جنگیدن با درون

نمایش شما درباره جنگ است و در مذمت آن. با اینکه جنگ فضایی رعب‌آور است، چرا این نمایش را در فضای گروتسک روی صحنه آورده‌اید؟ درست است که جنگ فضایی خشن و جدی است و دستمایه نویسنده‌های زیادی بوده است. در ابتدا دیدگاه من نیز مانند بسیاری دیگر نگاهی جدی به جنگ بود و قصد داشتم خشونت و جدیت جنگ را به تماشاگر منتقل کنم. کم‌کم به این نتیجه رسیدم که در عنصری که خشونت وجود دارد نیازی به اضافه کردن آن باشد. بنابراین فضای گروتسک و طنز را ترسیم کردم؛ فضایی که در آن بشود درباره جنگ موضوعی تازه گفته شود؛ یعنی به بهانه جنگ حرف‌های نویی بگوییم چرا که با زبان طنز راحت‌تر می‌توانم آنچه را مدنظر دارم بیان کنم. یکی از منتقدان درباره ژانر جنگ در تئاتر می‌گفت، نمایشی که درباره جنگ کار می‌شود باید طوری باشد که وقتی تماشاگر از سالن بیرون می‌آید از جنگ متنفر شود. شما فکر می‌کنید نمایش شما این الهام را به تماشاگر می‌دهد؟ من سعی کرده‌ام جدا از این الهام و مفهوم، به مفاهیمی دیگر متوسل شوم. در واقع نمی‌خواهم تماشاگر تنها یک نکته را بگیرد؛ اینکه جنگ بد است. تماشاگری که وارد سالن نمایش می‌شود از قبل می‌داند جنگ بد است. این مفهوم تازه‌ای برای او نیست. خواسته‌ام جنگ را جدا از عنصر بد یا خنثی و حتی در برهه‌ای از زمان که برای رسیدن به مقصود عنصر مثبتی است بياورم. یعنی ممکن است جنگ همواره چیز بدی نباشد، بنابراین بهانه‌ای شد تا حرف‌های دیگری در قالب جنگ بگویم. بیشتر خواسته‌ام پیامدهای آن را بازگو کنم. در جنگ روابط خانوادگی و اجتماعی آدم‌ها سست خواهد شد و بسیاری از بنیان‌ها از بین خواهد رفت. در این نمایش نیز بیشتر به این پیامدها و عواقب وخیم جنگ توجه داشته‌ام. نام نمایش شما «عروسی در سایه» است یا در حقیقت «یک عروس در سایه». عروس در این نمایش شخصیتی فرشته‌گونه دارد و به او بسیار ظلم می‌شود یا مثلا در جای دیگر نمایش، پدر و مادر عروس به خاطر کم بودن مرد، به دنبال پسری برای ازدواج با دختران‌شان می‌گردند. در این نمایش شما نگاه فمینیستی به زن داشته‌اید؟ در این نمایش نگاه من به زن، نگاه ایرانی نبوده است. واقعیت‌اش این است که به دنبال این نبودم که زن درون نمایش من با چه نوع نگاهی به تماشاگر معرفی می‌شود. وجود زن در این نمایش لازم دیده شد و برای رسیدن به آن مفاهیم و مقاصدی که من داشتم باید چنین رابطه ویژه‌ای در قالب شخصیتی به نام عروس شکل می‌گرفت. این عروس با عشق، صادقانه زندگی کرده و دستاویز یک توطئه و دروغ بزرگ می‌شود. این دروغ بزرگ باعث مختل شدن زندگی عروس می‌شود و او را از زندگی طبیعی دور می‌کند. نگاهی صرفا فمینیستی یا ایرانی در این نمایش نداشته‌ام، هرچند بی‌ارتباط با این دو گروه نیست. چرا اصرار داشته‌اید نمایش‌تان با زبانی غیرایرانی اجرا شود و مثلا این اتفاق در هر نقطه‌ای از جهان رخ دهد؟ نمایش «همه، پسران من» آرتور میلر یک نمایشنامه کاملا بومی است. میلر سعی نکرده نگاهی جهانی داشته باشد اما در همه جای دنیا اجرا می‌شود و علاقه‌مندان تئاتر آن را دوست دارند. از طرفی ما دو دهه پیش جنگی در کشورمان داشته‌ایم که تاثیر آن هنوز هم در زندگی روزمره ما نقش بازی می‌کند. چرا از مولفه‌های بومی خودمان استفاده کرده‌اید و اصلا از جنگ هشت‌ساله خودمان در نوشتن این نمایش تاثیر گرفته‌اید؟ به نظر من فضای بومی ما ظرفیت پذیرفتن بسیاری از حرف‌ها و گفته‌ها را ندارد. به عنوان مثال در نمایش، من جنگ را نه‌تنها به عنوان یک عنصر غیرمقدس، بلکه به عنوان یک عنصر ویرانگر دیده‌ام. به جهت اینکه به قول شما شاید این نمایش در هر مکان و زمانی اتفاق بیفتد. این لاقید بودن زمان و مکان دست مرا به عنوان نویسنده برای گفتن بسیاری از مسائل و مشکلات محدوده جغرافیایی خودم باز گذاشته است. در بخش دوم این نمایش، در رابطه پدر و مادر عروس، چیزی را می‌بینیم که شاید در فرهنگ ایرانی چنین رابطه‌ای وجود ندارد بنابراین آنچه در ذهن‌ام وجود داشت به راحتی بیان می‌شد. از طرف دیگر، من نخواسته‌ام تماشاگر تصور و برداشت کند که منظور از جنگ، جنگ هشت‌ساله خودمان است. مطلقا چنین نگاهی نداشته‌ام. هرچند گاهی تلنگرهایی از این نظر به تماشاگر زده می‌شود. در جایی گفته‌ بودید، از «پیک‌نیک در میدان جنگ» نوشته آرابال تاثیر زیادی برای نوشتن نمایشنامه‌تان گرفته‌اید. بله! زمانی که من متن این نمایش را به صورت تلخ تراژیک نوشته بودم، احساس می‌کردم که فضایی شعارزده در آن حاکم است. هر قدر جدیت آن بیشتر باشد شعار آن هم بیشتر می‌شود. کم‌کم از اجرای این نمایش ناامید شده بودم. تصمیم گرفتم نمایشنامه‌هایی که با موضوع جنگ نوشته شده را بخوانم. متن‌های بسیاری را خواندم که نمونه بارز آنها «پیک‌نیک در میدان جنگ» بود. هر چند این نمایشنامه را بارها خوانده بودم اما این بار با نگاهی دیگر خواندم. این متن در موضوع جنگ است اما روابط انسانی و فرهنگی در آن اهمیت بسیار زیادی دارد. من نقطه نگاهم را تغییر دادم و تصمیم گرفتم فضایی طنز در نمایشنامه ایجاد کنم تا در مقوله فرهنگی و اجتماعی دست من بازتر باشد. نکته جالب در این نمایش، ناپیدا بودن دشمن است. مشخص نیست که طرف مقابل این جنگ کیست و کجاست. به نظر می‌رسد در این نمایش دوستان و خودی‌ها هستند که در حق هم دشمنی می‌کنند و شاید دشمنی وجود نداشته باشد و آنها در حال جنگ با یکدیگر هستند. مثلا سرباز «جوما» یا پدری که یک نارنجک بلعیده است دائما اطرافیان را مورد تهدید قرار داده‌اند. واقعیت این است که من دشمن را به عنوان یک گروه متخاصم در مقابل این شخصیت‌ها قرار نداده‌ام بلکه معتقد بوده‌ام دشمن داخل خود آنهاست. فرمانده از خودشان است؛ فرمانده‌ای که اجازه مرخصی به پدر نداده است یا سال‌ها به سرباز اجازه مرخصی رفتن نمی‌دهد. گروهبان و جوما از دل همین آدم‌ها هستند و آنها ضربه می‌زنند. در واقع این جامعه، جامعه‌ای است که با خودشان مشکل دارند، جامعه‌ای که با خودشان جنگ دارند، دیگر نیازی به دشمن خارجی ندارند. حتی سرباز در جایی می‌گوید مگر دشمنی مانده است. موضوعی که همیشه مطرح بوده، جنگ انسان با درون خودش است. من نخواستم گروه دیگری به عنوان دشمن بتراشم و بگویم که این سربازها با آنها در حال جنگ‌اند. درباره انتخاب نام شخصیت‌های نمایشنامه‌تان هم توضیح می‌دهید. مثلا سرباز «جوما» را از کلمه جمعه ساخته‌ام. او سربازی است که از لحاظ فکری تعطیل است و هیچ ذهن خلاقی ندارد. «دابو» را نیز از همان چیزهایی که خوانده بودم گرفتم. عروس، مادر، پدر و سرباز خواستم خودشان باشند. چرا این سرباز مشکل فیزیکی دارد و نمی‌تواند نسل خود را ادامه بدهد؟ این موضوع بیشتر برای من درونی است. این سرباز نه به معنای اینکه نمی‌تواند نسل خود را ادامه بدهد بلکه اندیشه‌اش تمام شده است و فکر و خلاقیت و اندیشه او را گرفته‌اند و او را خنثی کرده‌اند، مانند مترسک‌هایی که هر کسی به فراخور خود به سمتی آن را می‌چرخاند. من فکر می‌کردم این موضوع به گونه‌ای آرزوی شما باشد. مثلا در «همه، پسران من» گفته می‌شود، اگر این روزها پزشکی پیدا شود که بچه‌ها را بدون انگشت نشانه راست به دنیا بیاورد کلی جایزه می‌گیرد. این آرزویی است که نسل کسانی که باعث کشتار و خونریزی می‌شوند بریده شود. هر نمایشی که شما می‌بینید ممکن است از آن برداشت‌های مختلفی داشته‌ باشید، اما مدنظر من همان موضوعی بود که گفتم. در طراحی لباس، عروس و مادر تلفیقی از لباس‌های زنانه و جنگی به تن دارند. خواسته‌ام نفوذ جنگ در شخصیت‌ها و لباس‌هایشان را نشان بدهم. در گلدان‌ها و آکسسوارهای نمایش هم این موضوع یافت می‌شود. همه زندگی آنها بویی از جنگ گرفته است. بازی آقای امير کربلایی‌زاده در نقش سرباز ما را یاد «جری لوئیس» می‌اندازد. ما در زمان تمرین تست‌های مختلفی درباره شخصیت سرباز زدیم و روی نوع گفتار، نشست و برخاست و راه رفتن او بررسی‌های زیادی داشتیم تا این شخصیت را به صورت خاصی نشان بدهیم. این را هم بیشتر مدیون خلاقیت‌های شخصی بازیگرها هستم. امیر ذاتا بازیگر خوبی است. به نظر من آنچه درباره شخصیت سرباز در ذهنم بود او در بازی‌اش انجام داده است. اینکه شبیه جری لوئیس است را ما نخواسته‌ایم. شاید به خاطر فیزیک کربلایی‌زاده باشد اما شخصیت او با جری لوئیس کاملا متفاوت است. در جاهایی او روی سینه‌اش صلیب می‌کشد، بنابراین نمایش شما را از حالت جهانشمول خود خارج می‌کند. با این کار ما خواستیم اعتقادات و ایمان این آدم را برسانیم و بگوییم که هنوز کورسویی از باورهای دینی در آنها وجود دارد. صلیبی که او می‌کشد شبیه به مسیحیان نیست بلکه شکل مجزایی دارد و من این شکل را که نماد آشنایی برای رساندن اعتقادات دینی انسان‌هاست به کار برده‌ام. استفاده از انیمیشن در این نمایش کار بسیار خوب و نویی بود. چطور شد که تصمیم به استفاده از انیمیشن گرفتید؟ من می‌خواستم خواب سرباز را به شکلی نشان دهم. اتودهای مختلفی زدم؛ اول خواستم از سایه استفاده کنم، بعد تصویرهای واقعی را بررسی کردم، همه اینها را جمع‌بندی کردم و به این نتیجه رسیدم که با توجه به اندیشه کودکانه سرباز، بهترین چیزی که می‌توانست آن فضا را برساند انیمیشن دوبعدی بود. البته انیمیشن را نخواستیم طوری ارائه کنیم که ما را از موضوع اصلی جدا کند. نوع طراحی صحنه و نورپردازی این نمایش یک نوع فضای خواب‌آلودگی را برای تماشاگر ایجاد می‌کند. امکان دارد درباره طراحی صحنه و نور توضیح دهید؟ اگر این طراحی کار خوبی شده است مدیون فکر و ایده آقای تهرانی است. مطمئنا جلال تهرانی بدون فکر و تعمق کاری را انجام نمی‌دهد. او برای این‌کار حرف‌هایی دارد که من دوست دارم حرف‌های او را بشنوم اما من به عنوان کارگردان وقتی این طراحی را بار اول دیدم ارتباط خوبی برقرار کردم، به جهت اینکه آن را کاملا در راستای نمایشم دیدم. این طراحی به من بسیار کمک می‌کرد و کاملا کاربردی بود. طراحی نمایش در جشنواره فجر سال گذشته چیز دیگری بود اما با طراحی آقای تهرانی حس می‌کنم نمایشم کامل‌تر شده است. در اینکه اسلحه سرباز کاملا مشخص شده که ساختگی است و حتی بدل هم نیست، تعمدی داشتید و آیا قصد داشتید بگویید که اسلحه چیز بیهوده‌ای است یا اینکه به اسلحه دیگری دسترسی نداشتید؟ ما سعی کردیم در استفاده از اسلحه دقت زیادی به خرج بدهیم و نمی‌خواستیم در نگاه تماشاگر یک اسباب‌بازی جلوه کند. این اسلحه نیز آرشیوی است. به دنبال اسلحه‌ای بودیم که فلزی باشد و آن شکل و شمایل معمول را نیز نداشته باشد. از طرفی، آن سردی مدنظر ما در این اسلحه وجود داشت. اسلحه‌ای هم که برای پدر در نظر داشتیم چنین اسلحه‌ای بود که متاسفانه از آنجا که زمان اجرا نزدیک بود امکان یافتن اسلحه دیگری وجود نداشت. استفاده از اسلحه سرباز نیز تکرار آزاردهنده‌ای بود. تماس‌هایی که از تلفن در صحنه وجود دارد چه نقشی دارد؟ کسی که تماس می‌گیرد و آن طرف خط است، کیست؛ آیا همان کسی است که همه جنگ‌ها را برنامه‌ریزی می‌کند؟ ما روی تلفن یک رنگ قرمز می‌تابانیم که نشانه تزریق خون و شقاوت از آن سوی خط است. ما همواره در حال آماده‌باش برای جنگ هستیم. تماشاگر تنها تصویری از تلفن دارد و از خصوصیات آن طرف تلفن آگاهی ندارد. ما هیچگاه او را نمی‌بینیم اما همیشه درباره او صحبت می‌شود، بنابراین با رنگ قرمز ما اعتراض‌مان را به او اعلام کرده‌ایم. در حقیقت مسبب همه جنگ‌ها و بدبختی‌ها همان کسی است که پشت خط است. در جایی از نمایش سرباز با تعجب به عروس می‌گوید «سیگار می‌کشی؟» که بیشتر یک فرهنگ بومی و خاص است. درست است که کشیدن سیگار توسط عروس در اینجا یک امر عادی است اما در اینجا منظور سرباز، اشاره به چمدان است و سرباز فکر می‌کند چمدان عروس پر از سیگار است و البته قرار نیست آن‌طور که شما دریافت کرده‌اید باشد. برخی دیالوگ‌ها و حرکات در این نمایش تکرار می‌شود و به نظر می‌رسد دلنشین نباشد. من خواسته‌ام در جاهایی از این نمایش نگاهی ابزورد داشته‌ باشم. در تئاتر ابزورد نیز یکی از نشانه‌ها، عنصر تکرار است. من خواسته‌ام مدام به تماشاگر نمادهای آشنا را نشان دهم. مانند زندگی‌مان که هر روز آن را تکرار می‌کنیم. این سرباز نیز کارهایی که می‌کند بر اساس عادت زندگی‌اش است. حال اگر اذیت می‌کند، من شرمنده شما هستم (باخنده). کمی از فضای این نمایش دور می‌شوم و سوالاتم را کلی‌تر می‌پرسم. نظرتان راجع به نقدهای تئاتر در ایران چیست؟ خوشبختانه نقدهای چند سال اخیر نسبت به گذشته بهتر شده است. نقدهای این روزها را که می‌خوانم، می‌بینم بیشتر کاربردی است و به معنای واقعی نمایش را نقد می‌کنند، نه اینکه یک منتقد به جای کارگردان بنشیند و نظرات خودش را بگوید. آن منتقد فراموش کرده این نمایش حاصل دیدگاه و درونیات کارگردان است. گاهی من برخی نقدها را می‌خوانم که در آن منتقد خود را جای نویسنده گذاشته است و از آن ایراد می‌گیرد. در صورتی که نویسنده دارای یکسری دانش‌ها، معلومات و فرهنگ است اما منتقد نگاه دیگری دارد، بنابراین نقدها هرقدر به کارگردان و بهتر شدن کار او کمک کند بیشتر به کار می‌آید نه اینکه مثلا اگر من جای کارگردان بودم چنین می‌کردم. در این صورت نقد معنای خود را از دست می‌دهد. وضعیت تئاتر با موضوع جنگ و دفاع مقدس را چگونه می‌بینید؟ به نظر من دراين زمينه برخي محدوديت‌ها باید شکسته شود تا من ِ کارگردان اجازه پیدا کنم وارد جزئیات آن شوم و قداست آن در فضای کلی اثر من نمود پیدا کند، نه اينكه به شکل اجباری بر من تحمیل شود. مثلا همیشه باید یک طرف پیروز باشد و طرف مقابل شکست بخورد. این تصور، نخ‌نما و پیش‌پا افتاده است. ما باید به عمق فاجعه و ماجرا پی ببریم و مفاهیم واقعی جنگ را به مخاطب برسانیم. آنچه درباره شعر مدنظر داریم نباید در نمایش اعمال کنیم. شعر، توصیف است اما تئاتر کنش و درگیری می‌خواهد و اگر بخواهیم در تئاتر چیزی را توصیف کنیم و به دنبال قداست افراطي هم باشیم، دچار شعارزدگی می‌شویم.