.
پیش از اینکه گفت‌وگویمان شروع شود، گفتید مشغول کار کردن روی خاطراتتان هستید، توضیح بیشتری هم دارید؟
من در این کتاب سعی کرده‌ام خود را در 300 سال آینده مجسم کنم. با خودم فکر می‌کنم انسان 300سال آینده چه جوری زندگی می‌کند. حتما کلماتی که به زبان می‌آورد کمتر و رفتارها سنجیده‌تر می‌شود.
و لابد جنس غذاها و شادی‌هایمان عوض می‌شود؛ دیگر از قورمه‌سبزی خبری نیست، همه فست‌فود می‌خوریم، از روی صندلی‌هایمان به سختی بلند می‌شویم، جملات محبت‌آمیز نمی‌گوییم، دنبال کار خودمان هستیم و حاضر به شراکت در هیچ چیزی نیستیم!
(به فکر فرو می‌رود) چه چیزهایی می‌گویید شما هم. عجیب حرف می‌زنید. به هرحال 300 سال آینده، جمله‌های بزرگی در کار نخواهد بود و همین طور کتاب‌ها و فیلم‌های بزرگ؛ اخبار به کلمات بسنده می‌کنند و خبرها عجیب و غریبند.
مثل...؟
امروز یک نفر در آمریکای لاتین دروغ گفت، یا روز گذشته 200 پروانه بر اثر صاعقه مردند و چند شاخه گل شکست، امروز یک نفر از ته دل چند دقیقه خندید و خودش هم نمی‌دانست چرا، دیگر ساعت‌های عزای عمومی اعلام می‌شود نه روزها و هفته‌ها، آن هم برای آب شدن یک کوه یخ بزرگ، امروز یک بستنی خریداری شد و صاحبش رفت. گفت‌وگوی «وطن امروز» با اردشیر رستمی، هنرمند کاریکاتوریست
امروز یک نفر چند دقیقه از ته دل خندید!
اجازه بدهید اولین سوالم را با «شهروند خط صفر» یعنی دومین کتابتان بعد از «دیگ دودزده» شروع کنم. این کتاب حاوی جملات قصار و ناگفته‌های تازه و ملهم از جهان ذهنی شماست. شما درباره کتاب جایی می‌گویید همه آدم‌هایی که به هر دلیلی بر من تاثیر گذاشته‌اند را در این کتاب معرفی کرده‌ام اما من چنین شیوه‌ای را در آثار دیگرتان مثل «تلنگر» یا «طرح‌ها و کاریکاتورها» نیز مشاهده می‌کنم.
همینطور است. من نسبت به آدم‌هایی که می‌شناختمشان دینی داشتم. بنابراین سعی می‌کنم بدهکار نباشم و به این وسیله یعنی کتاب‌هایی که شما به آنها اشاره کردید از آنها به نوعی سپاسگزاری کرده‌ام، چون امکان دارد در آینده شخص دیگری شوم.
مگر قرار است شخص دیگری شوید؟
بله، من خیلی عوض می‌شوم. دلیلش این است که شخصیتم دائم عوض می‌شود؛ بخشی با افزوده شدن به اردشیر رستمی، بخشی با کاسته شدن از اردشیر رستمی و بخشی با حذف و پیرایش اردشیر رستمی.
الان در چه وضعیتی هستید؟ منظورم این است که حذف می‌کنید یا اضافه یا پیرایش.
همه اینها با هم!
اما آدم بعضی چیزها را نمی‌تواند کنار بگذارد، مثلا خاطرات را.
درست است، البته بخشی از آن را نمی‌شود کنار گذاشت ولی من این‌طور هستم. یعنی آن قسمت از خاطراتی که دوست ندارم را آگاهانه کنار می‌گذارم یا درصدد جبران چیزهایی که نتوانستم به آنها عمل کنم، برمی‌آیم. در مجموع سعی می‌کنم مراودات، مناسبات، آداب، اخلاق و رفتارم را تغییر دهم.
اگر یک هنرمند نبودید باز هم سعی می‌کردید این مختصات را حفظ کنید؟
نمی‌دانم، شاید.
بگذریم، بپردازیم به همکاری‌تان به‌عنوان تصویرساز با سه کتاب «نه تر نه خشک» هوشنگ مرادی‌کرمانی، «در هوای حق و عدالت» و «در خانه اگر کس است» دکتر محمدعلی موحد.
هر سه این کتاب‌ها مدتی پیش چاپ شده‌اند. کتاب‌های موفقی هم بوده‌اند اما من اصولا آدمی هستم که درباره کارهایم حرف زیادی ندارم زیرا همانطور که گفتم مدت‌ها از چاپ آن کتاب‌ها می‌گذرد و حالا من کس دیگری هستم.
کار کردن با مرادی‌کرمانی چطور بود؟
خب، کار کردن با او برای من یک افتخار بود. هوشنگ مرادی‌کرمانی جزو نویسندگان بزرگ تاریخ ایران است، آقای موحد نیز همینطور. او از حقوقدان‌های بزرگ و محققان ژرف و توانای روزگار ما است.
آقای رستمی! شما هنرمندی هستید که در جهان ذهنی و عینی خود سر می‌کنید و روحیه خاصی دارید. با توجه به این ویژگی‌ها می‌خواستم بپرسم شیوه گزینش و انتخاب یک متن از سوی شما برای تصویرگری چگونه صورت می‌گیرد؟
تمام متونی که برای تصویرگری به من سفارش داده می‌شود را آگاهانه انتخاب می‌کنم. این انتخاب در واقع دوطرفه است، به این معنی که نیمی از راه را نویسنده کتاب طی کرده و نیم دیگرش را هم من با تصویرگری‌ام به دست می‌آورم و البته بعضی جاها موفق و در برخی موارد ناموفق بوده‌ام. به‌طور کلی فکر می‌کنم از 70 درصد کارهایم رضایت دارم و از 30 درصد باقی مانده نه.
چه ویژگی‌ای یا بهتر بگویم نقایصی در آن 30 درصد می‌بینید که می‌گویید ناموفق بوده است؟
شاید این عدم موفقیت به ضعف من یا نداشتن درکم و همچنین قبول نداشتن اندیشه طرف مقابل بر‌گردد اما من بیشتر فکر می‌کنم به ضعف من مربوط می‌شود.
با توجه به اینکه 10 سال است به تهیه تقویم که اتفاقا متفاوت و موفق هم بوده است، روی آورده‌اید، بگویید چرا کاریکاتوریست‌ها از فعالیت در حوزه کاریکاتور به تالیف تقویم روی می‌آورند؟
این گرایش فقط مربوط به کاریکاتوریست‌ها نیست، موضوع امروز و دیروز هم نیست؛ ما عقب‌تر از کفاش‌ها، نانواها و راننده‌های آژانس به نگارش تقویم روی آورده بودیم.
انگیزه شخصی خودتان برای نگارش و طراحی این تقویم‌ها چه بوده است؟
برای نشان دادن جهان خصوصی خودم این کارها را می‌کنم. در واقع می‌خواهم روزها را به نوعی شبیه خود کنم و همیشه به این فکر کرده‌ام که پاره‌ای مناسبات را تاریخ برای من به ارث گذاشته است، من چه چیزی را باید به ارث بگذارم. می‌خواستم پیش از اینکه ما شبیه روزها شویم، روزها را شبیه خودمان کنم، همین.
فکر می‌کنید در طول این 10 سال این اتفاق افتاده است، یعنی توانسته اید روزها را شبیه خودتان کنید؟
تا جایی که توانسته‌ام بله.
شما یکی از معدود کاریکاتوریست‌هایی هستید که به زنان در آثارتان توجه بیشتری نشان می‌دهید. با توجه به اینکه ریشه‌های کاریکاتور اساسا از دیرباز با مسائل اجتماعی و بیشتر سیاسی گره خورده است، درباره گرایشتان به سمت این موضوع در کاریکاتور بگویید.
به این خاطر که من مدیون زن هستم و از نظر انسانی فکر می‌کنم جهان بدون تلاش و فداکاری زنان به مراحل لازم نخواهد رسید. البته من فمینیست نیستم و هیچوقت نبوده‌ام. در واقع من سخنگوی زنان نیستم و نمی‌خواهم باشم چون سخنان یک مرد درباره زنان، خیانتی در حق آنهاست.
زاویه دیدتان در کاریکاتور نسبت به زن‌ها چگونه بوده است؟
من در واقع علاقه شخصی‌ام را به زن و جایگاه ویژه‌ای که در ذهن من دارد در کاریکاتورهایم نشان داده‌ام.
و مادرتان...
او اولین زن زندگی من بوده است که همیشه نسبت به او احساس دین و احترام دارم.
امروز برخی کاریکاتوریست‌ها به فعالیت انیمیشن روی آورده‌اند. موافق این مساله هستید که کاریکاتور به تدریج از مسیر اصلی خود خارج و به حاشیه رانده شده است؟
ببینید، هر چیزی یک دوره‌ای مد می‌شود. موج گرایش به کاریکاتور در برهه‌ای از زمان مد شد. بعد سر و صداها خوابید و کسانی که این کاره بودند، ماندند و آنهایی که دنبال مد بودند، رفتند اما اینکه چرا مطبوعات در وضعیت فعلی دارای کاریکاتور نیست به عدم ظرفیت‌سازی مردم و مسؤولان فرهنگی برمی‌گردد.
پس‌رنگ باختن کاریکاتور را ناشی از ضعف در مطبوعات می‌دانید.
البته بخشی از آن را و همان طور که اشاره کردم بخش دیگر به عدم ظرفیت‌سازی مسؤولان فرهنگی برمی‌گردد.
متعاقب این صحبت شما بد نیست اضافه کنم ما معمولا از انتقاد گریزان بوده‌ایم؛ البته نقد اصولی. حالا بماند که گاهی اثر و صاحب‌اثر را به یکدیگر سنجاق می‌کنیم و به جای انتقاد همدیگر را به باد غرض‌ورزی‌های شخصی می‌گیریم و اصلا یادمان می‌رود اثری هم این بین وجود داشته است.
ببینید، ما آدم‌های بی‌مشکلی نیستیم. حالا من دامنه صحبتمان را محدود می‌کنم به همین کاریکاتور و می‌گویم به دلیل همین مشکلات از شفافیت و طنز و همچنین واقعیت‌های طنز هراس داریم، در حالی که باید بپذیریم آدم‌های بزرگ از انتقاد و طنز استقبال می‌کنند. یادمان باشد شوخی و طنز عمر دنیا را زیاد می‌کند، پس باید روی خودمان کار کنیم.
قبول دارید کاریکاتور ما در حال حاضر و در قیاس با هنر‌هایی چون نقاشی و مجسمه‌سازی به نقطه رکود رسیده است؟ ضمن اینکه به قول شما خاستگاه و پایگاهش در مطبوعات را نیز از دست داده است.
کاریکاتور همانطور که اشاره کردید اساسا مطبوعاتی است و از بطن مطبوعات برخاسته، اما صرف‌نظر از مطبوعات، کاریکاتورها در فستیوال‌های بین‌المللی و داخلی موفق‌تر بوده‌اند و هنرمندان کاریکاتوریست توانسته‌اند در خارج از محیط مطبوعات و اساسا رسانه در بی‌ینال‌ها خوش بدرخشند، اما این خبرها انعکاس چندانی ندارد، ضمن اینکه مخاطب کاریکاتور هم کاهش یافته است.
شما به حضور کاریکاتوریست‌ها در جشنواره‌های بین‌المللی اشاره کردید. در این ارتباط این پرسش مطرح می‌شود که توجه و علاقه‌مندی اروپایی‌ها به کاریکاتور ما ناشی از چه مسأله‌ای است؟
شما چه فکر می‌کنید؟
من فکر می‌کنم اروپایی‌ها نه‌تنها در عرصه کاریکاتور که در دیگر عرصه‌های هنری ما مانند نقاشی، مینیاتور، مجسمه‌سازی، نقاشی‌خط و حتی کاشیکاری به دنبال روح عرفان شرقی هستند. آنها از لجام‌گسیختگی و خشونت دنیای خود به هنر شرق خاصه ایران پناه می‌آورند.
(با کمی مکث) خوب گفتی، جالب‌تر از من حتی.
حالا شما نظرتان را بگویید.
من هم فکر می‌کنم هنرمندان ایرانی چون نتوانستند به شوخی‌های روزمره نزدیک شوند کارهایشان به سمت تم‌های فلسفی سوق یافت یا به قول شما مفاهیم عرفانی. درباره سینمای ایران نیز همین مؤلفه مصداق دارد. این واقعیت است که غنای فرهنگی ما تا جایی دامنه یافته که می‌توانیم به صادر کردن آن بپردازیم.
مثل نوع‌دوستی و معرفت که ما را از دیگر فرهنگ‌ها متمایز می‌کند.
درست است ولی همین دو ویژگی که به آن اشاره می‌کنید در آنها علمی‌تر است زیرا آنها با دانش و ما با دل، معرفت و نوع‌دوستی را به فرهنگمان تزریق می‌کنیم.
حیفم می‌آید در این گفت‌و‌گو چیزی درباره بازی خوب شما در سریال «شهریار» نپرسم. این سریال چقدر توانست به گستره فضای ذهنی شما کمک کند؟
تا درون صنعت سینما نشوی متوجه ابعادش نمی‌شوی، باید در بطن آن باشی تا بدی‌ها، قدرت‌ها، ضعف‌ها و زیبایی‌های آن را درک کنی. سینما به زعم من اصلا آن چیزی که مردم از بیرون نگاه می‌کنند، نیست. ضمن اینکه اجازه بدهید در سال 88 دیگر درباره بازیگری صحبت نکنم.
برای تجربه کردن در وادی دیگری دورخیز کرده‌اید؟
شاید، اما بیشتر قصد دارم به شکل تئوریک به تجربه کردن بپردازم.
فکر می‌توانید چقدر توانسته‌اید دین خود را به عنوان یک هنرمند به جامعه ادا کنید؟
هیچ. در برابر کسانی که به نحو مطلوب این کار را انجام داده‌اند من واقعا نتوانستم این دین را ادا کنم.
منظورتان در مقایسه با چه کسانی است؟
مولانا، حافظ، خیام و ...، مینیاتوریست‌های دوره صفوی، لاکی‌کار‌های قدیمی یا حتی سفالگران و... .
ضمن اینکه می‌خواستم درباره مراحل تصویرسازی کتاب «هزار و یک شب» بپرسم، درباره تعامل ادبیات کهن و تصویرسازی بگویید.
اغلب کارهایی که در این زمینه از سوی دیگر نویسندگان و ناشران انجام شده است صرف‌نظر از کپی‌کاری دارای ابعاد حرفه‌ای نیست. این راجع به «هزار و یک شب» نیست و تمام متون کهن را دربر می‌گیرد.
البته نویسنده‌های امروز کمتر به بازنویسی و بازآفرینی متون کهن مثل«هزار و یک شب» تن می‌دهند.
درست است. آن هم یک بخش از این نقصان است. شاید هم دلیل این کم‌توجهی، سرعت بالای زمان باشد. من فکر می‌کنم اگر ناشران با تصویرگران روز، موضوعاتی چون حافظ و مولانا را با همکاری نهادهایی چون فرهنگستان هنر یا فرهنگستان زبان و ادب فارسی یا حتی دانشگاه‌ها مورد بازبینی قرار دهند، می‌توانند در ارتقای ادبیات کهن نقش بسیاری داشته باشند. البته در این میان تعامل ناشران با نویسندگان و نهادهای مزبور نیز می‌تواند اثربخش باشد. من «هزار و یک شب» را چندین مرحله کار کرده و سعی کردم کلاسیک صرف نباشد.
سعی کردید در عین وفاداری به متن، فرزند زمانه خود هم باشید یعنی «هزار و یک شب» را طوری کار کنید که برای نسل امروز هم جذابیت داشته باشد؟
فرزند زمانه خود بودن؟ این امر اصلا راحت نیست.
ولی جی.کی.رولینگ این کار را کرد و موفق هم شد. او توانست بچه‌های امروز را برای یک ساعت هم که شده از پای تلویزیون‌ها بلند کند و سر کتاب «هری‌پاتر» بنشاند؛ کاری که ما با تمام داعیه‌داری‌‌مان نسبت به افسانه‌های کهن نتوانسته ایم انجام دهیم.
قبول دارم. کار رولینگ از این منظر واقعا مهم بوده و من برایش احترام قائلم. اما ببینید، او یک متر کتاب نوشت ولی حافظ با دیوانش تا قرن‌ها جاودانه است و بعد از این همه سال، به ندرت کسی یافت می‌شود که ارزش‌های واقعی این شاعر کهن را دریابد. منظور من از نو بودن این است که به‌عنوان مثال نیاییم برای تصویرگری «هزار و یک شب» جملات کتاب را مبدل به تصویر کنیم بلکه سعی کنیم آنها را از درون خودمان عبور دهیم. من اعتقاد دارم در تصویرگری حتما به‌عنوان مثال نباید برای نشان دادن خون، رنگ قرمز را تصویر کنیم. سعی کنیم آن را با تکیه بر المان‌های نوتری ترسیم کنیم یا برای نشان دادن باران، مستقیما به خود ابر اشاره نکنیم.
می‌خواهید بگویید نمادین کار کنیم؟
از فیلتر خودمان آنها را عبور دهیم. بگذارید در این ارتباط به نقل حکایتی بپردازم؛ یک بار نقاشی را در شرق دور نزد حاکمی بردند و از او خواستند تا طرح اژدهایی را بکشد. نقاش 40 شبانه‌روز در خلوت خود رفت و ریاضت کشید تا توانست خلق و خوی اژدها را وام گیرد تا بتواند به تصویر کردن اژدها فائق آید. حالا برای اثر ماندگار «هزار و یک شب» نیز باید به درون آن رسوخ کرد. می‌خواهم بگویم از اول تاریخ تاکنون چیزی عوض نشده است؛ انسان فقط رشد کرده، شاخ که در نیاورده! همان انسان است که بود.
خیلی‌ها بعد از انتشار مجلدهای «هری‌پاتر» متفق‌القول به این مساله اعتقاد داشتند که رولینگ موفق شد، چون توانست افسانه‌های اصیل مملکت خود را بازسازی کند و آثارش را با استناد به ریشه‌های کشورش نوشت.
نه، به نظرم بزرگ‌ترین حسن او در رویاسازی‌اش خلاصه می‌شود. در واقع او موفق شد، چون رویا را به دنیای کودکان و نوجوانان برگرداند. ما هم اگر با آثار کلاسیکمان آن‌طور که شایسته است برخورد کنیم، می‌توانیم هزار فیلم از دل داستان‌های «هزار و یک شب» بسازیم.
حالا اگر بحث نویسنده‌ای که با درایت یک متن کهن را بازآفرینی می‌کند، ناشری که تمایل به حمایت از انتشار چنین آثاری نشان می‌دهد و سیاستگذار فرهنگی که از تولید متون کهن در قالب‌های متفاوت کتاب، فیلم، نمایشنامه و ... استقبال می‌کند را کنار بگذاریم، بحث مخاطب می‌ماند. آیا مخاطب در دنیای پرمشغله امروز که کم مانده ساندویچ‌هایمان را هم با اینترنت سفارش دهیم، گنجایش مطالعه و تماشای آثار کهن را دارد؟
حواست باشد به مخاطب اهانت نکنی.
من اهانت نکردم فقط سوال کردم!(خنده)
پس دقت کن و یادت باشد نباید بنشینیم که جهان به سراغمان بیاید. یک نقاش و نویسنده باید به زبان معاصر دست یابد و قطعا امکان دارد باز هم کارش مورد پسند واقع نشود که به نظرم این اختلاف سلیقه هم بد نیست. اما نظرم این است که هنرمند باید به شکل مداوم وظیفه خودش را انجام دهد. اگر هنرمند بتواند به قلب انسان نزدیک شود، می‌تواند نیازهای او را ترجمه کند.
آقای رستمی! من در طول سال‌های فعالیتم در مطبوعات با هنرمندان، نویسندگان و شاعران متعددی مواجه شده‌ام. با خیلی از اینها از نزدیک برخورد داشتم و پای صحبت‌ها و درد‌دل‌های خیلی‌هایشان نشستم. اما هیچ کدام به اندازه شما بدون مرز نبودند. شما هنرمند آرمان‌گرایی هستید که در جهان ذهنی خود سیر و زندگی می‌کنید اما یک سوال پیش می‌آید و آن اینکه آدمی مثل شما، باز هم تاکید می‌کنم با این روحیه خاص، چطور می‌تواند با عینیات زندگی کنار بیاید؟
پیش از هرچیز لازم است به شما بگویم هر انسان زنده‌ای آرمان‌گراست، حتی اگر آرمانی نداشته باشد. می‌دانید من با عینیات چطور مواجه می‌شوم؟! من برخلاف خیلی از آدم‌ها اصلا اعتقادی به مفاهیمی نظیر نیمه پر لیوان آب و اول مرغ بوده یا تخم‌مرغ ندارم.
پیش از اینکه گفت‌وگویمان شروع شود، گفتید مشغول کار کردن روی خاطراتتان هستید، توضیح بیشتری هم دارید؟
من در این کتاب سعی کرده‌ام خود را در 300 سال آینده مجسم کنم. با خودم فکر می‌کنم انسان 300سال آینده چه جوری زندگی می‌کند. حتما کلماتی که به زبان می‌آورد کمتر و رفتارها سنجیده‌تر می‌شود.
و لابد جنس غذاها و شادی‌هایمان عوض می‌شود؛ دیگر از قورمه‌سبزی خبری نیست، همه فست‌فود می‌خوریم، از روی صندلی‌هایمان به سختی بلند می‌شویم، جملات محبت‌آمیز نمی‌گوییم، دنبال کار خودمان هستیم و حاضر به شراکت در هیچ چیزی نیستیم!
(به فکر فرو می‌رود) چه چیزهایی می‌گویید شما هم. عجیب حرف می‌زنید. به هرحال 300 سال آینده، جمله‌های بزرگی در کار نخواهد بود و همین طور کتاب‌ها و فیلم‌های بزرگ؛ اخبار به کلمات بسنده می‌کنند و خبرها عجیب و غریبند.
مثل...؟
امروز یک نفر در آمریکای لاتین دروغ گفت، یا روز گذشته 200 پروانه بر اثر صاعقه مردند و چند شاخه گل شکست، امروز یک نفر از ته دل چند دقیقه خندید و خودش هم نمی‌دانست چرا، دیگر ساعت‌های عزای عمومی اعلام می‌شود نه روزها و هفته‌ها، آن هم برای آب شدن یک کوه یخ بزرگ، امروز یک بستنی خریداری شد و صاحبش رفت. ارسال نظر
پربیننده